Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả của bẫy gravid aedes trap trong thu thập muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết dengue tại phường nhơn hòa thị xã an nhơn tỉnh bình định

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả bLuận văn đánh giá hiệu quả bẫy Gravid Aedes Trap trong thu thập muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết tại phường Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn, tỉnh Bìn...

• Tác giả: Võ Thị Phương Nhi
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Quang
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả của bẫy Gravid Aedes Trap trong thu thập muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại phường Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC BẢNG
• 1.3. DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Đại cương về muỗi truyền bệnh SXHD
• 2.1.1. Véc tơ và đặc tính muỗi Aedes trong chu trình truyền bệnh SXHD
• 2.2. Các biện pháp phòng chống bệnh SXHD
• 2.2.1. Biện pháp vật lý - Vệ sinh môi trường
• 2.2.2. Biện pháp sinh học
• 2.2.3. Biện pháp hóa học
• 2.3. Tình hình bệnh SXHD trên thế giới và ở Việt Nam
• 2.3.1. SXHD trên thế giới và khu vực Đông Nam Á
• 2.4. Một số thông tin chung về bẫy GAT
• 2.4.1. Giới thiệu bẫy GAT
• 2.4.2. Cấu tạo và kĩ thuật lắp đặt bẫy GAT
• 2.4.3. Nguyên lý hoạt động của bẫy GAT
• 2.4.4. Một số nghiên cứu bẫy GAT và hiệu quả thu thập muỗi SXHD trên thế giới
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.3.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 3.3.3. Phương pháp triển khai thí nghiệm
• 3.3.4. Phương pháp theo dõi bẫy
• 3.3.5. Phương pháp điều tra cắt ngang
• 3.3.6. Phương pháp thu thập thông tin và phân tích số liệu
• 3.4. Các chỉ số mật độ muỗi và hiệu quả của bẫy GAT
• 3.5. Đạo đức trong nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Hiệu quả thu thập các loài muỗi Aedes của bẫy GAT
• 4.1.1. Kết quả thu thập muỗi bằng bẫy GAT trong năm đợt
• 4.1.2. Thành phần, số lượng và đặc điểm phân bố muỗi tại các điểm nghiên cứu
• 4.1.3. Thành phần và tỉ lệ muỗi thu thập được tại các khu vực phường Nhơn Hòa
• 4.1.4. Đặc điểm phân bố muỗi Aedes qua các lần thu thập trong mỗi đợt đặt bẫy GAT
• 4.1.5. Hiệu quả của bẫy GAT trong thu thập muỗi Aedes với BTN và BNN
• 4.1.6. Sự xuất hiện của lăng quăng/bọ gậy trong bẫy GAT
• 4.1.7. Chỉ số mật độ muỗi SXHD trong thời gian đặt bẫy GAT ở các điểm nghiên cứu
• 4.1.8. Sự chấp nhận của người dân trong việc sử dụng bẫy GAT để thu thập muỗi truyền bệnh SXHD
• 4.1.8.1. Một số yếu tố liên quan tới sự chấp nhận của người dân trong thu thập muỗi truyền bệnh SXHD của bẫy GAT
• 4.1.8.2. Sự chấp nhận của người dân sử dụng bẫy GAT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI (bản sao)

Tóm tắt

I. Bẫy Gravid Aedes Trap và phương pháp thu thập muỗi

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của bẫy Gravid Aedes Trap (GAT) trong việc thu thập muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết tại Phường Nhơn Hòa, Bình Định. Bẫy GAT được thiết kế để thu hút và bắt muỗi Aedes, đặc biệt là Ae. aegypti và Ae. albopictus, hai loài muỗi chính truyền bệnh sốt xuất huyết. Phương pháp này được so sánh với các phương pháp truyền thống như bẫy trong nhà (BTN) và bẫy ngoài nhà (BNN). Kết quả cho thấy bẫy GAT có hiệu quả cao hơn trong việc thu thập muỗi, đặc biệt là trong việc giám sát mật độ muỗi và dự báo dịch bệnh.

1.1. Cấu tạo và nguyên lý hoạt động của bẫy GAT

Bẫy GAT có cấu tạo đơn giản, bao gồm một thùng chứa nước và một tấm dính để bắt muỗi. Nguyên lý hoạt động dựa trên việc thu hút muỗi cái đang mang trứng bằng mùi hương từ nước trong thùng. Muỗi bay vào thùng và bị dính vào tấm dính. Bẫy GAT không sử dụng điện năng, dễ bảo trì và có giá thành thấp, phù hợp với các khu vực có nguồn nhân lực hạn chế.

1.2. So sánh hiệu quả giữa bẫy GAT và các phương pháp truyền thống

Kết quả nghiên cứu cho thấy bẫy GAT thu thập được số lượng muỗi Aedes cao hơn so với BTN và BNN. Đặc biệt, bẫy GAT có khả năng bắt được cả muỗi trưởng thành và lăng quăng, giúp giảm thiểu nguồn sinh sản của muỗi. Phương pháp này cũng được đánh giá là có độ chính xác cao hơn trong việc giám sát mật độ muỗi, từ đó cung cấp dữ liệu đáng tin cậy cho việc dự báo và phòng chống dịch bệnh.

II. Kiểm soát muỗi và phòng chống sốt xuất huyết tại khu vực Nhơn Hòa

Nghiên cứu đã tiến hành đánh giá hiệu quả của bẫy GAT trong việc kiểm soát muỗi và phòng chống sốt xuất huyết tại Phường Nhơn Hòa, Bình Định. Kết quả cho thấy việc sử dụng bẫy GAT giúp giảm đáng kể mật độ muỗi Aedes trong khu vực, đặc biệt là trong các hộ gia đình tham gia nghiên cứu. Điều này góp phần giảm nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết và nâng cao nhận thức của cộng đồng về việc phòng chống bệnh.

2.1. Chỉ số mật độ muỗi và hiệu quả của bẫy GAT

Nghiên cứu đã tính toán chỉ số mật độ muỗi (CSMĐM) trong thời gian đặt bẫy GAT. Kết quả cho thấy CSMĐM giảm đáng kể sau khi triển khai bẫy GAT, đặc biệt là trong các đợt thu thập muỗi vào mùa mưa. Điều này chứng tỏ bẫy GAT có hiệu quả cao trong việc giảm mật độ muỗi và ngăn chặn sự lây lan của bệnh sốt xuất huyết.

2.2. Sự chấp nhận của cộng đồng đối với bẫy GAT

Nghiên cứu cũng đánh giá sự chấp nhận của người dân trong việc sử dụng bẫy GAT. Kết quả cho thấy đa số người dân tại Phường Nhơn Hòa đều ủng hộ và sẵn sàng sử dụng bẫy GAT để phòng chống sốt xuất huyết. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của bẫy GAT trong việc triển khai rộng rãi tại các khu vực có nguy cơ cao về dịch bệnh.

III. Nghiên cứu muỗi và ứng dụng thực tiễn tại Bình Định

Nghiên cứu này không chỉ đánh giá hiệu quả của bẫy GAT mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng về nghiên cứu muỗi tại Bình Định. Kết quả nghiên cứu cho thấy bẫy GAT là một công cụ hiệu quả trong việc giám sát và kiểm soát muỗi Aedes, từ đó góp phần vào việc phòng chống sốt xuất huyết tại địa phương. Nghiên cứu cũng đề xuất việc nhân rộng mô hình sử dụng bẫy GAT tại các khu vực khác trong tỉnh Bình Định và các tỉnh lân cận.

3.1. Dữ liệu về nghiên cứu muỗi và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã thu thập và phân tích dữ liệu về thành phần, số lượng và đặc điểm phân bố của muỗi Aedes tại Phường Nhơn Hòa. Kết quả cho thấy Ae. aegypti là loài muỗi chiếm ưu thế trong khu vực, đặc biệt là trong các hộ gia đình. Dữ liệu này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các chiến lược phòng chống sốt xuất huyết hiệu quả hơn.

3.2. Đề xuất nhân rộng mô hình sử dụng bẫy GAT

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề tài đề xuất việc nhân rộng mô hình sử dụng bẫy GAT tại các khu vực khác trong tỉnh Bình Định và các tỉnh lân cận. Việc triển khai rộng rãi bẫy GAT sẽ góp phần giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết và nâng cao hiệu quả của các chương trình phòng chống dịch bệnh tại địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, truyền qua muỗi Aedes, chủ yếu là Ae. aegypti và Ae. albopictus. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2020, SXHD đang lan truyền nhanh với số ca mắc tăng cao trên toàn cầu. Tại Việt Nam, từ năm 1999 đến 2020 ghi nhận hơn 1.400 ca mắc và hơn 1.200 ca tử vong. Tỉnh Bình Định là một trong 10 tỉnh có số ca mắc SXHD cao nhất, với 4.138 ca trong 6 tháng đầu năm 2022, tăng 63,9% so với cùng kỳ năm trước, trong đó có 2.700 trẻ em dưới 15 tuổi. Hiện chưa có vắc xin và thuốc đặc hiệu điều trị SXHD, do đó kiểm soát véc tơ muỗi là biện pháp phòng chống hiệu quả nhất.

Nghiên cứu này nhằm đánh giá hiệu quả của bẫy Gravid Aedes Trap (GAT) trong thu thập muỗi truyền bệnh SXHD tại phường Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định trong năm 2022. Mục tiêu cụ thể gồm: đánh giá hiệu quả thu thập các loài muỗi Aedes bằng bẫy GAT, xác định chỉ số mật độ muỗi SXHD trong thời gian đặt bẫy, và đánh giá sự chấp nhận của cộng đồng đối với việc sử dụng bẫy GAT. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại 100 hộ gia đình (HGĐ) ở năm khu vực của phường Nhơn Hòa, với điều kiện khí hậu nhiệt đới, thuận lợi cho sự phát triển của muỗi truyền bệnh.

Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp số liệu chính xác về mật độ muỗi truyền bệnh, làm cơ sở đề xuất áp dụng phương pháp giám sát mới, đồng thời hỗ trợ công tác phòng chống SXHD hiệu quả tại địa phương và trên toàn tỉnh Bình Định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh học muỗi Aedes và chu trình truyền bệnh SXHD. Muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus là véc tơ chính truyền virus Dengue, với đặc điểm sinh học như hoạt động ban ngày, sinh sản tại các nguồn nước đọng, và vòng đời kéo dài từ 15 đến 20 ngày. Các chỉ số mật độ muỗi (CSMĐM) được sử dụng để đánh giá mức độ nguy cơ dịch bệnh tại các khu vực.

Bẫy Gravid Aedes Trap (GAT) được phát triển dựa trên đặc tính sinh học của muỗi cái Aedes tìm nơi đẻ trứng, với ưu điểm không sử dụng điện năng, dễ lắp đặt, chi phí thấp và hiệu quả thu thập muỗi cao. Mô hình nghiên cứu tập trung vào việc so sánh hiệu quả thu thập muỗi của bẫy GAT trong nhà và ngoài nhà, đồng thời đánh giá sự chấp nhận của cộng đồng trong việc sử dụng bẫy.

Các khái niệm chính bao gồm: véc tơ truyền bệnh, chỉ số mật độ muỗi, bẫy GAT, hiệu quả thu thập muỗi, và sự chấp nhận cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp phỏng vấn cộng đồng. Thời gian thực hiện từ tháng 12/2021 đến tháng 08/2022 tại phường Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định.

Cỡ mẫu gồm 100 hộ gia đình được chọn ngẫu nhiên từ danh sách các HGĐ tại năm khu vực: An Lộc, Huỳnh Kim, Hòa Nghi, Long Quang, Phú Sơn. Người đại diện HGĐ tham gia phỏng vấn phải từ 18-65 tuổi, có khả năng nhận thức và đồng ý tham gia.

Phương pháp triển khai thí nghiệm gồm 5 đợt đặt bẫy GAT, mỗi đợt 20 bẫy (10 trong nhà, 10 ngoài nhà) tại các HGĐ khác nhau. Bẫy được đặt trong 20 ngày, kiểm tra và thu thập muỗi 4 ngày/lần. Muỗi thu thập được định loại tại thực địa hoặc phòng thí nghiệm dựa trên khóa định loại muỗi Việt Nam.

Dữ liệu thu thập được nhập và phân tích bằng phần mềm Microsoft Excel và Stata, trình bày dưới dạng bảng và biểu đồ. Các chỉ số mật độ muỗi (CSMĐM) và tỉ lệ bẫy bắt được muỗi được tính toán để đánh giá hiệu quả bẫy GAT.

Nghiên cứu tuân thủ các quy định đạo đức, đảm bảo sự tự nguyện và bảo mật thông tin người tham gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả thu thập muỗi Aedes bằng bẫy GAT: Qua 5 đợt đặt bẫy, tổng số muỗi Aedes thu thập được là 1.825 cá thể, trong đó Ae. aegypti chiếm 64% và Ae. albopictus chiếm 36%. Tỉ lệ muỗi cái Aedes chiếm khoảng 81-83% tổng số muỗi thu thập được. Số lượng muỗi thu thập tăng dần từ đợt 1 đến đợt 4, đạt đỉnh 487 cá thể, sau đó giảm nhẹ ở đợt 5.

2. Phân bố muỗi theo khu vực và vị trí đặt bẫy: Khu vực Huỳnh Kim có số lượng muỗi cao nhất (480 cá thể), tiếp theo là Hòa Nghi và Long Quang. Muỗi Ae. aegypti chủ yếu tập trung trong nhà (chiếm 75,5%), trong khi Ae. albopictus chủ yếu ngoài nhà (56,4%). Tổng số muỗi thu thập trong nhà (1.139 con) cao hơn ngoài nhà (928 con).

3. Chỉ số mật độ muỗi (CSMĐM): Chỉ số mật độ muỗi Aedes trung bình dao động theo từng đợt và khu vực, phản ánh sự biến động theo mùa và điều kiện môi trường. Ví dụ, trong đợt 4, mật độ muỗi đạt cao nhất với 254 cá thể muỗi cái Ae. aegypti.

4. Sự chấp nhận của cộng đồng: Phần lớn người dân đồng ý và hợp tác trong việc đặt bẫy GAT tại hộ gia đình, nhận thức được lợi ích trong phòng chống SXHD.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả thu thập muỗi của bẫy GAT tại phường Nhơn Hòa phù hợp với các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam và quốc tế, cho thấy bẫy GAT là công cụ giám sát véc tơ hiệu quả, đặc biệt trong điều kiện nguồn lực hạn chế. Việc thu thập được số lượng lớn muỗi cái Aedes giúp cung cấp dữ liệu chính xác về mật độ véc tơ, hỗ trợ dự báo và phòng chống dịch bệnh.

Phân bố muỗi Ae. aegypti chủ yếu trong nhà phù hợp với đặc điểm sinh học của loài này, trong khi Ae. albopictus thích nghi với môi trường ngoài trời. Sự khác biệt này giúp định hướng các biện pháp phòng chống phù hợp theo môi trường sống của từng loài.

Sự tăng giảm số lượng muỗi qua các đợt phản ánh ảnh hưởng của yếu tố khí hậu, thời tiết và môi trường sống. Kết quả này có thể được trình bày qua biểu đồ số lượng muỗi theo đợt và khu vực, giúp minh họa rõ ràng xu hướng biến động mật độ muỗi.

Sự chấp nhận của cộng đồng là yếu tố quan trọng đảm bảo hiệu quả triển khai bẫy GAT trong thực tế. Kết quả phỏng vấn cho thấy người dân có thái độ tích cực, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giám sát véc tơ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai rộng rãi bẫy GAT trong giám sát muỗi Aedes: Khuyến khích các địa phương có nguy cơ cao sử dụng bẫy GAT để thu thập muỗi, nâng cao độ chính xác của dữ liệu mật độ véc tơ, đặc biệt trong các chương trình phòng chống SXHD. Thời gian thực hiện: trong vòng 1-2 năm, chủ thể: ngành y tế địa phương.

2. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Đẩy mạnh công tác truyền thông về lợi ích của bẫy GAT và phòng chống SXHD, nhằm nâng cao sự chấp nhận và hợp tác của người dân trong việc đặt bẫy tại hộ gia đình. Thời gian: liên tục, chủ thể: chính quyền địa phương, tổ chức y tế.

3. Phát triển chỉ số ngưỡng mật độ muỗi dựa trên bẫy GAT: Nghiên cứu xây dựng các chỉ số ngưỡng để đánh giá nguy cơ dịch bệnh dựa trên dữ liệu thu thập từ bẫy GAT, thay thế hoặc bổ sung cho các chỉ số truyền thống. Thời gian: 1-3 năm, chủ thể: viện nghiên cứu, cơ quan y tế.

4. Kết hợp bẫy GAT với các biện pháp phòng chống khác: Áp dụng đồng bộ các biện pháp vệ sinh môi trường, sinh học và hóa học để giảm mật độ muỗi, tăng hiệu quả phòng chống SXHD. Thời gian: liên tục, chủ thể: cộng đồng, ngành y tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ngành y tế công cộng và phòng chống dịch bệnh: Sử dụng kết quả nghiên cứu để cải tiến phương pháp giám sát véc tơ, nâng cao hiệu quả dự báo và kiểm soát dịch SXHD.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành sinh học thực nghiệm, côn trùng học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và phân tích để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về véc tơ truyền bệnh.

3. Chính quyền địa phương và tổ chức cộng đồng: Áp dụng các giải pháp phòng chống SXHD dựa trên dữ liệu thực tế, tăng cường sự tham gia của người dân trong công tác giám sát và phòng chống dịch.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế hoạt động trong lĩnh vực y tế và môi trường: Tham khảo mô hình bẫy GAT và kết quả nghiên cứu để hỗ trợ các chương trình phòng chống bệnh truyền nhiễm tại các vùng có nguy cơ cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Bẫy GAT có ưu điểm gì so với các loại bẫy khác?
   Bẫy GAT không sử dụng điện năng, dễ lắp đặt, chi phí thấp, hiệu quả thu thập muỗi cái Aedes cao và không phụ thuộc vào kỹ năng người sử dụng, phù hợp với điều kiện nguồn lực hạn chế.

2. Muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus khác nhau như thế nào về môi trường sống?
   Ae. aegypti chủ yếu sống trong nhà, thích nơi tối và ẩm, trong khi Ae. albopictus thường sống ngoài trời, trong các bụi cây và vườn tược, điều này ảnh hưởng đến chiến lược phòng chống.

3. Tại sao cần đánh giá sự chấp nhận của cộng đồng khi sử dụng bẫy GAT?
   Sự hợp tác của người dân quyết định hiệu quả triển khai bẫy GAT, giúp duy trì bẫy đúng vị trí và thời gian, từ đó thu thập dữ liệu chính xác phục vụ phòng chống dịch.

4. Chỉ số mật độ muỗi (CSMĐM) được tính như thế nào?
   CSMĐM là số muỗi cái Aedes trung bình thu thập được trên một hộ gia đình, giúp đánh giá mức độ nguy cơ dịch bệnh tại khu vực nghiên cứu.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng ở những khu vực nào khác?
   Nghiên cứu có thể áp dụng tại các vùng có điều kiện khí hậu nhiệt đới, có nguy cơ cao về SXHD, đặc biệt là các tỉnh miền Trung và Nam Bộ Việt Nam, nơi muỗi Aedes phát triển mạnh.

Kết luận

• Bẫy Gravid Aedes Trap (GAT) có hiệu quả cao trong thu thập muỗi cái Aedes truyền bệnh SXHD tại phường Nhơn Hòa, với tỉ lệ muỗi cái chiếm trên 80%.
• Muỗi Ae. aegypti là véc tơ chính, phân bố chủ yếu trong nhà, trong khi Ae. albopictus chủ yếu ngoài nhà, phù hợp với đặc điểm sinh học từng loài.
• Số lượng muỗi thu thập được biến động theo mùa và khu vực, phản ánh ảnh hưởng của điều kiện môi trường và khí hậu.
• Cộng đồng địa phương có thái độ tích cực, chấp nhận sử dụng bẫy GAT, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát véc tơ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để triển khai rộng rãi bẫy GAT trong giám sát và phòng chống SXHD tại Bình Định và các vùng có nguy cơ cao.

Next steps: Mở rộng nghiên cứu tại các địa phương khác, phát triển chỉ số ngưỡng mật độ muỗi dựa trên bẫy GAT, và phối hợp các biện pháp phòng chống véc tơ đồng bộ.

Các cơ quan y tế và cộng đồng cần phối hợp triển khai bẫy GAT rộng rãi nhằm nâng cao hiệu quả giám sát và phòng chống SXHD, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN VÕ THỊ PHƯƠNG NHI ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA BẪY GRAVID AEDES TRAP TRONG THU THẬP MUỖI TRUYỀN BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE TẠI PHƯỜNG NHƠN HÒA, THỊ XÃ AN NHƠN, TỈNH BÌNH ĐỊNH LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC THỰC NGHIỆM Bình Định - Năm 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN VÕ THỊ PHƯƠNG NHI ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA BẪY GRAVID AEDES TRAP TRONG THU THẬP MUỖI TRUYỀN BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE TẠI PHƯỜNG NHƠN HÒA, THỊ XÃ AN NHƠN, TỈNH BÌNH ĐỊNH Chuyên ngành : Sinh học thực nghiệm Mã số : 8420114 Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Quang LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu và kết quả sử dụng trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong các công trình khoa học khác. Bình Định, tháng 08 năm 2022 Học viên Võ Thị Phương Nhi LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn TS.

Nguyễn Xuân Quang, Trưởng Khoa Côn trùng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn đã luôn luôn nhiệt tình chỉ bảo, hướng dẫn, giảng dạy, động viên em trong suốt quá trình nghiên cứu, học tập và thực hiện luận văn này. Em cũng xin chân thành cảm ơn TS. Trần Thanh Sơn; Đỗ Công Tấn đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi, giảng dạy và cho em nhiều ý kiến chân tình trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn. Ngoài ra, em mong muốn gửi lời cảm ơn tha thiết đến quý thầy cô giáo trong Khoa KHTN, trường Đại học Quy Nhơn và tất cả thành viên trong Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn đã trang bị cho em những kiến thức khoa học bổ ích để em có thể hoàn thành luận văn tốt nghiệp.

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè đã luôn ở bên cạnh động viên và giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này. Bình Định, tháng 08 năm 2022 Học viên Võ Thị Phương Nhi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ CÁI VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Đại cương về muỗi truyền bệnh SXHD. Véc tơ và đặc tính muỗi Aedes trong chu trình truyền bệnh SXHD 4 1. Các biện pháp phòng chống bệnh SXHD. Biện pháp vật lý - Vệ sinh môi trường.

Biện pháp sinh học. Biện pháp hóa học. Tình hình bệnh SXHD trên thế giới và ở Việt Nam. SXHD trên thế giới và khu vực Đông Nam Á.

Tình hình bệnh SXHD tại Việt Nam. Tình hình bệnh SXHD tại Bình Định. Một số thông tin chung về bẫy GAT. Giới thiệu bẫy GAT.

Cấu tạo và kĩ thuật lắp đặt bẫy GAT. Nguyên lý hoạt động của bẫy GAT. Một số nghiên cứu bẫy GAT và hiệu quả thu thập muỗi SXHD. Trên thế giới.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu. Phương pháp triển khai thí nghiệm. Phương pháp theo dõi bẫy.

Phương pháp điều tra cắt ngang. Phương pháp thu thập thông tin và phân tích số liệu. Các chỉ số mật độ muỗi và hiệu quả của bẫy GAT. Đạo đức trong nghiên cứu.

KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN. Hiệu quả thu thập các loài muỗi Aedes của bẫy GAT. Kết quả thu thập muỗi bằng bẫy GAT trong năm đợt. Thành phần, số lượng và đặc điểm phân bố muỗi tại các điểm nghiên cứu.

Thành phần và tỉ lệ muỗi thu thập được tại các khu vực phường Nhơn Hòa. Đặc điểm phân bố muỗi Aedes qua các lần thu thập trong mỗi đợt đặt bẫy GAT. Hiệu quả của bẫy GAT trong thu thập muỗi Aedes với BTN và BNN. Sự xuất hiện của lăng quăng/bọ gậy trong bẫy GAT.

Chỉ số mật độ muỗi SXHD trong thời gian đặt bẫy GAT ở các điểm nghiên cứu. Sự chấp nhận của người dân trong việc sử dụng bẫy GAT để thu thập muỗi truyền bệnh SXHD. Một số yếu tố liên quan tới sự chấp nhận của người dân trong thu thập muỗi truyền bệnh SXHD của bẫy GAT. Sự chấp nhận của người dân sử dụng bẫy GAT.

56 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 57 PHỤ LỤC QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI (bản sao) DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ CÁI VIẾT TẮT Ae. Aedes SXHD Sốt xuất huyết Dengue GAT Gravid Aedes Trap HGĐ Hộ gia đình BNN Bẫy ngoài nhà BTN Bẫy trong nhà CSMĐM Chỉ số mật độ muỗi AL Khu vực An Lộc HK Khu vực Huỳnh Kim HN Khu vực Hòa Nghi LQ Khu vực Long Quang PS Khu vực Phú Sơn WHO (World Health Organization) Tổ chức Y tế thế giới DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Kết quả thu thập muỗi đợt 1 trong tháng 02/2022.

Kết quả thu thập muỗi đợt 2 trong tháng 03/2022. Kết quả thu thập muỗi đợt 3 trong tháng 04/2022. Kết quả thu thập muỗi đợt 4 trong tháng 05/2022. Kết quả thu thập muỗi đợt 5 trong tháng 06/2022.

Tổng số lượng và tỉ lệ muỗi tại các khu vực của phường Nhơn Hòa. Tỉ lệ số cá thể các loài muỗi thu thập được bằng BTN và BNN. Số lượng muỗi Aedes qua các lần thu thập bằng bẫy GAT. Tỉ lệ muỗi Aedes thu được ở BTN và BNN.

Số bẫy GAT và số lượng lăng quăng/bọ gậy qua các đợt thu muỗi. CSMĐM Aedes trung bình theo các đợt và khu vực đặt bẫy GAT. Một số thông tin chung về đại diện HGĐ được phỏng vấn. Một số kiến thức của người dân về SXHD.

Người dân chấp nhận tiến hành đặt bẫy GAT tại HGĐ. Sự chấp nhận của người dân đối với việc sử dụng bẫy GAT. Tỉ lệ HGĐ chấp nhận đặt bẫy và tình trạng bẫy. 54 DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ Hình 1.

Virus Dengue và muỗi Aedes truyền bệnh SXHD. aegypti và Ae. Vòng đời và trứng của muỗi Ae. Chu trình truyền bệnh SXHD.

Số ca mắc và tử vong do SXHD giai đoạn 1980-2020 tại Việt Nam. Số ca SXHD trên địa bàn tỉnh Bình Định năm 2021. Cấu tạo chi tiết bẫy GAT. Bẫy GAT sau khi lắp hoàn chỉnh.

Nguyên lý hoạt động của bẫy GAT. Bẫy CDC-GT, bẫy AGO, bẫy GAT. Bản đồ khu vực địa điểm nghiên cứu. Biểu đồ số lượng các loài muỗi thu thập được qua các đợt đặt bẫy 34 Hình 3.

Biểu đồ phần trăm số cá thể muỗi phân bố tại các khu vực nghiên cứu. Tỉ lệ các loài muỗi thu thập bằng bẫy GAT ở trong nhà và ngoài nhà. Tỉ lệ phân bố muỗi Aedes qua 5 lần thu thập bằng bẫy GAT. Số lượng muỗi Aedes trong nhà và ngoài nhà thu được bằng bẫy GAT.

Tỉ lệ muỗi Ae. albopictus thu được trong nhà và ngoài nhà bằng bẫy GAT. Diễn biến CSMĐM theo các đợt và khu vực tại phường Nhơn Hòa. Lý do chọn đề tài Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra và được truyền bởi muỗi Aedes.

Hai véc tơ chính truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae. albopictus, trong đó loài Ae. aegypti gây bệnh chủ yếu.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2020, bệnh SXHD đang lan truyền với tốc độ rất nhanh và số lượng người mắc bệnh tăng cao qua từng năm được ghi nhận tại nhiều quốc qua. Vì thế, SXHD đang là mối quan tâm hàng đầu trên toàn thế giới, đặc biệt ở các nước trong khu vực bị ảnh hưởng, trong đó có Việt Nam. Trong giai đoạn từ năm 1999-2020, Việt Nam có tổng số 1.407 ca mắc bệnh SXHD và 1.250 trường hợp tử vong [8]. Báo cáo của Cục Y tế dự phòng trong 8 tháng đầu năm 2020, Bình Định là một trong 10 tỉnh có số ca mắc SXHD cao nhất với 4.

Theo thống kê mới đây của Sở Y tế Bình Định, trong 6 tháng đầu năm 2022 toàn tỉnh có 4.138 ca mắc SXHD (tăng 63,9% so với cùng kỳ năm 2021), trong đó có 2.700 trẻ em dưới 15 tuổi, cho thấy tình hình dịch bệnh SXHD trên địa bàn tỉnh đang diễn biến rất phức tạp. Cho đến nay vẫn chưa có vắc xin và thuốc đặc hiệu trong điều trị SXHD, vì thế kiểm soát véc tơ bao gồm giám sát và phòng chống véc tơ SXHD là cách phòng bệnh và phương pháp phòng chống SXHD hữu hiệu nhất. Hiện nay, việc giám sát muỗi SXHD theo hướng dẫn của Bộ Y tế (2014) là sử dụng tuýp thủy tinh 2 đầu để bắt muỗi trong nhà và ngoài nhà ban ngày, việc này còn nhiều bất cập do muỗi Aedes là những loài muỗi rất nhạy và hoạt động ban ngày nên rất khó bắt, số lượng muỗi thu thập được thường phụ thuộc vào kỹ năng, ý thức của người đi bắt muỗi. Vì vậy các chỉ số về mật độ muỗi SXHD ở các địa phương thường không chính xác, kéo theo các chỉ số này chưa 2 phản ánh đúng tình hình muỗi truyền bệnh cũng như chức năng cảnh báo dịch bệnh SXHD của các chỉ số véc tơ.

Trên thế giới, có nhiều phương pháp trong giám sát muỗi Aedes như bẫy bọ gậy, bẫy đèn CDC, bẫy dính, máy hút muỗi cầm tay,… đã và đang được nghiên cứu áp dụng [20], [22], [31]. Trong đó, bẫy Gravid Aedes Trap (GAT) với nhiều ưu điểm như không sử dụng điện năng, dễ bảo trì, dễ di chuyển, thích hợp nơi có nguồn nhân lực ít, giá thành rẻ hơn so với các bẫy khác [13], [33]. Hơn nữa, bẫy GAT đang được Bộ Y tế cho phép trong nghiên cứu để giám sát véc tơ thu thập muỗi truyền bệnh SXHD. Vì vậy, việc triển khai các nghiên cứu thử nghiệm về tính hiệu quả của bẫy GAT là cần thiết nhằm thu thập và cung cấp số liệu chính xác, từ đó tạo cơ sở để đề xuất triển khai, áp dụng phương pháp mới thu thập muỗi, giám sát véc tơ SXHD.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá hiệu quả của bẫy Gravid Aedes Trap trong thu thập muỗi truyền bệnh sốt huyết Dengue tại phường Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định”. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá hiệu quả thu thập các loài muỗi Aedes của bẫy GAT tại phường Nhơn Hòa, An Nhơn, Bình Định.