I. Toàn cảnh chất lượng môi trường đô thị Biên Hòa 2023
Việc đánh giá chất lượng môi trường đô thị Biên Hòa là một nhiệm vụ cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng. Thành phố Biên Hòa, một đô thị loại I và là trung tâm công nghiệp của tỉnh Đồng Nai, đang đối mặt với nhiều thách thức môi trường do quá trình đô thị hóa và sản xuất công nghiệp. Các nghiên cứu gần đây, đặc biệt là đồ án tốt nghiệp của Châu Thy Ân (2023), đã cung cấp một cái nhìn khoa học và hệ thống về hiện trạng này. Báo cáo này sử dụng bộ Chỉ số chất lượng môi trường đô thị (UEQI) để lượng hóa các vấn đề, từ đó đưa ra bức tranh tổng thể về sức khỏe môi trường của thành phố. Việc áp dụng các chỉ số như UEQI, WQI (Chỉ số chất lượng nước) và AQI (Chỉ số chất lượng không khí) không chỉ giúp các nhà quản lý nhận diện vấn đề một cách nhanh chóng mà còn tạo cơ sở cho việc hoạch định chính sách bảo vệ môi trường (BVMT) bền vững. Biên Hòa là một ví dụ điển hình cho mối tương quan phức tạp giữa tăng trưởng kinh tế và suy thoái môi trường. Thành phố này sở hữu 6 khu công nghiệp lớn, thu hút lượng lớn lao động và vốn đầu tư, nhưng cũng tạo ra áp lực khổng lồ lên tài nguyên nước, không khí và đất đai. Việc phân tích diễn biến chất lượng môi trường giai đoạn 2019-2021 cho thấy những xu hướng đáng lo ngại, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời và hiệu quả. Đánh giá chất lượng môi trường không chỉ dừng lại ở việc đo lường các thông số ô nhiễm. Nó còn bao gồm việc xem xét các yếu tố về hạ tầng, cây xanh đô thị, và hiệu quả quản lý chất thải rắn (CTR). Một môi trường đô thị trong lành là nền tảng cho chất lượng cuộc sống của người dân và là yếu tố then chốt cho phát triển bền vững (PTBV). Do đó, việc xây dựng một bộ chỉ số toàn diện và áp dụng nó để phân hạng đô thị là bước đi chiến lược, giúp Biên Hòa xác định đúng vị trí và đề ra lộ trình cải thiện môi trường một cách khoa học và thực tiễn.
1.1. Tầm quan trọng của việc đánh giá môi trường đô thị
Đánh giá chất lượng môi trường đô thị là một công cụ quản lý thiết yếu. Nó giúp xác định các vấn đề môi trường nổi cộm, từ ô nhiễm không khí do giao thông và công nghiệp đến suy giảm chất lượng nước mặt do nước thải chưa qua xử lý. Việc lượng hóa các tác động này thông qua các chỉ số khoa học cho phép các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế. Một hệ thống đánh giá hiệu quả cung cấp thông tin minh bạch cho cộng đồng, nâng cao nhận thức và thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các hoạt động BVMT. Hơn nữa, kết quả đánh giá là cơ sở để so sánh hiệu quả quản lý giữa các đô thị, học hỏi kinh nghiệm và xây dựng các mô hình phát triển thân thiện với môi trường. Đối với một thành phố công nghiệp như Biên Hòa, việc theo dõi định kỳ chất lượng môi trường giúp cảnh báo sớm các nguy cơ, ngăn chặn các sự cố môi trường và đảm bảo mục tiêu PTBV.
1.2. Giới thiệu TP. Biên Hòa Đô thị công nghiệp trọng điểm
Thành phố Biên Hòa là trung tâm chính trị, kinh tế và xã hội của tỉnh Đồng Nai, thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Với vị trí địa lý thuận lợi và hệ thống giao thông kết nối, Biên Hòa đã trở thành một trung tâm công nghiệp lớn với 6 khu công nghiệp quy mô như KCN Amata, KCN Biên Hòa 1 và KCN Biên Hòa 2. Sự phát triển công nghiệp mạnh mẽ đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhưng đồng thời cũng là nguồn gốc chính gây ra các áp lực lên môi trường. Dân số thành phố tăng nhanh, đạt khoảng 1,2 triệu người vào năm 2022, tạo ra sức ép lớn lên hạ tầng kỹ thuật, hệ thống cấp thoát nước và quản lý chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH). Dòng sông Đồng Nai chảy qua thành phố vừa là nguồn cung cấp nước quan trọng, vừa là nơi tiếp nhận một lượng lớn nước thải, đặt ra thách thức lớn cho công tác quản lý tài nguyên nước.
II. TOP 5 áp lực chính ảnh hưởng môi trường đô thị Biên Hòa
Môi trường đô thị Biên Hòa đang chịu nhiều áp lực từ các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu của Châu Thy Ân (2023) đã chỉ ra các nguồn gây áp lực chính, phù hợp với khung PRS (Áp lực – Hiện trạng – Đáp ứng). Đầu tiên, quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số cơ học diễn ra quá nhanh, vượt xa khả năng đáp ứng của cơ sở hạ tầng. Lượng dân cư tập trung đông đúc làm tăng nhu cầu về nhà ở, năng lượng, nước sạch và đồng thời tạo ra một khối lượng khổng lồ CTRSH và nước thải. Thứ hai, hoạt động công nghiệp là nguồn phát thải lớn nhất. Với 6 khu công nghiệp đang hoạt động, lượng khí thải, nước thải công nghiệp và chất thải nguy hại (CTNH) là một thách thức quản lý khổng lồ. Nhiều cơ sở sản xuất chưa đầu tư hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn, gây ra tình trạng ô nhiễm không khí và nước mặt kéo dài. Thứ ba, hoạt động giao thông vận tải ngày càng gia tăng. Lượng phương tiện cá nhân và xe tải vận chuyển hàng hóa dày đặc góp phần đáng kể vào ô nhiễm bụi mịn (PM2.5) và ô nhiễm tiếng ồn, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Thứ tư, việc quản lý chất thải rắn còn nhiều bất cập. Tỷ lệ thu gom rác thải chưa đạt 100%, đặc biệt ở các khu vực ven đô. Tình trạng xả rác bừa bãi ra kênh rạch và các khu đất trống vẫn còn phổ biến, gây mất mỹ quan đô thị và ô nhiễm môi trường đất, nước. Cuối cùng, nhận thức về BVMT của một bộ phận người dân và doanh nghiệp còn hạn chế, dẫn đến các hành vi thiếu trách nhiệm. Việc phân tích các áp lực này là cơ sở quan trọng để xác định nguyên nhân gốc rễ của các vấn đề môi trường, từ đó xây dựng các giải pháp đáp ứng phù hợp và hiệu quả.
2.1. Sức ép từ quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số
Quá trình đô thị hóa "nóng" tại Biên Hòa dẫn đến sự tập trung dân cư cao độ, tạo sức ép nghiêm trọng lên hệ thống hạ tầng. Nhu cầu về nhà ở, điện, nước sạch tăng vọt, trong khi hệ thống thoát nước và xử lý nước thải sinh hoạt chưa được đầu tư đồng bộ. Theo tài liệu nghiên cứu, tốc độ di dân đến đô thị nhanh hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế, gây quá tải cho các dịch vụ công. Điều này làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội và môi trường, đặc biệt là tình trạng ô nhiễm tại các khu dân cư tự phát, ven kênh rạch. Lượng CTRSH phát sinh ngày càng lớn, vượt quá năng lực thu gom và xử lý của thành phố, dẫn đến nguy cơ ô nhiễm môi trường đất và nước ngầm.
2.2. Tác động từ hoạt động công nghiệp và giao thông vận tải
Hoạt động công nghiệp là động lực kinh tế chính nhưng cũng là nguồn gây ô nhiễm lớn nhất tại Biên Hòa. Nước thải từ các nhà máy trong các khu công nghiệp như KCN Biên Hòa 1 chứa nhiều chất ô nhiễm hữu cơ, kim loại nặng, nếu không được xử lý triệt để sẽ gây ô nhiễm nghiêm trọng cho sông Đồng Nai. Bên cạnh đó, khí thải công nghiệp và bụi từ hoạt động sản xuất, xây dựng góp phần làm suy giảm chất lượng không khí. Hoạt động giao thông vận tải cũng là một nguồn áp lực đáng kể. Lượng khí thải từ các phương tiện giao thông như CO, NOx, SO2 và bụi mịn PM2.5 là nguyên nhân chính gây ra các vấn đề về hô hấp cho người dân. Ô nhiễm tiếng ồn từ giao thông cũng vượt ngưỡng cho phép tại nhiều tuyến đường chính, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống.
III. Phương pháp đánh giá chất lượng môi trường đô thị UEQI
Để đánh giá một cách toàn diện chất lượng môi trường đô thị Biên Hòa, nghiên cứu đã áp dụng phương pháp xây dựng Chỉ số chất lượng môi trường đô thị (UEQI). Đây là một công cụ tổng hợp, tích hợp nhiều yếu tố môi trường thành phần thành một chỉ số duy nhất, giúp việc truyền đạt thông tin trở nên đơn giản và dễ hiểu. Quá trình xây dựng chỉ số này dựa trên cơ sở khoa học vững chắc và tuân thủ các nguyên tắc quốc tế. Khung lý thuyết nền tảng được sử dụng là mô hình Áp lực – Hiện trạng – Đáp ứng (PRS) do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đề xuất. Mô hình này giúp xác định mối quan hệ nhân quả giữa các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội (Áp lực), tình trạng môi trường bị tác động (Hiện trạng), và các chính sách, hành động của xã hội để giải quyết vấn đề (Đáp ứng). Dựa trên khung PRS, một danh sách các chỉ thị và chỉ tiêu sơ bộ được đề xuất, bao quát các lĩnh vực như chất lượng nước mặt, chất lượng không khí, quản lý chất thải rắn, cây xanh đô thị, và hạ tầng. Sau đó, phương pháp Delphi được áp dụng để tham vấn ý kiến các chuyên gia. Thông qua các vòng khảo sát, các chuyên gia sẽ lựa chọn, sàng lọc và xác định trọng số cho từng chỉ tiêu, đảm bảo tính khách quan và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Biên Hòa. Cuối cùng, các dữ liệu quan trắc thực tế được thu thập, chuẩn hóa và tính toán để ra được chỉ số UEQI tổng hợp. Chỉ số này được dùng để phân hạng đô thị, cung cấp một thước đo rõ ràng về mức độ trong lành của môi trường sống.
3.1. Giới thiệu về chỉ số chất lượng môi trường đô thị UEQI
UEQI (Urban Environmental Quality Index) là một công cụ tổng hợp được thiết kế để đánh giá chất lượng môi trường vật chất của một thành phố. Thay vì xem xét riêng lẻ từng thông số như nồng độ bụi hay hàm lượng COD trong nước, UEQI tích hợp nhiều chỉ số thành phần (CSTP) thành một điểm số duy nhất. Điều này giúp các nhà quản lý và công chúng có cái nhìn tổng quan, dễ dàng so sánh chất lượng môi trường giữa các khu vực hoặc theo dõi sự thay đổi qua thời gian. Theo nghiên cứu tham khảo, bộ chỉ số cho Biên Hòa được xây dựng gồm 07 chỉ số thành phần và 29 chỉ tiêu, phản ánh các khía cạnh quan trọng nhất của môi trường đô thị tại đây.
3.2. Khung lý thuyết Áp lực Hiện trạng Đáp ứng PSR
Mô hình PSR là nền tảng để lựa chọn các chỉ tiêu cho bộ chỉ số UEQI. Áp lực (Pressure) bao gồm các hoạt động của con người gây ra sự thay đổi môi trường, ví dụ như phát thải công nghiệp, gia tăng dân số. Hiện trạng (State) là tình trạng thực tế của môi trường, được thể hiện qua các thông số quan trắc như nồng độ SO2 trong không khí hay chỉ số WQI của nước sông. Đáp ứng (Response) là các nỗ lực của xã hội để giảm thiểu áp lực và cải thiện hiện trạng, chẳng hạn như tỷ lệ xử lý nước thải, diện tích cây xanh bình quân đầu người. Việc áp dụng khung PSR đảm bảo rằng bộ chỉ số không chỉ phản ánh tình trạng ô nhiễm mà còn xem xét cả nguyên nhân và các nỗ lực giải quyết, mang lại một đánh giá toàn diện và sâu sắc hơn.
IV. Phân tích diễn biến chất lượng môi trường Biên Hòa 2019 2021
Dựa trên số liệu quan trắc từ Trung tâm Kỹ thuật Môi trường tỉnh Đồng Nai, nghiên cứu đã phân tích chi tiết diễn biến chất lượng môi trường tại TP. Biên Hòa trong giai đoạn 2019-2021. Kết quả cho thấy nhiều vấn đề đáng báo động. Về chất lượng nước mặt, các vị trí quan trắc trên sông Đồng Nai và các nhánh sông cho thấy tình trạng ô nhiễm hữu cơ và vi sinh vẫn ở mức cao. Các chỉ số như BOD5, COD, Coliform tại một số điểm thường xuyên vượt quy chuẩn cho phép, đặc biệt vào mùa khô khi khả năng tự làm sạch của sông giảm. Chất lượng nước có xu hướng xấu đi tại các khu vực tiếp nhận nước thải từ khu dân cư và khu công nghiệp chưa qua xử lý. Về chất lượng không khí, tình hình cũng không mấy khả quan. Các điểm quan trắc tại các nút giao thông trọng điểm và gần khu công nghiệp như KCN Amata ghi nhận nồng độ bụi (TSP, PM10, PM2.5) và một số khí thải (NO2, SO2) vượt ngưỡng an toàn, nhất là vào giờ cao điểm. Ô nhiễm tiếng ồn cũng là một vấn đề nghiêm trọng, với độ ồn trung bình tại nhiều khu vực vượt quá giới hạn của QCVN. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2020-2021, có sự cải thiện nhẹ về chất lượng không khí, có thể do ảnh hưởng của việc giảm hoạt động kinh tế và giao thông trong các đợt giãn cách xã hội. Những phân tích này cung cấp bằng chứng xác thực về sự suy giảm chất lượng môi trường đô thị Biên Hòa, nhấn mạnh sự cần thiết phải có những biện pháp can thiệp mạnh mẽ và quyết liệt hơn.
4.1. Đánh giá chất lượng nước mặt sông Đồng Nai qua các năm
Phân tích số liệu WQI tại ba trạm quan trắc chính trên đoạn sông qua Biên Hòa cho thấy chất lượng nước dao động ở mức "trung bình" đến "kém". Trạm Sông Buông và Cầu Rạch Cát thường xuyên ghi nhận các chỉ số ô nhiễm hữu cơ (BOD5, COD) và dinh dưỡng (N-NH4, P-PO4) vượt chuẩn. Đặc biệt, hàm lượng Coliform ở hầu hết các điểm đều ở mức báo động, cho thấy nguồn nước bị ô nhiễm bởi vi sinh vật từ nước thải sinh hoạt. Diễn biến chất lượng môi trường nước không có sự cải thiện rõ rệt qua các năm, thậm chí có xu hướng xấu đi vào mùa khô. Tình trạng khai thác cát trái phép và xả thải không kiểm soát tiếp tục là những mối đe dọa lớn đối với hệ sinh thái sông Đồng Nai.
4.2. Hiện trạng chất lượng không khí và ô nhiễm tiếng ồn
Chất lượng không khí tại Biên Hòa bị ảnh hưởng nặng nề bởi hoạt động giao thông và công nghiệp. Kết quả quan trắc tại KCN Biên Hòa 1 và khu dân cư xã Hóa An cho thấy nồng độ bụi lơ lửng (TSP) và bụi mịn (PM2.5, PM10) thường xuyên vượt QCVN. Nồng độ NO2 và CO cũng tăng cao vào các giờ cao điểm. Chỉ số AQI tại các khu vực này thường ở mức "trung bình" đến "kém", có hại cho các nhóm người nhạy cảm. Bên cạnh đó, ô nhiễm tiếng ồn là vấn đề dai dẳng. Độ ồn tại các trục đường chính và gần các khu công nghiệp thường xuyên vượt ngưỡng 70 dBA, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân.
V. Kết quả phân hạng và giải pháp cho môi trường đô thị Biên Hòa
Sau quá trình tổng hợp dữ liệu, chuẩn hóa và tính toán theo phương pháp đã đề ra, kết quả cuối cùng về chất lượng môi trường đô thị Biên Hòa đã được xác định. Theo nghiên cứu của Châu Thy Ân (2023), chỉ số UEQI tổng hợp của TP. Biên Hòa năm 2021 đạt 40 điểm. Theo thang phân hạng đô thị được xây dựng, mức điểm này xếp thành phố vào nhóm có chất lượng môi trường ở mức "Trung bình". Đây là một kết quả đáng báo động đối với một đô thị loại I. Kết quả này phản ánh đúng thực trạng khi nhiều chỉ số thành phần đều ở mức "trung bình" đến "kém". Cụ thể, các chỉ số liên quan đến chất lượng không khí và chất lượng nước mặt có điểm số thấp, cho thấy đây là hai vấn đề môi trường nhức nhối nhất. Khi so sánh với các đô thị khác đã được đánh giá bằng phương pháp tương tự, UEQI của Biên Hòa thấp hơn đáng kể so với Đà Nẵng (60,5 điểm - "Khá") và Huế (77,8 điểm - "Tốt"), cho thấy thành phố cần nỗ lực rất nhiều để cải thiện. Từ kết quả đánh giá, một số giải pháp quản lý trọng tâm được đề xuất. Đầu tiên, cần tăng cường kiểm soát nguồn thải từ các khu công nghiệp, yêu cầu lắp đặt hệ thống quan trắc tự động và xử phạt nghiêm các hành vi vi phạm. Thứ hai, cần đầu tư xây dựng và nâng cấp hệ thống thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt tập trung. Cuối cùng, cần quy hoạch và phát triển thêm mảng xanh đô thị, đồng thời đẩy mạnh các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức BVMT cho cộng đồng.
5.1. Chỉ số UEQI của Biên Hòa và so sánh với các đô thị khác
Kết quả tính toán cho thấy chỉ số UEQI của Biên Hòa là 40, thuộc mức "Trung bình". Điểm số này cho thấy môi trường đô thị của thành phố đang tồn tại nhiều vấn đề cần khắc phục ngay lập tức. So với các nghiên cứu trước đó, chỉ số này tương đương với TP. Hồ Chí Minh (40,8 điểm) nhưng thấp hơn nhiều so với các đô thị được quản lý tốt về môi trường như Đà Nẵng hay Huế. Sự so sánh này không chỉ giúp phân hạng đô thị mà còn là một lời cảnh báo, cho thấy Biên Hòa đang tụt hậu trong cuộc đua hướng tới PTBV. Việc duy trì chất lượng môi trường ở mức thấp sẽ ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe người dân và sức hấp dẫn đầu tư của thành phố.
5.2. Đề xuất các giải pháp quản lý và cải thiện môi trường
Dựa trên phân tích các chỉ số thành phần có điểm số thấp, các giải pháp được đề xuất tập trung vào các vấn đề cấp bách. Về quản lý nước, cần đẩy nhanh tiến độ các dự án xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung, kiểm soát chặt chẽ việc xả thải của các KCN ra sông Đồng Nai. Về không khí, cần có lộ trình kiểm soát khí thải phương tiện giao thông, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và phát triển hạ tầng cho xe điện. Đối với chất thải rắn, cần nâng cao hiệu quả thu gom, đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn và đầu tư công nghệ xử lý rác hiện đại, giảm tỷ lệ chôn lấp. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các vi phạm pháp luật về BVMT để tạo tính răn đe.
