ĐẶT VẤN ĐỀ Cây ngô (Zea mays L.) là một trong ba cây lương thực quan trọng nhất (ngô, lúa mì và lúa gạo) trên toàn thế giới. Ngô còn là cây thức ăn chăn nuôi quan trọng. Hiện nay, 70% chất tinh trong thức ăn tổng hợp của gia súc là từ ngô. Ngô còn là cây thực phẩm, người ta dùng bắp ngô bao tử làm rau cao cấp vì nó sạch và có hàm lượng dinh dưỡng cao, làm quà (ngô nếp, ngô nổ,…) (Ngô Hữu Tình 2003).
Ngô nổ (Zea mays Everta Sturt) thuộc loài Zea mays, chi Zea, họ Poaceae (Gramineae) là loại ngô đặc biệt của nhóm ngô đá, được người bản địa châu Mỹ phát hiện ra cách đây khoảng 1.000 năm (Ziegler et al. Hạt ngô nổ là loại ngô thực phẩm, khi gặp nhiệt độ cao thì nổ phồng rất to, được gọi là bỏng. Bỏng ngô nổ xốp và giòn (snack) được sử dụng làm đồ ăn nhanh hoặc làm một số loại bánh ngô hấp dẫn (Nguyễn Văn Cương và Nguyễn Hữu Đống, 1993). Trước đây, Việt Nam có một số giống ngô nổ địa phương như Ngô nổ Tây Nguyên, ngô nổ Hồng (Đăk Lăk), ngô nổ Dài, ngô nổ Tím (Cao Bằng)….
(Nguyễn Văn Cương và cs. Hiện tại, ngô nổ ít thấy trồng trên đồng ruộng Việt Nam, thậm chí có nguy cơ biến mất, trong khi nhu cầu sử dụng ngô nổ nhập nội, bỏng ngô (Popcorn) ở nước ta đang được ưa chuộng trên thị trường nhất là giới trẻ và phụ nữ. Việc nghiên cứu và sản xuất ngô nổ ở nước ta còn khá mới mẻ, chưa được quan tâm phát triển, một số giống ngô nổ đã được nhập nội và có một số tác giả nghiên cứu về giống ngô này (Nguyễn Văn Cương, 2010). Do đó, công tác chọn tạo các dòng ngô nổ có triển vọng về tiềm năng năng suất, chất lượng bỏng nổ tốt là việc làm rất cần thiết.
Xuất phát từ thực tiễn trên, được sự giúp đỡ của Bộ môn Di truyền và chọn giống cây trồng - Khoa Nông học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá đặc điểm nông sinh học và khả năng kết hợp của một số dòng ngô nổ mới chọn tạo tại Gia Lâm, Hà Nội”. MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích của đề tài - Đánh giá đặc điểm nông sinh học cơ bản của 12 dòng ngô nổ. 1 - Đánh giá khả năng kết hợp của các dòng ngô nổ từ đó xác định được các dòng ngô nổ triển vọng có đặc điểm nông sinh học phù hợp, chất lượng tốt, độ nổ cao.
- Chọn dòng ngô nổ có các đặc điểm tốt phục vụ công tác chọn tạo và phát trong thời gian tới.2 Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đặc điểm sinh trưởng, phát triển của 12 dòng ngô nổ và 20 tổ hợp lai trong điều vụ Xuân 2015 và vụ Thu-Đông 2015. - Đánh giá năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất của các dòng và tổ hợp lai. - Xác định khả năng kết hợp của 10 dòng ngô với 2 dòng thử. - Xác định được các dòng năng suất cao, chất lượng tốt, độ nổ cao, kết hợp tốt, tổ hợp lai triển vọng; loại bỏ các dòng, các tổ hợp lai có khả năng kết hợp không tốt trong quá trình chọn tạo.
Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Đề tài nghiên cứu góp phần hiểu rõ về các dòng ngô nổ triển vọng. - Duy trì, lựa chọn các giống ngô nổ tốt để đưa vào sản xuất phục vụ nghiên cứu. - Thúc đẩy, giới thiệu ngô nổ vào hệ thống cây trồng của người nông dân. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGÔ NỔ 2. Vai trò và giá trị của ngô nổ 2. Vai trò Ngô nổ là loại ngô được dùng làm thực phẩm. Hạt ngô nổ khác với các giống ngô khác ở chỗ hạt có vỏ cứng, nội nhũ hầu như hoàn toàn là nội nhũ sừng.
Khi bị làm nóng, độ ẩm trong hạt gây áp lực ép lên thành vỏ hạt, hạt nổ ra với thể tích lớn. Hạt bị nổ là do lớp sừng bên ngoài hạt có chất keo dai và đàn hồi, chứa lượng protein cao, khi nhiệt độ còn trong giới hạn hạt chịu đựng được thì hạt có thể chống được áp suất hơi nước, khi vượt quá giới hạn đó thì hạt đột nhiên trương to rồi nổ ra làm nội nhũ bật ra thành một đám bột tơi và nhanh chóng khô lại và xốp, thể tích có thể tăng 15 - 30 lần. Hạt ngô nổ phồng to lên như vậy được gọi là bỏng ngô. Hạt ngô nổ tương đối nhỏ và có nhiều màu sắc, hình dạng khác nhau như: màu trắng, vàng, đen, đỏ, tím, màu đỏ có sọc trắng, màu trắng có sọc đỏ … trong đó có màu trắng hoặc vàng là chủ yếu.
Ngoài ra còn có dạng ngô nổ jargon cũng là loại hạt khi nổ có bỏng ngô trắng sáng như tuyết cũng được ưa chuộng trong đời sống. Loại ngô nổ "nấm"có bỏng hình tròn, sáng, vỏ mỏng ăn giòn. Để nổ ngô tạo bỏng có nhiều phương pháp như dùng lò vi sóng, máy nổ, nổ trong chảo dầu hoặc bơ nóng. Trên thị trường người ta dùng máy để nổ ngô để làm bỏng ngô với số lượng nhiều.
Khi nổ ngô có thể cho thêm bơ hoặc đường vào để tạo vị ngọt và mùi thơm cho bỏng ngô. Nổ ngô ngay sau khi thu hoạch sẽ không tốt vì độ ẩm hạt còn cao sẽ nổ kém và mảnh nổ dai. Vì thế sau khi thu hoạch về cần phơi khô hoặc sấy cho ngô khô. Độ ẩm để nổ ngô thường là 14 - 15% trọng lượng hạt ngô.
Nếu ngô khô quá thì tỷ lệ nổ sẽ giảm, giảm chất lượng hạt nổ. Hạt không nổ do không đủ độ ẩm để tạo áp suất nổ hoặc là do vỏ hạt bị răn thủng (Bruce Hamaker of Purdue University). Có nhiều cách nổ ngô như trên thị trường người ta dùng máy để nổ ngô (Charles Creators thế kỷ 19). Giá trị của ngô nổ Bỏng ngô giàu chất sơ, ít kalo và chất béo, không chứa natri và đường tự do.
3 Bỏng ngô nổ bán trực tiếp hoặc được chế biến làm bánh ngọt dùng làm thực phẩm. Ở Bắc Mỹ có truyền thống làm ngô Cramel. Ở nước Anh người ta chế biến bỏng ngô nổ thành Toffee (tương tự Caramel) bán được giá và rất ăn khách. Ngô nổ có mùi rất hấp dẫn, kích thích khứu giác của con người.
Trong ngô nổ có chứa các hợp chất thơm 6-acetyl-2, 3,4,5-tetrahydropyridine và 2-acetyl-1- pyroline, các chất này được sử dụng làm chất phụ gia để cho các sản phẩm đó có mùi thơm như bắp rang. Ngô nổ còn được dùng để trang trí lễ hội (tường hoặc cây Noel ở một số nơi Bắc Mỹ và bán đảo Balkan). Ngô nổ còn được sử dụng trong ngành công nghiệp điện, sản xuất túi nilon tự phân hủy, làm chất dẫn dụ côn trùng (Ziegler and Ashman, 1994). Các nhà khoa học trường Đại học Scranton (Hoa Kỳ) đã phát hiện ra trong ngô nổ có chứa chất chống oxy hóa giúp tăng cường sức khỏe được gọi là polyphenol và có hàm lượng chất xơ cao.
Trong ngô nổ có hàm lượng polyphenol nhiều hơn hẳn trong rau và trái cây chúng ta ăn hàng ngày. Trong 400 g ngô có 100 kcal và 3g chất xơ, do đó ngô nổ trở thành món ăn vặt quen thuộc của những người muốn giảm cân mà vẫn cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng. Theo Joel (2008), trong hạt ngô có rất nhiều folate, là chất giúp ngăn chặn nguy cơ sảy thai và thai nhi bị khuyết tật ở những người phụ nữ khi mang thai. Do đó, thường xuyên ăn ngô sẽ không cần phải bổ sung các viên folate, nó sẽ giúp cơ thể thai nhi tổng hợp tế bào mới và khỏe mạnh.
Bắp ngô cũng giàu vitamin B1 giúp acetylcholine-một chất truyền tín hiệu thần kinh cho bộ nhớ. Nếu cơ thể thiếu vitamin B1 sẽ gây ra tình trạng đầu óc mệt mỏi và giảm trí nhớ. Một bát ngô có thể đáp ứng được khoảng 24% lượng thiamin mà cơ thể cần mỗi ngày (http://www. Nhu cầu và thị hiếu ngô nổ ở Việt Nam Ngô nổ là loại ngô thực phẩm hiện nay rất được ưa chuộng ở thị trường Bắc Mỹ, Châu Âu và một số nước ở Châu á như Singapore, Hàn Quốc, Việt Nam.
Ngô nổ ở Việt Nam chủ yếu ở dạng hình bướm (buttterfly), trong khi các nước trên thế giới như Hoa Kỳ, Châu âu, Singapore. ưa chuộng dùng ngô nổ hình nấm (mushroom). Ngô nổ dạng hình bướm khi nổ sẽ làm hạt ngô bung xòe không đồng đều dẫn tới việc không thấm đều gia vị hoặc gia vị bị vón cục ở vài điểm làm ngô nổ không ngon. Ngổ nổ hình nấm (mushroom) được ưa chuộng 4 hơn ngô nổ hình bướm do có nhiều hương vị hơn hẳn.
Ngô nổ ở Việt Nam có hai mùi vị chính là vị ngọt và vị mặn nên ít có sự lựa chọn cho người tiêu dùng. Hiện nay, công ty trách nhiệm hữu hạn Nhà hạt (Nut house) đã chính thức đưa ra sản phẩm ngô nổ hình nấm Panther Popcorn duy nhất Việt Nam. Ngô nổ dạng hình nấm khi nổ bung đều và có đầu tròn như cây nấm nên thường được dùng để bọc thêm lớp áo ngoài như caramen, socola hoặc vị cafe hay hương thơm đầy quyến rũ từ ngô nổ vị phô mai. Bên cạnh đó, Panther Popcorn được đựng trong các túi Zip đảm bảo hạt ngô nổ ra luôn thơm ngon, giữ được độ giòn và nguyên mùi vị, nếu dùng không hết có thể zip lại không sợ ngô nổ bị mềm.
Thành phần dinh dưỡng của ngô nổ thể hiện ở bảng sau: Bảng 2. Thành phần dinh dưỡng của 100g ngô nổ Năng lượng 380 kcal 1600 Kj Carbohydrates 78g Sợi dinh dưỡng (Dietary fiber ) 15g Chất béo 4g Protein 12g Thiamine (Vit. B1) 0,2 mg 15% Riboflavin (Vit. B2) 0,3 mg 20% Sắt ion 2,7 mg 22% Nguồn: USDA Nutrient database (2005) 2.
Nguồn gốc và phân loại ngô nổ Ngô nổ (Zea mays subsp.everta Sturt) thuộc loài Zea mays, chi Zea, họ Poaceae (Gramineae), tộc Poales. Ngô nổ được người bản địa Châu Mỹ phát hiện ra cách đây khoảng 1000 năm. Ngô nổ là loại ngô thực phẩm, khi gặp nhiệt độ cao thì nổ phồng rất to nên gọi là bỏng. Ngô nổ được trồng khá nhiều ở Mỹ, Brazil, Trung Quốc và các quốc gia khác.
Việt Nam trước đây có một số giống địa phương như: Ngô nổ Tây Nguyên, ngô nổ Hồng (Đăk Lăk), ngô nổ Dài, ngô nổ Tím (Cao Bằng). 5 Căn cứ vào màu sắc hạt và màu sắc lõi ngô để phân thành các thứ như sau: Bảng 2. Phân loại ngô nổ Màu sắc Tên loài phụ Tên thứ Hạt Lõi Ngô nổ trắng Trắng Var. Gạo vàng Trắng Var.
Ngô nổ Hạt nhọn đỏ - Var. (Zea mays Hạt nhọn trắng Trắng Var.leucomis Al subsp.