Luận văn thạc sĩ vnua đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và các giải pháp thích ứng của người dân tại huyện yên phong tỉnh bắc ninh

Luận văn thạc sĩ vnua phân tích tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và giải pháp thích ứng tại huyện Yên Phong, Bắc Ninh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Văn Điếm
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và các giải pháp thích ứng của người dân tại huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 6. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 7. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
• 8. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 9. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 10. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 11. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 11.1. CÁC KHÁI NIỆM CHUNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 11.1.1. Khái niệm về Biến đổi khí hậu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng Biến Đổi Khí Hậu Đến Năng Suất Lúa Tại Yên Phong

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là đối với cây lúa tại huyện Yên Phong, Bắc Ninh. Nghiên cứu này nhằm đánh giá những tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa, từ đó đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả cho người dân địa phương.

1.1. Khái Niệm Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự thay đổi lâu dài trong các yếu tố khí hậu, có thể do tự nhiên hoặc hoạt động của con người. Tại Yên Phong, sự thay đổi này đã dẫn đến những biến động lớn trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là năng suất lúa.

1.2. Tình Hình Năng Suất Lúa Tại Yên Phong Hiện Nay

Năng suất lúa tại Yên Phong đã có sự biến động đáng kể trong những năm qua. Các yếu tố như nhiệt độ, lượng mưa và thời tiết cực đoan đã ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng lúa, gây khó khăn cho người nông dân trong việc duy trì sản xuất.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Sản Xuất Lúa Do Biến Đổi Khí Hậu

Sản xuất lúa tại Yên Phong đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Những hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán ngày càng gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng lúa.

2.1. Tác Động Của Thời Tiết Cực Đoan Đến Năng Suất Lúa

Các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn, hạn hán và rét đậm đã làm giảm năng suất lúa. Nhiều nông dân đã phải đối mặt với tình trạng mất mùa do không thể dự đoán được thời tiết.

2.2. Nhận Thức Của Người Dân Về Biến Đổi Khí Hậu

Mặc dù người dân đã nhận thức được một phần về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, nhưng nhiều người vẫn chưa có biện pháp thích ứng hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức và kiến thức về biến đổi khí hậu là rất cần thiết.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Năng Suất Lúa

Để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích số liệu khí tượng và khảo sát thực địa.

3.1. Phân Tích Số Liệu Khí Tượng Tại Yên Phong

Số liệu khí tượng từ năm 1990 đến 2017 cho thấy sự biến đổi rõ rệt về nhiệt độ và lượng mưa. Phân tích này giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố khí hậu và năng suất lúa.

3.2. Khảo Sát Thực Địa Và Phỏng Vấn Người Dân

Khảo sát thực địa và phỏng vấn người dân đã cung cấp thông tin quý giá về nhận thức và các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa.

IV. Giải Pháp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Trong Sản Xuất Lúa

Để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, người dân Yên Phong đã áp dụng một số biện pháp thích ứng trong sản xuất lúa. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện năng suất mà còn nâng cao khả năng chống chịu của cây lúa.

4.1. Thay Đổi Giống Lúa Và Kỹ Thuật Canh Tác

Người dân đã bắt đầu chuyển sang sử dụng các giống lúa ngắn ngày, có khả năng chịu hạn và chịu rét tốt hơn. Kỹ thuật canh tác cũng được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện khí hậu mới.

4.2. Ứng Dụng Công Nghệ Mới Trong Sản Xuất

Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất lúa, như hệ thống tưới tiêu thông minh và sử dụng phân bón hợp lý, đã giúp nâng cao năng suất và chất lượng lúa.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến năng suất lúa tại Yên Phong. Những biện pháp thích ứng đã được áp dụng và mang lại hiệu quả tích cực trong sản xuất.

5.1. Đánh Giá Tác Động Đến Năng Suất Lúa

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng năng suất lúa giảm từ 10-20% trong những năm có thời tiết cực đoan. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp thích ứng kịp thời.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Thích Ứng Hiệu Quả

Các giải pháp như cải thiện hệ thống tưới tiêu, sử dụng giống lúa chịu hạn và tổ chức lại lịch sản xuất đã được đề xuất để nâng cao khả năng thích ứng của người dân.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Năng Suất Lúa Tại Yên Phong

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến năng suất lúa tại Yên Phong. Việc nâng cao nhận thức và áp dụng các biện pháp thích ứng là rất cần thiết để đảm bảo an ninh lương thực trong tương lai.

6.1. Tương Lai Của Sản Xuất Lúa Tại Yên Phong

Dự báo rằng nếu không có các biện pháp thích ứng hiệu quả, năng suất lúa có thể tiếp tục giảm trong những năm tới. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức để giúp người dân ứng phó.

6.2. Đề Xuất Hướng Đi Mới Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu cần tiếp tục được mở rộng để tìm ra các giải pháp bền vững hơn cho sản xuất lúa, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sản xuất lúa gạo giữ vai trò trụ cột trong việc bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, đóng góp hơn 43,6 triệu tấn thóc trên diện tích canh tác 7,8 triệu ha cả nước trong năm 2016. Mặc dù ngành nông nghiệp tạo sinh kế cho gần 70% dân số nông thôn, nhưng giá trị gia tăng thực tế vẫn còn khiêm tốn khi chỉ chiếm khoảng 5,45% GDP, và thu nhập bình quân của nông dân trồng lúa Việt Nam chỉ đạt khoảng 419 USD/ha so với mức 1.128 USD/ha của nông dân Thái Lan. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, các vùng trọng điểm sản xuất lúa của nước ta đang chịu tổn thương nặng nề trước nguy cơ nước biển dâng và các hình thái thời tiết cực đoan. Dự báo khi mực nước biển dâng 100 cm vào cuối thế kỷ XXI, khoảng 16,8% diện tích Đồng bằng sông Hồng và 38,9% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long có nguy cơ ngập lụt, làm suy giảm 30% đến 35% tổng sản lượng lúa.

Huyện Yên Phong thuộc tỉnh Bắc Ninh sở hữu diện tích đất sản xuất nông nghiệp là 6.127,78 ha, trong đó phần lớn tập trung cho thâm canh lúa nước. Tuy nhiên, hoạt động canh tác tại đây chủ yếu theo quy mô nông hộ nhỏ lẻ, nhận thức của người dân về các tác động ngoại cảnh còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc ứng phó với thiên tai mang tính bị động và hiệu quả thấp. Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Khoa học Môi trường của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh thực hiện nhằm lượng hóa những tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa qua chuỗi số liệu 28 năm (giai đoạn 1990 – 2017), đồng thời đánh giá toàn diện nhận thức và các biện pháp ứng phó của cộng đồng. Đề tài mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng giúp chính quyền huyện Yên Phong ban hành các kịch bản chuyển đổi mùa vụ và bảo vệ an ninh lương thực địa phương bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết biến đổi khí hậu theo Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC, 1992) và các báo cáo đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007, 2014). Theo đó, biến đổi khí hậu là sự thay đổi trạng thái khí hậu kéo dài qua nhiều thập kỷ do hoạt động của con người làm gia tăng nồng độ khí nhà kính trong khí quyển (với nồng độ carbon dioxide tăng từ 280 ppm thời kỳ tiền công nghiệp lên 379 ppm vào năm 2005) kết hợp với các chu kỳ tự nhiên. Bên cạnh đó, nghiên cứu dựa trên lý thuyết sinh thái học cây lúa của các nhà khoa học nông nghiệp, xác định ngưỡng nhiệt độ sinh trưởng tối ưu của cây lúa dao động trong khoảng 20°C đến 30°C (dưới 13°C cây ngừng sinh trưởng hoàn toàn), nhu cầu bức xạ ánh sáng hữu hiệu đạt từ 250 đến 300 cal/cm²/ngày và lượng nước tiêu thụ trung bình từ 6 đến 9 mm/ngày (tương đương khoảng 1.000 mm cho toàn bộ chu kỳ sinh trưởng 5 tháng). Khung phân loại 8 nhóm giải pháp thích ứng của IPCC cũng được tích hợp để phân tích năng lực chống chịu và chuyển đổi mô hình kinh tế nông nghiệp của cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm chuỗi số liệu khí tượng quan trắc liên tục 28 năm (1990 – 2017) về nhiệt độ, lượng mưa, số giờ nắng từ Trạm Khí tượng Bắc Ninh, kết hợp với niên giám thống kê diện tích và năng suất lúa tại Chi cục Thống kê huyện Yên Phong. Luận văn áp dụng phương pháp phân tích trọng lượng điều hòa và hệ số tương quan Fecner ($F$) để bóc tách năng suất thực tế ($Y$) thành hai thành phần độc lập: năng suất xu thế ($Y_{xt}$) do khoa học công nghệ, phân bón, giống lúa tạo nên và năng suất thời tiết ($\Delta Y_{tt}$) do biến động khí hậu chi phối. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm cô lập chính xác tác động thuần túy của yếu tố khí tượng, giảm thiểu sai số do con người mà không đòi hỏi hệ thống thông số đất và nước quá phức tạp như mô hình AquaCrop. Thuật toán hàm Linest được sử dụng để thiết lập phương trình hồi quy đa biến giữa năng suất thời tiết và các yếu tố khí tượng xung yếu, với sai số cho phép được kiểm định qua công thức $S_{cf} = 0,6784 \cdot \sigma$.

Đối với đánh giá xã hội học, nghiên cứu ứng dụng bộ công cụ đàm phán của ICRAF (2013) và phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT). Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được triển khai tại 3 thôn đại diện cho 3 dạng địa hình canh tác lúa đặc trưng của huyện Yên Phong: thôn Vọng Nguyệt thuộc xã Tam Giang (địa hình vàn cao), thôn Ngô Nội thuộc xã Trung Nghĩa (địa hình vàn trung) và thôn Ngô Xá thuộc xã Yên Trung (địa hình vàn thấp). Tổng quy mô điều tra gồm 6 nhóm thảo luận tập trung với sự tham gia trực tiếp của 33 đại biểu là cán bộ nông nghiệp và các nông dân giàu kinh nghiệm trong tháng 12/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, phân tích chuỗi dữ liệu khí tượng giai đoạn 1990 – 2017 cho thấy nhiệt độ trung bình năm tại huyện Yên Phong có xu hướng gia tăng rõ rệt trên tất cả các mùa, hoàn toàn phù hợp với xu thế nóng lên chung của vùng Đồng bằng Bắc Bộ (tăng từ 0,5°C đến 0,6°C trong nửa thế kỷ qua). Mùa hè trở nên gay gắt hơn với các đợt nắng nóng kéo dài, trong khi mùa đông có xu hướng ngắn lại nhưng lại xuất hiện nhiều đợt rét đậm, rét hại dị thường.

Thứ hai, chế độ mưa tại địa phương ghi nhận sự phân hóa mùa sâu sắc. Tổng lượng mưa cả năm và lượng mưa vụ mùa có xu hướng tăng nhẹ, gây áp lực tiêu úng lớn cho các vùng trũng thấp. Ngược lại, lượng mưa vụ xuân có xu hướng sụt giảm liên tục, làm gia tăng nguy cơ hạn hán đầu vụ và thiếu hụt nguồn nước tưới dưỡng cho giai đoạn đẻ nhánh của cây lúa.

Thứ ba, phương trình hồi quy đa biến xác lập mối tương quan nghịch biến chặt chẽ giữa nhiệt độ cực tiểu đầu vụ xuân và nhiệt độ cực đại cuối vụ mùa với năng suất lúa thực thu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như đợt rét kỷ lục đầu năm 2016 đã làm giảm trực tiếp 3,6 tạ/ha lúa xuân trên diện rộng, khiến hàng chục hecta mạ non bị chết rét và làm trễ khung thời vụ gieo cấy từ 10 đến 15 ngày. Mô hình hồi quy đạt mức bảo đảm dự tính chính xác trên 85% khi kiểm nghiệm trên tập dữ liệu phụ thuộc (1990 – 2015) và tập dữ liệu độc lập (2016 – 2017).

Thứ tư, kết quả khảo sát cộng đồng chỉ ra rằng 100% người dân tại 3 thôn điều tra đều cảm nhận được sự thay đổi bất thường của thời tiết. Tuy nhiên, có tới hơn 80% hộ nông dân vẫn áp dụng các biện pháp ứng phó mang tính tự phát, chẳng hạn như tăng tần suất phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc tự đổi giống mà thiếu thông tin kỹ thuật kiểm chứng, dẫn đến gia tăng chi phí sản xuất mà hiệu quả kinh tế chưa tương xứng.

Thảo luận kết quả

Diễn biến năng suất lúa qua các năm phản ánh sự tương tác phức tạp giữa sinh lý cây trồng và biến động nhiệt ẩm. Khi nhiệt độ không khí vượt ngưỡng 35°C hoặc xuống dưới 17°C trong giai đoạn phân hóa đòng đến trỗ bông (khoảng 10 ngày trước và sau khi trỗ), quá trình phân bào giảm nhiễm và thụ phấn của hạt phấn bị đình trệ nghiêm trọng, làm tăng tỷ lệ lép hạt lên mức 20% đến 40%. Trên phương diện phân tích định lượng, các kết quả tính toán có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ phân tán kết hợp đường hồi quy tuyến tính giữa năng suất thực tế ($Y$) và năng suất dự tính ($Y'$), song song với bảng ma trận hệ số Fecner nhằm làm nổi bật mối tương quan của từng pha khí tượng. Kết quả nghiên cứu tại Yên Phong hoàn toàn tương thích với các báo cáo dự báo suy giảm tiềm năng năng suất lúa xuân vùng Đồng bằng sông Hồng của Bộ Tài nguyên và Môi trường, ước tính giảm khoảng 219 kg/ha vào năm 2030 và lên tới 695 kg/ha vào năm 2050 nếu không có các giải pháp công nghệ can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng và phân tích ma trận SWOT tại địa phương, các giải pháp thích ứng đồng bộ được đề xuất như sau:

• Chuyển đổi cơ cấu giống lúa và điều chỉnh khung lịch thời vụ: Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Yên Phong cần chủ trì thay thế hoàn toàn các giống lúa dài ngày truyền thống bằng các giống lúa thuần, lúa lai ngắn ngày (thời gian sinh trưởng từ 90 đến 110 ngày) có khả năng chịu rét, chống ngập úng và kháng sâu bệnh cao. Mục tiêu giảm 15% đến 20% tỷ lệ thiệt hại mùa màng do thiên tai đầu vụ, hoàn thành triển khai rộng rãi trong giai đoạn 2019 – 2021.
• Áp dụng gói kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến (SRI) và nông nghiệp tuần hoàn: Trạm Khuyến nông huyện phối hợp với Hội Nông dân tổ chức tập huấn chuyển giao kỹ thuật rút nước phơi ruộng xen kẽ, giảm mật độ cấy và tối ưu hóa lượng phân bón vô cơ. Mục tiêu tiết kiệm từ 30% đến 40% lượng nước tưới, giảm 20% chi phí phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời cắt giảm phát thải khí mêtan; thực hiện liên tục cho ít nhất 500 lượt nông dân mỗi năm.
• Nâng cấp và kiên cố hóa hạ tầng thủy lợi nội đồng: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện cùng các Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp tập trung nạo vét kênh mương, xây dựng trạm bơm tiêu úng cục bộ tại các tiểu vùng vàn thấp như xã Tam Giang và Yên Trung. Mục tiêu bảo đảm 95% diện tích canh tác lúa chủ động tiêu thoát nước khi xảy ra các đợt mưa cực đoan trên 100 mm/24h; lộ trình hoàn thành trong giai đoạn 2020 – 2025.
• Xây dựng mạng lưới thông tin cảnh báo sớm nông vụ cấp cơ sở: Ủy ban nhân dân các xã kết nối với cơ quan khí tượng thủy văn để thiết lập hệ thống bản tin dự báo thời tiết nông vụ định kỳ qua loa truyền thanh và mạng xã hội trước mỗi đợt rét đậm, rét hại hoặc bão úng từ 3 đến 5 ngày. Mục tiêu 100% hộ dân tiếp cận kịp thời thông tin chỉ đạo mùa vụ, giảm tỷ lệ mạ chết rét xuống dưới 5%; vận hành ổn định từ năm 2019.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và tài nguyên môi trường: Luận văn cung cấp chuỗi số liệu thực chứng 28 năm và phương trình dự báo định lượng, hỗ trợ đắc lực cho công tác quy hoạch sử dụng đất lúa, xây dựng kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện và tỉnh.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Đề tài mang lại tài liệu tham khảo giá trị về quy trình ứng dụng phương pháp trọng lượng điều hòa, hệ số Fecner và công cụ điều tra ICRAF, có thể nhân rộng để phân tích tác động khí hậu tại các tiểu vùng sinh thái khác.
• Cán bộ khuyến nông và Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp: Nguồn tài liệu thực tiễn giúp biên soạn sổ tay hướng dẫn kỹ thuật canh tác thích ứng, lựa chọn cơ cấu giống ngắn ngày và triển khai hiệu quả mô hình thâm canh cải tiến SRI cho bà con nông dân.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ phát triển: Cung cấp bức tranh phân tích SWOT chi tiết về sinh kế nông thôn, làm cơ sở khoa học để thiết kế và phân bổ nguồn vốn cho các dự án tăng cường năng lực thích ứng cộng đồng tại khu vực Đồng bằng Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến đổi khí hậu tại huyện Yên Phong biểu hiện rõ nét nhất qua những chỉ số nào?

Dữ liệu quan trắc giai đoạn 1990 – 2017 chứng minh nhiệt độ trung bình năm tại Yên Phong tăng đều ở cả bốn mùa, mùa hè nóng hơn và mùa đông ấm hơn nhưng lại gia tăng các đợt rét đậm bất thường. Lượng mưa năm và vụ mùa có xu hướng tăng gây ngập úng, trong khi lượng mưa vụ xuân giảm sút gây hạn hán đầu vụ.

2. Ưu điểm nổi bật của phương pháp trọng lượng điều hòa và hệ số Fecner là gì?

Phương pháp này tách rời thành công năng suất xu thế do con người tác động khỏi năng suất thời tiết tự nhiên. Hệ số Fecner giúp sàng lọc chính xác các biến khí tượng đồng pha và nghịch pha với năng suất lúa, xây dựng phương trình hồi quy dự báo tin cậy mà không đòi hỏi số liệu thổ nhưỡng phức tạp như các mô hình sinh thái khác.

3. Giai đoạn sinh trưởng nào của cây lúa chịu tổn thương nặng nề nhất do thời tiết bất thuận?

Giai đoạn phân hóa đòng, trỗ bông và phơi màu (khoảng 10 ngày trước và sau khi trỗ) là thời kỳ mẫn cảm nhất của cây lúa. Nếu nhiệt độ không khí hạ xuống dưới 17°C hoặc vượt quá 35°C, quá trình thụ phấn sẽ bị ức chế, khiến tỷ lệ hạt lép gia tăng từ 20% đến 40% và làm suy giảm nghiêm trọng sản lượng thu hoạch.

4. Mô hình thâm canh cải tiến SRI mang lại lợi ích cụ thể gì trong việc thích ứng biến đổi khí hậu?

Kỹ thuật SRI với cơ chế quản lý nước nông - lộ - phơi xen kẽ giúp bộ rễ lúa ăn sâu, tăng khả năng chống đổ ngã trước gió bão và hạn chế sâu bệnh hại. Mô hình giúp tiết kiệm từ 30% đến 40% nước tưới, giảm 20% lượng phân hóa học và giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính trong canh tác.

5. Những rào cản lớn nhất của người dân Yên Phong khi áp dụng các giải pháp thích ứng là gì?

Khảo sát SWOT cho thấy hạn chế lớn nhất là nguồn vốn đầu tư ban đầu của nông dân còn eo hẹp do thu nhập từ trồng lúa còn thấp (khoảng 419 USD/ha). Thêm vào đó, khả năng tiếp cận thông tin dự báo nông vụ chuyên sâu còn hạn chế, khiến các phản ứng trước thiên tai phần lớn còn mang tính cục bộ và thụ động.

Kết luận

• Chuỗi dữ liệu thực chứng 28 năm (1990 – 2017) khẳng định biến đổi khí hậu đã làm gia tăng nhiệt độ trung bình và gây mất cân đối chế độ mưa giữa các mùa vụ tại huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.
• Phương pháp phân tích trọng lượng điều hòa kết hợp hệ số Fecner đã định lượng thành công tác động bất lợi của các yếu tố khí tượng cực đoan đến năng suất lúa, đạt độ tin cậy dự báo trên 85%.
• Nhận thức của người dân địa phương về rủi ro khí hậu đã được nâng cao nhưng các hành động thích ứng thực tế vẫn còn mang tính tự phát, thiếu tính quy hoạch liên kết vùng.
• Bộ giải pháp tích hợp gồm chuyển đổi giống ngắn ngày, áp dụng kỹ thuật thâm canh cải tiến SRI và nâng cấp hạ tầng thủy lợi là chìa khóa duy trì năng suất lúa bền vững.
• Giai đoạn 2019 – 2025 đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và người dân trong việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, chủ động bảo vệ an ninh lương thực và sinh kế địa phương.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh là công trình nghiên cứu công phu, giải quyết thỏa đáng mối quan hệ giữa biến đổi khí quyển và sản xuất nông nghiệp thực địa. Quý độc giả, các nhà quản lý và các chuyên gia quan tâm có thể tiếp tục khai thác số liệu chi tiết trong toàn văn công trình để xây dựng các kịch bản chuyển đổi sinh kế nông thôn thích ứng biến đổi khí hậu hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN THỊ QUỲNH ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN NĂNG SUẤT LÚA VÀ CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG CỦA NGƯỜI DÂN TẠI HUYỆN YÊN PHONG, TỈNH BẮC NINH Ngành: Khoa học môi trường Mã số: 8440301 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Đoàn Văn Điếm NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng được bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Quỳnh i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đoàn Văn Điếm đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn sinh thái nông nghiệp, Khoa môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm lưu trữ Quốc gia, tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Uỷ ban nhân dân huyện Yên Phong, cán bộ Phòng tài nguyên môi trường, Phòng nông nghiệp và phát triển nông thôn huyện Yên Phong và người dân huyện đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Quỳnh ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. v Danh mục bảng. vi Danh mục hình.

viii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Giả thuyết khoa học. Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Tổng quan tài liệu. Các khái niệm chung về biến đổi khí hậu. Khái niệm về Biến đổi khí hậu. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu.

Biến đổi khí hậu trên Thế giới và Việt Nam. Một số vấn đề tổng quan về cây lúa. Vị trí và tầm quan trọng của cây lúa. Một số yêu cầu sinh thái của cây lúa.

Ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa. Phương pháp đánh giá tác động của bđkh đến năng suất cây trồng. Phương pháp phân tích tương quan. Phương pháp sử dụng mô hình AquaCrop.

Phương pháp điều tra phỏng vấn người dân. Vấn đề thích ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. 28 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Đối tượng/vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp.

Phương pháp họp nhóm. Phương pháp xử lý số liệu. Khảo sát thực địa. Kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội huyên Yên Phong. Biểu hiện của biến đổi khí hậu ở Yên Phong, giai đoạn 1990 – 2017. Ảnh hưởng của các yếu tố khí tượng đến năng suất lúa huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.

Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đối với sản xuất lúa và biện pháp thích ứng trên địa bàn huyện Yên Phong. Đề xuất các giải pháp thích ứng với BĐKH có hiệu quả trong sản xuất lúa trên địa bàn huyện Yên Phong. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuât lúa tại huyện Yên Phong. Khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kết luận và đề nghị. 76 Tài liệu tham khảo. 81 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt Bộ TN & MT Bộ Tài nguyên và Môi trường BĐKH Biến đổi khí hậu ĐB Đông Bắc ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH Đồng bằng sông Hồng ĐNB Đông Nam Bộ NTB Nam Trung Bộ TB Tây Bắc TN Tây Nguyên F Hệ số Fecner IPCC Uỷ ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu R Lượng mưa SS Số giờ nắng SXNN Sản xuất nông nghiệp Y Năng suất thực Y’ Năng suất dự báo v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Mức tăng nhiệt độ và mức thay đổi lượng mưa theo xu thế trong 50 năm qua ở các vùng khí hậu và trung bình cho cả nước.

Dự báo suy giảm tiềm năng năng suất lúa xuân năm 2030-2050. Dự báo suy giảm tiềm năng năng suất lúa hè thu năm 2030-2050. Bảng cơ cấu sử dụng đất của huyên Yên Phong, Bắc Ninh. Diện tích lúa của huyên Yên Phong giai đoạn 2012 - 2017.

Mức tăng nhiệt độ trung bình, tối cao và tối thấp trong các thập kỷ giai đoạn 1990 – 2017. Xu hướng biến đổi lượng mưa các thập kỷ giai đoạn 1990–2017. Biến động năng suất lúa (Δy) huyện Yên Phong (tạ/ha). Hệ số Fecner giữa dao động năng suất lúa với dao động các yếu tố khí tượng huyện Yên Phong.

Tần số đồng pha và lệch pha giưa năng suất lúa và yếu tố khí tượng. Các yếu tố khí tượng có quan hệ chặt với năng suất lúa huyện Yên Phong. Các phương trình hồi quy đa biến giữa năng suất lúa với khí hậu. Năng suất lúa thực tế và năng suất lúa dự tính của các vụ và cả năm giai đoạn (1990-2015).

Kết quả kiểm chứng phương trình năng suất lúa các vụ và cả năm trên cơ sở số liệu phụ thuộc. Kết quả kiểm chứng phương trình năng suất lúa các vụ và cả năm trên cơ sở số liệu phụ thuộc. Dòng lịch sử về các loại thời tiết cực đoan – thiên tai đã xảy ra và ảnh hưởng dựa trên kết quả thảo luận nhóm cùng người dân. Lịch thời vụ gắn với các hiện tượng thời thiết cực đoan trong năm của thôn Vọng Nguyệt.

Lịch thời vụ gắn với các hiện tượng thời thiết cực đoan trong năm của thôn Ngô Nội. Lịch thời vụ gắn với các hiện tượng thời thiết cực đoan trong năm của thôn Ngô Xá. 65 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cách thích ứng người dân với BĐKH trong sản xuất lúa tại thôn Vọng Nguyệt.

Cách thích ứng người dân với BĐKH trong sản xuất lúa tại thôn Ngô Nội. Cách thích ứng người dân với BĐKH trong sản xuất lúa tại thôn Ngô Xá. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với các giải pháp thích ứng với BĐKH của người dân. 69 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC HÌNH Hình 4.

Sơ đồ vị trí địa lý huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Xu hướng thay đổi nhiệt độ trung bình, tối cao và tối thấp vụ xuân xuân giai đoạn 1990-2017. Xu hướng thay đổi nhiệt độ trung bình tối cao và tối thấp vụ mùa giai đoạn 1990-2017. Xu hướng tổng lượng mưa năm từ năm 1990-2017.

Biến đổi tổng lượng mưa vụ xuân và vụ mùa từ năm 1990-2017. Xu hướng biến đổi số giờ nắng tại Bắc Ninh giai đoạn 1990-2017. Biến động năng suất lúa huyện Yên Phong giai đoạn 1990-2017. Biểu đồ mối quan hệ giữa năng suất thực và năng suất dự tính vụ xuân qua phương trình hồi quy.

Biểu đồ mối quan hệ giữa năng suất thực và năng suất dự tính vụ mùa qua phương trình hồi quy. Biểu đồ mối quan hệ giữa năng suất thực và năng suất dự tính cả năm qua phương trình hồi quy. 57 viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Tên luận văn:“ Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và các giải pháp thích ứng của người dân tại huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh”. Ngành: Khoa học Môi trường Mã số: 8440301 Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu Đề tài này nhằm đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa tại huyện Yên Phong và các giải pháp thích ứng của người dân.

Từ đó đề xuất hoàn thiện giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa nhằm ổn định sản xuất và an ninh lương thực cho địa phương. Phương pháp nghiên cứu Thu thập số liệu năng suất lúa tại niên giám thống kê huyện Yên Phong và số liệu khí tượng từ năm 1990-2017 tại trạm khí tượng gần khu vực nghiên cứu, luận văn sử dụng phương pháp phân tích trọng lượng điều hòa bằng hệ số Fecner để xây dựng phương trình tương quan giữa năng suất lúa và các yếu tố khí tượng. Áp dụng bộ công cụ đàm phán của ICRAF (2013) để đánh giá nhận thức của người dân về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và biện pháp thích ứng với các hiện tượng thiên tai, thời tiết khắc nghiệt trong sản xuất nông nghiệp. Kết quả chính và kết luận Trong 28 năm qua, các yếu tố khí tượng như nhiệt độ, lượng mưa, giờ nắng có xu hướng thay đổi.

Nhiệt độ trung bình năm ở huyện Yên Phong có xu hướng tăng trong tất cả các mùa trong năm. Tổng lượng mưa hàng năm và lượng mưa trong vụ mùa có xu hướng tăng, lượng mưa vụ xuân có xu hướng giảm dần. Kết quả cho thấy các yếu tố khí tượng có ảnh hưởng mạnh đến năng suất lúa. Ngoài các yếu tố khí tượng, năng suất lúa ở huyện Yên Phong phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như: giống lúa, chế độ canh tác, đất, phân bón và thiên tai, thời tiết khắc nghiệt .