Chương 1: TÒNG QUAN TÀI LIỆU Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trong thời gian gần đây, nền kinh tế - văn hóa - xã hội của nhiều Quốc gia trên Thế giới đã phát triển mạnh mẽ. Cùng với sự phát triển đó, các loại hình dịch vụ y tế ngày càng trở nên đa dạng, phong phú. dáp ứng được nhu cầu của cộng đồng. Sự tiếp cận dịch vụ y tế và quyền của mọi người trong châm sóc y tế là một mục tiêu rất quan trọng cần phải dạt dược của chính sách y tế Quốc gia.
Đặc biệt với đối tượng là trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chay, việc tiếp cận dịch vụ y tế để trẻ có thể dược khám và điều trị sớm có ý nghĩa rất quan trọng. Trẻ bị tiêu chảy nếu không được điều trị kịp thời có thể tử vong, rình trạng rối loạn cân bằng các chất điện giải và rổi loạn tiêu hóa kéo dài dễ gây suy dinh dưỡng và giảm miễn dịch ở trẻ mắc tiêu chảy. Bệnh tiêu chảy. Định nghĩa: Theo các công trình nghiên cứu về bệnh nguyên, bệnh sinh và dịch tễ học bệnh lieu chảy trong thời gian gần đây, bệnh tiêu chảy (TC) thường được định nghĩa: tiêu chảy là tình trạng tre đi đại tiện nhiều lần trong ngày (> 3 lần trong 24 giờ) và lính chất phân thay dối: phân nhão, lỏng, không thành khuôn, nhiều nước hoặc phân sống.
Riêng đổi với trẻ đang bú mẹ phân có thể nhão hơn bình thường, số lần đi ngoài có Ihể từ 3 - 4 lần, nhưng không phải là bệnh tiêu chảy. Những trường hợp này cần phải loại trừ và không ghi nhận là tiêu chảy, khi xác định tiêu chảy cần dựa vào số lần đi ngoài tăng dần hoặc tăng mức độ phân lỏng kèm theo lời phàn nàn của bà mẹ cho ràng điều đó là không bình thường ở trẻ [6], [10], [11], [31], [33]. Bệnh cảnh lâm sàng cùa tiêu chảy thay đổi tùy theo mức độ nặng nhẹ của bệnh: 5 - Hội chứng tiêu hóa: ia chảy, phân loãng, nhiều nước, đi ngoài nhiều lẩn (có khi 15 - 20 lần/ngày). Phân mùi chua hoặc khó ngửi, có nhiều chất nhày hoặc có máu, có thể nôn.
- Mất nước - điện giải: nếu tình trạng nhẹ bệnh nhi chỉ quấy khóc, nếu tình trạng nặng bệnh nhi vật vã hoặc lờ đờ, khát nước, nước tiểu giảm khối lượng, trẻ khóc không có nước mắt. mắt trũng, miệng khô, thở nhanh và sâu hon bình thường, mạch nhanh nhở, thóp lõm, huyết áp tụt. Bệnh nhi có thể sốt hoặc không. Phân loại: Bệnh tiêu chảy có ba hội chứng lâm sàng và dựa trên cơ sở đó chúng ta có các biện pháp xử trí khác nhau [6], [31], 33].
Tiêu chảy cấp tính: Khởi đầu đột ngột, cấp tính kéo dài không quá 14 ngày (thường dưới 7 ngày) phân lỏng hoặc tóe nước, phân không có máu, bệnh nhân có thể có nôn hoặc sốt. Với trẻ trong tình trạng này, do mất nước và điện giải nhiều nên cần thiết phải bù ngay lượng nước đã mất và một lượng nước dự phòng có thể mất tiếp theo do tiêu chảy gây ra, điều này rất quan trọng nếu được thực hiện sớm và thực hiện ngay tại cơ sở cũng như ngay tại hộ gia đình. Tiêu chày kéo dài: Là bệnh tiêu chảy khởi đầu cấp tính sau đó kéo dài bất thường (trên 14 ngày hoặc dài hơn). Do bị đi ngoài kéo dài nên trẻ sẽ bị mất nước và điện giải nghiêm trọng và hậu quả là trẻ bị sút cân, suy kiệt, suy dinh dưỡng.
Để hạn chế được các biến chứng do hậu quả của đi ngoài kéo dài, biện pháp rất quan trọng là cần phải bù lại lượng nước và điện giải đã mất do tiêu chảy và cách làm tốt nhất là các bà mẹ cần sớm đưa trẻ tới các cơ sở y tế điều trị. Hội chứng lỵ: Dây là bệnh tiêu chảy mà khi trẻ đi ngoài thấy có máu trong phân. Trẻ đau quặn bụng, mót rặn. phân có nhầy máu và sốt, khi mắc bệnh trẻ thường chán ăn, 6 sút cân nhanh.
Nguyên nhân hay gặp nhất là do Shigella. Trong trường hợp trẻ mấc hội chứng lỵ, trẻ cần phải được các cơ sở y tế khám và điều trị. Giai đoạn bắt đầu từ khi trẻ đi ngoài trên 3 lần trong 24 giờ, cho đến ngày cuối cùng trong đó còn đi ngoài trên 3 lần, ngày cuối cùng phải kế tiếp ít nhất là 2 ngày tre đi ngoài trở lại bình thường được gọi là đợt tiêu chày (lượt tiêu chảy). Neu sau 2 ngày trẻ lại liếp tục đi ngoài lại trên 3 lần/ngày thì phải đánh giá lại tình trạng mất nước và ghi nhận đợt tiêu chảy mới.
Bệnh tiêu chảy trẻ em là bệnh nguy hiểm, vì tiêu chảy trẻ em sẽ dẫn tới 2 hậu quả: - Suy dinh dưỡng. - Trường hợp nặng, nếu không được cấp cứu, điều trị kịp thời sẽ dẫn đến tử vong. Tử vong thường gặp trong các trường hợp tiêu chảy cấp tính, bệnh nặng, nguyên nhân do mất nước và điện giải nhiều và không được bổ sung kịp thời. Dịch tễ học.
Bệnh tiêu chảy đã có từ lâu, lịch sử của bệnh gắn liền với các vụ dịch đường tiêu hóa, cho đến nay trên Thế giới đã trải qua 7 vụ đại dịch tả. Lúc đầu các thầy thuốc gọi bệnh tiêu chảy với hiện tượng đi ngoài phân lỏng 3 đến 4 lần trong ngày là hội chứng tiêu chảy mất nước, tiêu chảy nhiễm độc. Qua nhiều vụ dịch cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và sự phát triển của y học, người ta đã hiểu rõ hơn về nguyên nhân gây nên bệnh tiêu chảy, đó là hậu quả của sự nhiễm trùng đường tiêu hóa như: tả, thương hàn không phải do tác nhân s.typhy, lỵ trực khuẩn, lỵ Amíp. Ngoài ra các bệnh nhiễm trùng ngoài đường tiêu hóa như sởi, viêm đường hô hấp, viêm tai.
có thể gây bệnh tiêu chảy ở trẻ. Một nguyên nhân khác không thế thiếu, đóng vai trò quan trọng trong quá trình truyền bệnh, đó là môi trường trung gian, trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến bệnh. Đó là môi trường sống không họp vệ sinh, trẻ đẻ non, suy dinh dưỡng và ô nhiễm môi trường., tất 7 cả các nguyên nhân đó góp phần gây ra bệnh tiêu chảy [6], [10], [11], [31], [33], [55], 156], [58]. Dường truyền bệnh: Bệnh tiêu chảy thường lây truyền theo đường “phân - miệng” có thể trực tiếp hoặc gián tiếp.ây truyền trực tiếp: Tác nhân gây bệnh theo thực phẩm (thức ăn, nước uống) vào cơ thể vật chủ (người) sau đó gây bệnh.
- Lây truyền gián tiếp: tác nhân gây bệnh thông qua vật trung gian truyền bệnh như tay bị vấy bẩn, côn trùng,. từ đó gây ô nhiễm thức ăn, nước uống sau đó gây bệnh cho cơ thể con người. Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy: - Không nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 4-6 tháng đầu, không cho tre bú ngay sau khi sinh, cai sữa cho trẻ trước 12 tháng tuổi: Những trẻ không được bú sữa mẹ hoàn toàn trong 4 tháng đầu thì khả năng đề kháng của trẻ kém, nguy cơ mắc bênh ở nhóm này cao hơn so với các nhóm trẻ khác và nguy cơ tử vong khi mac bệnh cũng cao hơn. Sữa mẹ chứa các globulin miễn dịch chủ yếu là IgA (95%) và một số globulin khác như IgM, IgG có tác dụng bảo vệ cơ thể chổng lại bệnh tật và bệnh đường ruột do virus.
Lysozym là một enzym tìm thấy ở trứng và sữa. nó là một yếu tố chống nhiễm khuẩn không đặc hiệu, nó có khả năng phá huỷ một sổ vi khuẩn Gram (+) và góp phần vào việc phát triển và duy trì hệ vi khuẩn chỉ có ờ ruột của những trẻ nuôi bằng sữa mẹ [6], [31], [33], [55], [56], [58]. - Theo WHO, trẻ từ 0 - 24 tháng tuổi không được bú mẹ thì tỷ lệ tiêu chảy cao gấp 2 lần và nguy cơ tử vong do liên quan tăng lên gấp 25 lần so với những đứa Irc được bú mẹ dầy đủ [47], [53], [55], [58]. - Nghiên cứu mối liên quan giữa bú mẹ với tiêu chảy ở trẻ em dưới 24 tháng tuổi Đồ Gia Cảnh và cộng sự đã cho thấy những trẻ không được bú mẹ đầy đủ có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 5 lần trẻ bú mẹ đầy đủ [5].
- Tập quán cho trẻ ăn thêm (ăn sam) trước 4 tháng tuổi: Ăn sam hay ăn bổ sung theo cách gọi của người miền Bắc hay ăn dặm theo cách gọi người miền 8 Nam, là quá trình nuôi trẻ, tập cho trẻ thích ứng với sự chuyển đổi chế độ ăn từ một khẩu phần hoàn toàn dựa vào sữa mẹ sang một chế độ ăn sử dụng đều đặn các thực phẩm sằn có trong bữa ăn gia đình. Đây là quá trình giúp cho trẻ quen dần với thức ăn cua người lớn, đồng thời cung cấp thêm chất dinh dưỡng cần thiết cho trẻ phát triển bình thường. Ăn sam thường được bắt đầu khi trẻ được 4-6 tháng tuổi, vì thời kỳ này nhu cầu dinh dưỡng của trẻ cao hơn và sữa mẹ trong thời kỳ này không dủ để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cho trẻ. Đây là giai đoạn khó khăn nhất của tre.
nếu cho ăn sam không đúng, sớm quá hay muộn quá, đều không có lợi cho sức khoé của trẻ và dễ dẫn đến tiêu chảy, suy dinh dưỡng. Ăn sam đúng phương pháp phụ thuộc vào nhiều vấn đề: Thời điểm cho ăn, loại thức ăn, cách chế biến, bảo quàn. - Cho trẻ bú chai: Chai và bình đựng sữa dễ bị ô nhiễm bởi vi khuẩn đường ruột v khó rửa sạch. Khi cho sữa vào bình sẽ dễ bị ô nhiễm.
Nếu trẻ không bú hết ngay sữa trong bình thì lượng sữa còn lại trong chai sẽ là môi trường cho vi khuẩn có điều kiện để phát triển. Bú chai dễ mất vệ sinh song có nhiều bà mẹ chưa biết điều này, mặt khác bú chai cũng đồng nghĩa với việc trẻ không được bú mẹ. - Không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm cho trẻ như không cho trẻ ăn ngay thức ăn sau khi được chế biến, để lẫn thực phẩm đã chế biến với thực phẩm sống, chọn thực phẩm không an toàn.: Khi thức ăn được nấu chín và để một thời gian trước khi ăn (để nguội) rất rễ bị ô nhiễm, nhất là với điều kiện bảo quản khòng tốt ví dụ như: do tiếp xúc với vật bẩn hay dụng cụ nhà bếp, nấu ăn mất vệ sinh., tập quán không nấu lại thức ăn đã để lâu ở ngoài cũng là một yếu tố nguy cơ của tiêu chảy [6], [30], [32].