Nghiên cứu đánh giá chất lượng nước vùng cửa sông Nhật Lệ qua đa dạng sinh học cá

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nguyễn thị hạnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Nguyễn Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Huấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Đánh Giá Chất Lượng Nước Qua Đa Dạng Sinh Học Cá
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát hệ sinh thái cửa sông
• 1.2. Các khái niệm về hệ sinh thái cửa sông (estuary)
• 1.3. Một số đặc điểm đặc trưng của hệ sinh thái cửa sông
• 1.4. Phân loại và phân vùng trong các hệ cửa sông
• 1.5. Quan hệ của ĐDSH cá với một số yếu tố thủy lí hóa ở cửa sông
• 1.5.1. Quan hệ với các yếu tố thủy lí
• 1.5.2. Quan hệ với các yếu tố thủy hóa
• 1.6. Những nghiên cứu sử dụng chỉ số tổ hợp quần xã cá để đánh giá chất lượng nước trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.6.1. Khái quát về chỉ số tổ hợp sinh học (Index of Biotic Integrity – IBI)
• 1.6.2. Những nghiên cứu sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng môi trường nước
• 1.7. Những nét khái quát về khu vực nghiên cứu
• 1.7.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.7.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 1.7.3. Điều kiện thủy sinh vật khu vực cửa sông Nhật Lệ
• 2. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu mẫu và định loại cá
• 2.2.2. Phương pháp đánh giá chất lượng môi trường nước
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng thành phần loài cá ở vùng cửa sông Nhật Lệ
• 3.1.1. Cấu trúc thành phần loài cá. Tính đa dạng của khu hệ cá theo các bậc phân loại
• 3.1.2. Tính đa dạng cá ở khu vực nghiên cứu so với các khu vực khác
• 3.1.3. Tính độc đáo của một số loài cá tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. Đánh giá chất lượng nước bằng các chỉ số thủy lý hóa
• 3.2.1. Các chỉ số thủy lý
• 3.2.2. Các chỉ số thủy hóa
• 3.3. Sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng nước
• 3.3.1. Tính chỉ số tổ hợp cá để đánh giá chất lượng môi trường nước
• 3.3.2. Đánh giá chất lượng nước vùng cửa sông Nhật Lệ bằng chỉ số tổ hợp sinh học cá
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá chất lượng nước qua đa dạng sinh học cá

Đánh giá chất lượng nước là một vấn đề quan trọng trong quản lý môi trường, đặc biệt là ở các vùng cửa sông. Đa dạng sinh học cá đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái nước. Các loài cá không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn là chỉ số sinh thái cho chất lượng nước. Việc sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) để đánh giá chất lượng nước đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới và ở Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc sử dụng chỉ số này để đánh giá chất lượng nước tại vùng cửa sông Nhật Lệ, Quảng Bình.

1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học cá và chất lượng nước

Đa dạng sinh học cá là sự phong phú về số lượng và thành phần loài cá trong một hệ sinh thái. Chất lượng nước được đánh giá thông qua các chỉ số sinh học, hóa học và vật lý. Sự thay đổi trong đa dạng sinh học cá có thể phản ánh sự biến động của chất lượng nước, từ đó giúp các nhà quản lý đưa ra các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

1.2. Vai trò của cá trong hệ sinh thái nước

Cá là một phần quan trọng trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái nước. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác mà còn giúp duy trì cân bằng sinh thái. Sự đa dạng của các loài cá có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của hệ sinh thái và chất lượng nước.

II. Vấn đề và thách thức trong đánh giá chất lượng nước

Mặc dù có nhiều phương pháp để đánh giá chất lượng nước, nhưng việc áp dụng chúng trong thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Các yếu tố như ô nhiễm, biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác tài nguyên có thể làm thay đổi nhanh chóng chất lượng nước. Đặc biệt, vùng cửa sông Nhật Lệ đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ hoạt động dân sinh và công nghiệp.

2.1. Tác động của ô nhiễm đến chất lượng nước

Ô nhiễm từ các nguồn thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt đang làm suy giảm chất lượng nước tại vùng cửa sông Nhật Lệ. Các chất ô nhiễm này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn làm giảm đa dạng sinh học cá.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi trong nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng đến dòng chảy và chất lượng nước. Điều này có thể dẫn đến sự thay đổi trong thành phần loài cá và làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

III. Phương pháp sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng nước

Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) là một công cụ hữu ích để đánh giá chất lượng nước. Phương pháp này dựa trên sự phân tích thành phần loài cá và các chỉ số sinh học khác để đưa ra đánh giá tổng thể về chất lượng nước. Việc áp dụng IBI giúp xác định các vấn đề môi trường và đưa ra các giải pháp bảo vệ hiệu quả.

3.1. Cách tính chỉ số tổ hợp sinh học cá

Chỉ số tổ hợp sinh học cá được tính dựa trên các yếu tố như số lượng loài, sự phong phú và sự hiện diện của các loài nhạy cảm với ô nhiễm. Các chỉ số này sẽ được so sánh với các tiêu chuẩn đã được thiết lập để đánh giá chất lượng nước.

3.2. Lợi ích của việc sử dụng IBI trong nghiên cứu

Sử dụng IBI giúp cung cấp một cái nhìn tổng quan về sức khỏe của hệ sinh thái nước. Nó cho phép các nhà nghiên cứu và quản lý môi trường xác định các vấn đề tiềm ẩn và đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

IV. Ứng dụng thực tiễn của đánh giá chất lượng nước qua đa dạng sinh học cá

Việc đánh giá chất lượng nước qua đa dạng sinh học cá không chỉ có ý nghĩa trong nghiên cứu mà còn trong quản lý tài nguyên nước. Các kết quả từ nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững tại vùng cửa sông Nhật Lệ.

4.1. Kết quả nghiên cứu tại vùng cửa sông Nhật Lệ

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng chất lượng nước tại vùng cửa sông Nhật Lệ đang bị suy giảm do ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Sự đa dạng sinh học cá cũng bị ảnh hưởng, với nhiều loài có giá trị kinh tế đang giảm sút.

4.2. Giải pháp bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học

Để bảo vệ chất lượng nước và đa dạng sinh học cá, cần có các biện pháp quản lý hiệu quả như kiểm soát ô nhiễm, bảo tồn các loài cá quý hiếm và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu đánh giá chất lượng nước

Nghiên cứu đánh giá chất lượng nước qua đa dạng sinh học cá tại vùng cửa sông Nhật Lệ đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường nước. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được phát triển để đáp ứng các thách thức mới trong quản lý tài nguyên nước và bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong quản lý môi trường

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường nước.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nước và đa dạng sinh học cá, từ đó đề xuất các giải pháp bảo vệ hiệu quả hơn cho hệ sinh thái cửa sông.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Vùng cửa sông Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình, là một hệ sinh thái cửa sông đặc trưng với sự đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là các loài cá, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế địa phương. Với tổng diện tích lưu vực khoảng 2.700 km² và chiều dài sông Nhật Lệ khoảng 168 km, vùng nghiên cứu có điều kiện tự nhiên đa dạng, bao gồm đồi núi, đồng bằng và cồn cát ven biển. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với lượng mưa trung bình hàng năm dao động từ 1.200 đến 1.500 mm, nhiệt độ nước dao động từ 18°C đến 37°C, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài thủy sinh.

Tuy nhiên, vùng cửa sông đang chịu nhiều tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác thủy sản không bền vững, ô nhiễm môi trường do chất thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt, dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học và chất lượng nước. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá đa dạng sinh học cá và sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (Index of Biotic Integrity – IBI) để đánh giá chất lượng nước tại vùng cửa sông Nhật Lệ trong hai đợt khảo sát năm 2013 và 2014. Nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nghề khai thác thủy sản bền vững tại địa phương.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết hệ sinh thái cửa sông và lý thuyết chỉ số tổ hợp sinh học (IBI). Hệ sinh thái cửa sông được định nghĩa là vùng giao thoa giữa nước ngọt và nước biển, chịu ảnh hưởng của thủy triều và dòng chảy sông, với đặc điểm biến động về độ mặn, nhiệt độ và các yếu tố thủy hóa. Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học cá, chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI), các yếu tố thủy lý hóa (pH, DO, COD, BOD, độ mặn, nhiệt độ), và cấu trúc quần xã cá.

Chỉ số IBI là công cụ đánh giá tổng hợp dựa trên 12 chỉ số thành phần loài, cấu trúc dinh dưỡng và sức khỏe cá thể, phản ánh chất lượng môi trường nước một cách toàn diện và chính xác hơn so với các phương pháp vật lý, hóa học truyền thống.

### Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua hai đợt khảo sát thực địa tại vùng cửa sông Nhật Lệ vào tháng 8/2013 và tháng 4/2014. Cỡ mẫu gồm 127 loài cá thuộc 58 họ và 15 bộ, được thu thập trực tiếp từ các thuyền đánh cá và các chợ cá ven cửa sông. Phương pháp chọn mẫu là thu mẫu toàn bộ các loài cá bắt gặp, ưu tiên số lượng lớn đối với loài lạ và kích thước nhỏ, kết hợp phỏng vấn ngư dân để bổ sung thông tin về phân bố và sinh thái cá.

Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp định loại cá dựa trên hình thái và phần mềm FishBase, kết hợp tính toán chỉ số IBI theo thang điểm từ 1 đến 5 cho từng chỉ số thành phần. Các chỉ số thủy lý hóa được lấy từ số liệu của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Bình, bao gồm COD, BOD5, DO, pH, độ mặn và hàm lượng kim loại nặng. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 8 tháng, từ thu thập mẫu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Đa dạng sinh học cá phong phú:** Tổng cộng 127 loài cá thuộc 58 họ và 15 bộ được xác định, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Tỷ lệ các họ cá phổ biến như Carcharhinidae, Clupeidae và Serranidae chiếm khoảng 40% tổng số loài.

- **Chất lượng nước biến động theo mùa:** Độ mặn dao động từ 0,4‰ đến 30‰, nhiệt độ nước từ 18°C đến 37°C, COD và BOD5 có xu hướng tăng cao vào mùa mưa, phản ánh sự ảnh hưởng của các nguồn thải hữu cơ. Độ pH dao động trong khoảng 6,5 đến 9, phù hợp với sự sinh trưởng của đa số loài cá.

- **Chỉ số IBI đánh giá chất lượng nước:** Tổng điểm IBI dao động từ 34 đến 55, cho thấy chất lượng nước ở mức trung bình đến tốt. Mức độ suy thoái môi trường chưa nghiêm trọng nhưng có dấu hiệu tác động do hoạt động khai thác và ô nhiễm. Tỷ lệ cá nhạy cảm giảm khoảng 15% so với các khu vực chưa bị tác động.

- **Ảnh hưởng của yếu tố thủy lý hóa đến quần xã cá:** Các yếu tố như nhiệt độ, độ mặn và hàm lượng oxy hòa tan có mối quan hệ mật thiết với sự phân bố và đa dạng loài cá. Ví dụ, vào mùa khô khi độ mặn cao, số lượng loài cá nước ngọt giảm khoảng 20%, trong khi các loài chịu mặn tăng lên.

### Thảo luận kết quả

Sự đa dạng sinh học cá phong phú tại cửa sông Nhật Lệ phản ánh môi trường sống tương đối ổn định và nguồn thức ăn dồi dào, phù hợp với đặc điểm hệ sinh thái cửa sông nhiệt đới. Tuy nhiên, sự biến động của các yếu tố thủy lý hóa theo mùa và tác động của ô nhiễm hữu cơ đã ảnh hưởng đến cấu trúc quần xã cá, làm giảm tỷ lệ các loài nhạy cảm và tăng tỷ lệ các loài chịu đựng tốt với môi trường ô nhiễm.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các cửa sông khác ở Việt Nam và quốc tế, kết quả cho thấy chỉ số IBI là công cụ hiệu quả trong việc đánh giá chất lượng nước và sức khỏe hệ sinh thái. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố loài theo mùa và bảng điểm IBI từng khu vực, giúp minh họa rõ ràng sự biến động và xu hướng thay đổi của môi trường.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường giám sát chất lượng nước:** Thiết lập hệ thống quan trắc liên tục các chỉ số thủy lý hóa và sinh học, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu ô nhiễm và suy thoái môi trường. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Bình, trong vòng 1 năm.

- **Quản lý khai thác thủy sản bền vững:** Áp dụng quy hoạch khai thác theo mùa vụ và vùng sinh sản, hạn chế khai thác quá mức các loài cá có giá trị kinh tế cao. Chủ thể thực hiện: Chi cục Thủy sản tỉnh Quảng Bình, trong 2 năm tới.

- **Xử lý và kiểm soát nguồn thải:** Nâng cao hiệu quả xử lý nước thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt trước khi xả ra môi trường, giảm thiểu ô nhiễm hữu cơ và kim loại nặng. Chủ thể thực hiện: UBND thành phố Đồng Hới và các doanh nghiệp liên quan, trong 3 năm.

- **Bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn:** Tăng cường trồng mới và bảo vệ rừng ngập mặn, tạo môi trường sống cho các loài thủy sinh và duy trì nguồn muối dinh dưỡng. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng ngập mặn, trong 5 năm.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà quản lý môi trường:** Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ môi trường nước và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

- **Nhà khoa học và nghiên cứu sinh:** Tham khảo phương pháp đánh giá đa dạng sinh học và ứng dụng chỉ số IBI trong nghiên cứu hệ sinh thái cửa sông.

- **Ngư dân và cộng đồng địa phương:** Nắm bắt thông tin về tình trạng nguồn lợi thủy sản và chất lượng nước để điều chỉnh hoạt động khai thác phù hợp.

- **Các tổ chức phi chính phủ và bảo tồn:** Dùng dữ liệu để triển khai các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao nhận thức cộng đồng.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) là gì?**  
IBI là chỉ số tổng hợp dựa trên 12 tiêu chí về thành phần loài, cấu trúc dinh dưỡng và sức khỏe cá thể, phản ánh chất lượng môi trường nước một cách toàn diện và chính xác.

2. **Tại sao vùng cửa sông Nhật Lệ lại quan trọng trong nghiên cứu đa dạng sinh học?**  
Vùng này có đa dạng sinh học cao, là nơi sinh sống và sinh sản của nhiều loài cá có giá trị kinh tế, đồng thời chịu tác động mạnh từ hoạt động con người nên cần được bảo vệ.

3. **Các yếu tố thủy lý hóa nào ảnh hưởng đến quần xã cá?**  
Nhiệt độ, độ mặn, pH, hàm lượng oxy hòa tan, COD và BOD là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự phân bố và đa dạng loài cá.

4. **Phương pháp thu mẫu cá được thực hiện như thế nào?**  
Mẫu cá được thu thập trực tiếp từ các thuyền đánh cá và chợ cá ven cửa sông, kết hợp phỏng vấn ngư dân để bổ sung thông tin về phân bố và sinh thái cá.

5. **Làm thế nào để cải thiện chất lượng nước vùng cửa sông?**  
Cần kiểm soát nguồn thải, quản lý khai thác thủy sản bền vững, bảo tồn rừng ngập mặn và tăng cường giám sát môi trường liên tục.

## Kết luận

- Đã xác định được 127 loài cá thuộc 58 họ và 15 bộ tại vùng cửa sông Nhật Lệ, phản ánh đa dạng sinh học phong phú.  
- Chỉ số IBI dao động từ 34 đến 55, cho thấy chất lượng nước ở mức trung bình đến tốt, có dấu hiệu suy thoái nhẹ do tác động con người.  
- Các yếu tố thủy lý hóa như nhiệt độ, độ mặn và hàm lượng oxy hòa tan ảnh hưởng rõ rệt đến cấu trúc quần xã cá.  
- Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo vệ môi trường và phát triển nghề khai thác thủy sản bền vững tại địa phương.  
- Đề xuất các giải pháp quản lý, giám sát và bảo tồn nhằm nâng cao chất lượng môi trường nước trong vòng 1-5 năm tới.

Triển khai các chương trình giám sát môi trường, áp dụng quy hoạch khai thác thủy sản và bảo tồn rừng ngập mặn để duy trì sự phát triển bền vững của vùng cửa sông Nhật Lệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng mùn bã hữu cơ hay phế liệu, còn sinh vật tiêu thụ bậc một là những loài động vật ăn phế liệu, tiếp theo là các nhóm ăn thịt các cấp như các loài động vật không xương sống ăn thịt cỡ lớn, động vật có xương sống có kích thước khác nhau, chủ yếu là cá. Mùn bã hữu cơ giàu có và đóng vai trò quan trọng trong chu trình vật chất của hệ sinh thái cửa sông. Cửa sông như một cái bẫy, bẫy vào đây nguồn thức ăn mùn bã phong phú với năng suất và sản lượng cao, nhất là trong RNM, thảm cỏ biển và các bãi bùn triều kế cận, kéo theo là sự phát triển của động vật ăn mùn bã cũng như các loài ăn thịt chúng đi kèm (Vũ Trung Tạng và nnk, 1981, 1985; Vũ Trung Tạng, 1994; Day và cộng sự, 1989; Whitfield, 1996) [27]. - Xích thức ăn thẩm thấu: được khởi đầu bằng các chất hữu cơ hòa tan trong nước.

Những chất này được sinh ra bằng nhiều con đường (tự phân hủy của xác sinh vật, sự phân giải chất hữu cơ bởi vi sinh vật). Sinh vật tiêu thụ chất hữu cơ hòa tan chính là vikhuẩn và động vật nguyên sinh. Chúng sử dụng chất hữu cơ bằng con đường thẩm thấu qua bề mặt cơ thể. Về phía mình, chúng lại là thức ăn cho microzooplankton và ấu trùng cá.

Những loài này lại làm thức ăn cho cá nổi, cá có kích thước lớn [28]. Như vậy, ba xích thức ăn trên trong vùng cửa sông hoạt động đồng thời, mặc dù xích thức ăn khởi đầu bằng thực vật và tảo giữ vị trí khởi nguồn cho 2 xích thức ăn còn lại. Song do đặc thù vùng cửa sông, xích thức ăn phế liệu đóng vai trò then chốt và quan trọng nhất trong sự chuyển tải vật chất và năng lượng của các hệ cửa sông, tương tự như các xích thức ăn chăn nuôi trên cạn. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Sự hoạt động của xích thức ăn trên không chỉ tạo nên hiệu xuất cao mà còn đảm bảo cho RNM duy trì nguồn muối dinh dưỡng lâu dài ngay trong chính bản thân của hệ.

Vì vậy, RNM đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc duy trì nguồn muối dinh dưỡng cho sự phát triển của các loài sinh vật sống trong vùng cửa sông và đới ven bờ [28]. Sự phong phú về thức ăn trong RNM nói riêng hay vùng cửa sông nói chung làm cho nhiều loài động vật biển cũng xâm nhập vào để kiếm ăn, kéo theo đó là nhiều loài động vật trên cạn mà cuộc sống gắn liền với bãi triều. Chúng thường xuất hiện đông đúc, khi nước ròng và phơi bãi. Chính điều này đã tạo nên tính đa dạng về thành phần loài, nhất là sự đa dạng về di truyền, tạo cho sinh vật sống ổn định trong môi trường thường xuyên biến động của vùng cửa sông, đồng thời giúp cho chúng tham gia vào các bậc dinh dưỡng khác nhau của hệ thống các xích thức ăn, nhằm khai thác tối đa nguồn năng lượng và vật chất dưới dạng sản phẩm sơ cấp được các sinh vật sản xuất tạo ra trong quá trình quang hợp.

Phân loại và phân vùng trong các hệ cửa sông Dựa vào độ cao mực nước biển, trong hệ cửa sông có thể phân chia thành 3 tiểu vùng: Tiểu vùng trên triều (supralittoral), tiểu vùng triều (littoral), tiểu vùng dưới triều (sublittoral). - Tiểu vùng trên triều: cao hơn mức triều cực đại và đất còn có phần bị nhiễm mặn [27]. - Tiểu vùng triều: là nơi ngập nước có chu kỳ, nơi tập trung của rừng ngập mặn hoặc các bãi bùn lầy, bãi cát phẳng, bờ đá; nơi ở của những sinh vật thích nghi với lối sống nửa đất, nửa nước. Đây là nơi kiếm ăn của các loài sinh vật dưới triều khi ngập nước và nơi sống của các động vật trên cạn nhất là chim khi nước phơi bãi.

- Tiểu vùng dưới triều: chiếm diện tích lớn nhất, ngập nước thường xuyên thuộc phần trong của thềm lục địa, đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong các chu trình sinh học của biển [28]. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Quan hệ của ĐDSH cá với một số yếu tố thủy lí hóa ở cửa sông 1. Quan hệ với các yếu tố thủy lí 1.

Nhiệt độ của nước Nguồn nhiệt của nước trong các thủy vực nhận được chủ yếu từ bức xạ mặt trời và chủ yếu do các tia sóng dài gồm hồng ngoại, đỏ da cam. Năng lượng của các tia sáng phần lớn có tần số thấp thuộc dải hồng ngoại có độ dài song lớn hơn 750nm bị hấp thụ ngay ở lớp nước mặt sâu 2m[27]. Trong các vùng cửa sông, nhiệt độ phụ thuộc vào nhiệt độ của dòng nước sông và nước biển hòa trộn với nhau. Vào mùa hè, nhiệt độ nước thường cao (27- 30oC), giảm theo quy luật từ bờ ra khơi, từ mặt xuống đáy và từ nơi nước nông đến nước sâu.

Ngược lại, vào mùa đông, nhiệt độ nước lại tăng theo các hướng đó. Song sự chênh lệch giữa tầng mặt và tầng đáy ở những nơi nước nông (0 đến 15- 20m) không lớn, trong khoảng từ 0,5- 2,0oC [27]. Nhiệt độ của nước thay đổi theo mùa, có ảnh hưởng lớn và mang tính chất quyết định đối với đời sống của thủy sinh vật. Trong đời sống cá thể, nhiệt độ ảnh hưởng đến tốc độ trao đổi chất, do ảnh hưởng đến hoạt động của các enzim theo định luật VanHoff.

Do đó, chế độ nhiệt ảnh hưởng đến tốc độ sinh trưởng, phát triển của thủy sinh vật. Cùng với nồng độ muối, chế độ nhiệt quyết định sự phân bố theo vĩ độ của các thủy sinh vật [31]. Độ muối Độ mặn hay độ muối được kí hiệu S‰ (S – salinity – độ mặn) là tổng lượng (tính theo gram) các chất hòa tan chứa trong 1kg nước. Đối với các loài thủy sinh vật, độ muối là một nhân tố sinh thái quan trọng vì nó ảnh hưởng lớn tới các yếu tố khác như: pH, nhiệt độ, hàm lượng oxy hòa tan, các nguồn thức ăn,… đồng thời có vai trò xác định giới hạn phân bố của loài.

Đại đa số sinh vật là hẹp muối [27]. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Độ trong Độ trong chịu ảnh hưởng bởi các chất lơ lửng khác nhau trong thủy vực. Nó có vai trò rất quan trọng với sinh vật nước, vì nếu độ trong thấp sẽ làm giảm khả năng xuyên sâu của ảnh sáng bề mặt.

Qua đó, ảnh hưởng tới giới hạn quang hợp, tầm nhìn của các động vật sống trong nước. Khi quang hợp bị giới hạn thì sự sống của sinh vật sản xuất, đặc biệt là thực vật nổi cũng bị giới hạn theo, do đó làm cho các sinh vật tiêu thụ ở các bậc khác nhau trong đó có cá cũng bị suy giảm[31]. Độ dẫn Độ dẫn điện của nước liên quan đến sự có mặt các ion trong nước. Các ion này thường là muối của kim loại như muối NaCl, KCl và các ion SO42-, NO3-, PO43- … Tác động ô nhiễm của nước có độ dẫn điện cao thường liên quan đến tính độc hại của các ion hòa tan trong nước.

Để xác định độ dẫn điện, người ta thường dùng các máy đo điện trở hoặc cường độ dòng điện. Ánh sáng và sự chiếu sáng trong nước + Ánh sáng tác động lên đời sống sinh vật qua các dấu hiệu: đặc tính của ánh sáng (độ dài bước sóng hay màu sắc của tia đơn sắc), năng lượng (cường độ) tác động, thời gian tác động (hay độ dài ngày)[26]. + Ánh sáng chiếu xuống nước bị hấp thụ ngay ở lớp nước mặt dày 1m tới 50% và phản xạ trở lại bầu trời. Càng xuống sâu, cường độ chiếu sáng, thành phần ánh sáng và thời gian chiếu sáng càng giảm.

Độ trong càng lớn thì bức xạ bề mặt xâm nhập càng sâu.Ánh sánh hồng ngoại tạo nhiệt quan trọng cho các hệ sinh thái nước. Ánh sáng tán xạ trong nước là phần năng lượng bổ sung cho quá trình quang hợp và các hoạt động cần ánh sáng khác của thủy sinh vật[26]. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Quan hệ với các yếu tố thủy hóa 1.

Độ pH Độ pH của nước phụ thuộc vào nhiều yếu tố và ảnh hưởng đến hàm lượng của nhiều thành phần hóa học khác. Nó phụ thuộc vào mức độ hòa trộn của nước sông với giá trị thường nhỏ hơn 7,4 và nước biển thường cao hơn, 8,1- 8,4 [27]. Độ pH còn phụ thuộc vào hàm lượng muối hữu cơ ở đáy và khả năng thủy phân của các muối kim loại nặng. Độ pH trong thủy vực có thể biến đổi theo ngày đêm, do biến đổi của hàm lượng CO2 trong nước trong quá trình quang hợp.

Độ pH cũng thay đổi theo độ sâu, càng xuống sâu thì độ pH càng giảm do sự thay đổi của hàm lượng CO2 theo độ sâu. Ngoài ra, độ pH còn biến đổi theo mùa do biến đổi của các quá trình phân hủy chất hữu cơ, liên quan đến hàm lượng CO2 trong nước [31]. Độ pH của nước trong thủy vực và các thủy sinh vật có mối quan hệ qua lại rất mật thiết.Hoạt động sống của thủy sinh vật như quang hợp, hô hấp làm thay đổi độ pH của nước trong thủy vực.Ngược lại, pH của nước ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới sự phân bố và hoạt động sống của thủy sinh vật. Độ pH thay đổi sẽ làm thay đổi cân bằng các hệ thống hóa học trong nước, qua đó gián tiếp ảnh hưởng đến đời sống của thủy sinh vật.

Ví dụ: pH axit làm muối Fe hòa tan nhiều trong nước gây độc cho thủy sinh vật [31]. Riêng đối với cá thì mang là cơ quan đầu tiên dễ chịu tác động của axit.Khi cá sống trong môi trường axit, lượng chất nhầy trên bề mặt mang cá tăng.Từ đó gây trở ngại cho sự trao đổi các khí hô hấp và các ion qua mang. Vì vậy, sự phá vỡ cân bằng axit trong máu cá dẫn đến hô hấp không bình thường, làm giảm lượng muối trong máu, quá trình thấm lọc không bình thường. Đây là triệu chứng khá phổ biến khi cá bị sốc axit.Tuy nhiên, khi pH thấp, nồng độ ion nhôm tăng, thậm chí tăng gấp nhiều lần so với bình thường, tăng khả năng gây độc của nhôm.Ở pH cao, mang cá, mắt cá cũng rất nhạy cảm [31].

12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Điểm gây chết của pH thấp hơn 4 và lớn hơn 11. Với độ pH từ 4 - 4,5 cá phát triển chậm. Vào buổi sáng, giá trị pH trong môi trường thay đổi trong khoảng từ 6,5 - 9 được coi là phù hợp nhất cho cá sinh trưởng và phát triển[48].