MỞ ĐẦU Nằm trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam là một trong 16 nước có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới. Những đặc điểm về vị trí địa lý, khí hậu, địa hình. đã góp phần tạo nên sự đa dạng về hệ sinh thái và các loài sinh vật ở Việt Nam như hiện nay. Bên cạnh đó, khu vực nông nghiệp ở nước ta được hình thành từ nhiều HST đa dạng khác nhau, điều này góp phần hình thành nên nguồn tài nguyên thiên nhiên giàu có của đất nước.
ĐDSH trong những hệ sinh thái (HST) nông nghiệp này cung cấp cho con người những điều kiện cần thiết để sống, như: cung cấp cơ sở để sản xuất lương thực, phi lương thực, thuốc chữa bệnh, tạo nguồn thu nhập và hỗ trợ cho hệ thống văn hoá, xã hội,. Càng ngày con người càng hiểu và tin rằng tương lai của vấn đề an ninh lương thực phụ thuộc vào việc khai thác và duy trì đa dạng sinh học nông nghiệp (ĐDSHNN) và rất nhiều chức năng khác của nó nằm trong vùng đất nông nghiệp. Quận Bắc Từ Liêm cũng nằm trong khu vực được nhận định có tính ĐDSHNN phong phú và đa dạng trên địa bàn Thành phố Hà Nội. Tuy nhiên do nhiều tác động của con người khiến số loài, số lượng cá thể của loài động vật, thực vật đặc sản, quý hiếm bị suy giảm nghiêm trọng, các giống bản địa mất dần do sự du nhập của giống mới hay động, thực vật mới ngoại lai, vì vậy việc khôi phục và bảo vệ các hệ sinh thái (HST), sự đa dạng loài và đa dạng di truyền để bảo vệ ĐDSH là việc làm hết sức cần thiết và cấp bách.
Để phục hồi và bảo tồn ĐDSHNN tại quận Bắc Từ Liêm thì công tác điều tra, đánh giá, kiểm kê tài nguyên ĐDSHNN là rất cần thiết, nó nhằm vào mục tiêu bảo tồn và phát triển ĐDSHNN trên địa bàn quận. Ngoài ra, sự khác biệt về địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu của từng vùng đã góp phần tạo nên những khác biệt về bản chất ĐDSHNN tại Bắc Từ Liêm. Với những lý do mang tính cấp thiết trên, tôi chọn việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu đánh giá tính đa dạng sinh học nông nghiệp quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội và định hƣớng phát triển bền vững” làm đề tài nguyên cứu, 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đây cũng là một trong những nhiệm vụ của công tác bảo tồn ĐDSHNN và phát triển bền vững của quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội trong thời gian tới. Nhằm thực hiện mục tiêu làm rõ thực trạng tính ĐDSHNN quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội, tôi thực hiện khảo sát đánh giá, tìm hiểu và phân tích các nguy cơ làm suy giảm ĐDSHNN quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội và hậu quả của suy giảm ĐDSHNN.
Từ đó đưa ra các định hướng phát triển bền vững trên địa bàn quận. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nghiên cứu tổng quan về đa dạng sinh học nông nghiệp 1. Khái niệm về đa dạng sinh học và đa dạng sinh học nông nghiệp: Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa về đa dạng sinh học.
Theo Công ước ĐDSH thì “ĐDSH là sự phong phú của mọi cơ thể sống có từ tất cả các nguồn trong các HST trên cạn, ở biển và các HST dưới nước khác, và mọi tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên; ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng di truyền hay còn gọi là đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài), và các HST (đa dạng HST)”. Còn Luật ĐDSH năm 2008 định nghĩa: ĐDSH là sự phong phú về gen, loài sinh vật và HST trong tự nhiên. ĐDSH được thể hiện là sự phong phú các sinh vật và các phức hợp sinh thái mà sinh vật đó là một thành phần, bao gồm sự đa dạng trong nội bộ các loài, đa dạng các loài, và các HST. Taxon là nhóm sinh vật có thật, được chấp nhận làm đơn vị phân loại ở bất kỳ mức độ nào.
Bậc Taxon là một bậc phân loại nào đó mà nó là một thành viên (Theo Takhtajan, 1996). ĐDSH là nền tảng của nông nghiệp, là nguồn gốc và sự phong phú của mọi giống cây trồng vật nuôi [30]. Người ta có thể tiếp cận với ĐDSH ở cả ba mức độ: mức độ phân tử (gen), mức độ cơ thể và mức độ HST (IUCN, 1994). ĐDSH được coi là sản phẩm của sự tương tác của hai hệ thống: hệ thống tự nhiên và hệ thống xã hội.
ĐDSHNN là bộ phận của ĐDSH, bao gồm tất cả các thành phần của ĐDSH- ở cấp gen, cấp loài và cấp HST - liên quan đến thực phẩm nông nghiệp và các HST nông nghiệp, bao gồm các loài cây trồng và vật nuôi, và nhiều giống thuộc các loài đó và còn bao gồm các thành phần khác hỗ trợ cho sản xuất nông nghiệp. ĐDSHNN còn là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên và nhân tạo [10]. Trong các HST tự nhiên thuần thục, sự đa dạng về loài thường đạt ở mức rất cao và nó đảm bảo cho tính cao nhất của hệ thống. Còn trong các HST nông nghiệp, ở đây con người chỉ chủ động đưa vào sản xuất một số loài cây trồng và vật nuôi đã được thuần hoá.
Do đó HST nông nghiệp thường kém đa đạng sinh học hơn các 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HST tự nhiên. Và đó cũng chính là lý do cơ bản dẫn đến tính kém mềm dẻo, ổn định của các HST nông nghiệp. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể nâng cao tính ĐDSH trong các HST “nhân tạo” này. Có 5 kiểu đa dạng HST được phân biệt rõ rệt trong cảnh quan nông nghiệp ở Việt Nam [30]: - Các HST nước (bao gồm sông, suối, mương, hồ ao, đất ngập nước và đồng lúa); - Bờ ruộng (bao gồm cả bờ ven đường); - Các vùng có cây và khoảnh rừng (bao gồm cả những mảnh rừng rất nhỏ nằm giữa những khu ruộng trồng trọt); - Các khu vườn gia đình; - Những khu đất cao được gieo trồng hay để hoang (bao gồm cả trồng cây ngắn ngày và cây lâu năm).
ĐDSH trong các HST nông nghiệp được tạo lên bởi thành phần loài và kiểu gen của các sinh vật chính như: cây trồng, côn trùng, các động vật ăn cỏ, ăn thịt và kí sinh khác, cũng như vi sinh vật phân huỷ khác. Trong đó sự đa dạng cây trồng và thảm thực vật nói chung có vai trò quan trọng nhất đối với sự đa dạng các thành phần khác trong HST nông nghiệp. Bởi vì sự đa dạng về cây trồng sẽ dẫn đến đa dạng về côn trùng, vi sinh vật và các thành phần sinh vật khác trên đồng ruộng. Một vài nghiên cứu cũng cho thấy, có thể ổn định các quần xã côn trùng trong các HST nông nghiệp bằng cách kiến tạo những cơ cấu cây trồng hỗ trợ cho quần thể các loài thiên địch hoặc tác động ngăn cản trực tiếp lên các loài sâu hại.
Tuy nhiên trong quá trình phát triển nông nghiệp chuyên canh, thâm canh theo hướng công nghiệp hoá, đã dần làm mất đi tính ĐDSH trong các HST nông nghiệp. Đó là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến sự kém ổn định và bền vững của các HST nông nghiệp. Vai trò của đa dạng sinh học nông nghiệp: Nông nghiệp nói chung và ĐDSHNN nói riêng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, văn hoá và cả giá trị tự nhiên ở nước ta. Vai trò của ĐDSHNN được thể hiện ở các khía cạnh như sau: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Vai trò về kinh tế: Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế ở hầu hết cả nước, nhất là ở các nước đang phát triển.
Lương thực, thực phẩm là yếu tố đầu tiên, có tính chất quyết định sự tồn tại phát triển của con người và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước [9]. Nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các yếu tố đầu vào cho công nghiệp và khu vực thành thị. Điều đó được thể hiện chủ yếu ở các mặt sau đây: Nông nghiệp đặc biệt là nông nghiệp của các nước đang phát triển, là khu vực dự trữ và cung cấp lao động cho phát triển công nghiệp và đô thị. Quá trình nông nghiệp hoá và đô thị hoá, một mặt tạo ra nhu cầu lớn về lao động, mặt khác đó mà năng suất lao động nông nghiệp không ngừng tăng lên, lực lượng lao động từ nông nghiệp được giải phóng ngày càng nhiều.
+ Khu vực nông nghiệp còn cung cấp nguồn nguyên liệu to lớn cho công nghiệp chế biến. Lúc này giá trị của sản phẩm nông nghiệp nâng lên nhiều lần, nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản hàng hoá, mở rộng thị trường… + Khu vực nông nghiệp là nguồn cung cấp vốn lớn nhất cho sự phát triển kinh tế trong đó có công nghiệp, nhất là giai đoạn đầu của công nghiệp hoá, bởi vì đây là khu vực lớn nhất, xét cả về lao động và sản phẩm quốc dân. Việc huy động vốn từ nông nghiệp để đầu tư phát triển công nghiệp là cần thiết và đúng đắn trên cơ sở việc thực hiện bằng cơ chế thị trường, chứ không phải bằng sự áp đặt của Chính phủ. Những điển hình về sự thành công của sự phát triển ở nhiều nước đều đã sử dụng tích luỹ từ nông nghiệp để đầu tư cho nông nghiệp.
Tuy nhiên vốn tích luỹ từ nông nghiệp chỉ là một trong những nguồn cần thiết phát huy, phải coi trọng các nguồn vốn khác nữa để khai thác hợp lý, đừng quá cường điệu vai trò tích luỹ vốn từ nông nghiệp. Tóm lại, nông nghiệp và nông thôn có vai trò to lớn, là cơ sở trong sự phát triển bền vững của môi trường. Hệ thống sản xuất của nông nghiệp càng đa dạng càng tạo ra tính bền vững cho kinh tế nói chung và kinh tế nông nghiệp nói riêng. - Vai trò về văn hoá: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Là một trong những giá trị cốt lõi của nông nghiệp phản ánh ảnh hưởng quan trọng của nông nghiệp đến văn hoá nước ta.
Thực tế này cho thấy, nền văn minh nước ta là nền văn minh nông nghiệp, hiện hữu trong các sản phẩm ăn, uống, mặc, sử dụng hàng ngày. Một mặt, nông nghiệp giải quyết hợp lý sức lao động dư thừa được cơ cấu theo đặc trưng nông nghiệp là mùa vụ, từ đó xuất phát các làng nghề, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến.