MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang tác động nghiêm trọng đến sự phát triển kinh tế, xã hội của Việt Nam; là một trong những thách thức lớn nhất cho việc thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, các mục tiêu thiên niên kỷ của đất nước. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (2007), Việt Nam là một trong năm nước sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng của BĐKH và nước biển dâng, trong đó vùng đồng bằng sông Hồng và sông Mê Công bị ngập chìm nặng nhất. Dự báo, nếu mực nước biển dâng từ 0,75 đến 1m thì khoảng 60 đến 70% diện tích tự nhiên của tỉnh Bến Tre bị ngập, trong đó các huyện Ba Tri, Bình Đại hầu như sẽ bị ngập hoàn toàn [Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012].
Huyện Ba Tri thuộc tỉnh Bến Tre là một trong các địa phương thuộc đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với những diễn biến phức tạp của BĐKH. Huyện Ba Tri có tổng diện tích đất tự nhiên là 35.581,75 ha, chiếm 15,08% tổng diện tích tự nhiên của toàn tỉnh. Với đặc trưng nằm ở vùng cửa sông ven biển, các hệ sinh thái nơi đây khá đa dạng. Người dân huyện Ba Tri có mối quan hệ mật thiết trong quá trình khai thác tài nguyên thiên nhiên và dịch vụ hệ sinh thái để phục vụ sinh hoạt và sản xuất.
Do những hoạt động trên, các hệ sinh thái và môi trường tự nhiên ở huyện Ba Tri đã và đang bị suy thoái và sự suy thoái này càng trở nên rõ nét hơn dưới các tác động của BĐKH. Thời gian vừa qua, tỉnh Bến Tre đã triển khai các chương trình, dự án nghiên cứu diễn biến và tác động của BĐKH đến tài nguyên, môi trường, sự phát triển kinh tế - xã hội; đề xuất và bước đầu thực hiện các giải pháp ứng phó tại các địa phương trong tỉnh, trong đó có huyện Ba Tri. Ứng phó với các tác động tiêu cực của BĐKH thông qua các giải pháp giảm thiểu và thích ứng hiện đang là phương cách được nhiều quốc gia và địa phương ưu tiên nhằm đảm bảo duy trì chức năng của các hệ sinh thái, sức khỏe con người, đảm bảo an ninh kinh tế - xã hội. Cho đến nay, công tác ứng phó với BĐKH chủ yếu tập trung vào các can thiệp vật lý, giải pháp kĩ thuật công trình, cơ sở hạ tầng như xây tường bảo vệ bờ biển, đê, kè sông, kè biển, xây dựng kênh mương để kiểm 1 z soát lũ lụt… Các biện pháp này, mặc dù cần thiết nhưng không đủ để ứng phó với phạm vi, quy mô tác động ngày càng lớn của BĐKH.
Thêm vào đó, các biện pháp này còn có thể dẫn tới những nguy cơ gây phá vỡ các hệ sinh thái, làm suy giảm đa dạng sinh học. Hiện nay, thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái đang được nhiều quốc gia và địa phương áp dụng do có nhiều lợi ích và thường được xem là giải pháp hiệu quả với chi phí thấp so với các tiếp cận về mặt công nghệ. Thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái là sử dụng hợp lý các hệ tự nhiên và các dịch vụ hệ sinh thái như một hợp phần quan trọng trong chiến lược tổng thể để giúp con người dần thích nghi với các tác động bất lợi từ BĐKH. Cách tiếp cận dựa vào hệ sinh thái thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa BĐKH, đa dạng sinh học và sử dụng hợp lý tài nguyên trong phát triển kinh tế – xã hội với bảo tồn và duy trì các hệ sinh thái.
Đề tài của luận văn: “Thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre” là vấn đề có ý nghĩa lý luận và xuất phát từ yêu cầu thực tiễn hiện nay của địa phương đã được lựa chọn để nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn xác định 03 mục tiêu nghiên cứu, bao gồm: - Luận giải được cơ sở lí luận và thực tiễn về thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái; - Đánh giá được thực trạng hệ sinh thái và khả năng thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre; - Đề xuất được các giải pháp thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là cách tiếp cận dựa vào hệ sinh thái để thích ứng với BĐKH. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi học thuật: Giới hạn trong khuôn khổ thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái.
- Phạm vi không gian: Phạm vi không gian của nghiên cứu là huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. - Phạm vi thời gian: + Phạm vi về số liệu, tư liệu sử dụng trong luận văn để nghiên cứu là từ năm 2006 đến tháng 6 năm 2015. + Thời gian tiến hành luận văn: từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 9 năm 2015. Phương pháp nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận văn là các phương pháp được dùng phổ biến hiện nay trong nghiên cứu về BĐKH trên thế giới và ở Việt Nam, bao gồm: 5.
Phương pháp thu thập và xử lý số liệu thứ cấp Các tài liệu, số liệu thứ cấp bao gồm các nghiên cứu, báo cáo chính thống của quốc gia và các nghiên cứu quốc tế, quốc gia, cá nhân về BĐKH, tài nguyên thiên nhiên, hệ sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu dựa trên hệ sinh thái v.v… tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Ngoài ra, luận văn cũng thu thập các số liệu liên quan đến kinh tế - xã hội, dân số của huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre trong những năm qua. Từ đó, luận văn phân tích, tổng hợp và kế thừa có chọn lọc các kết quả từ những nguồn tài liệu, tư liệu, số liệu, thông tin có liên quan thu thập được. Luận văn cũng đánh giá các tài liệu trên theo yêu cầu và mục đích nghiên cứu.
Do hạn chế về nguồn lực và thời gian, phương pháp này giúp cung cấp dữ liệu so sánh và dữ liệu theo bối cảnh một cách khá toàn diện. Tuy nhiên, dữ liệu thứ cấp thường đã qua xử lý nên đôi khi còn thiếu tính khách quan. Phương pháp phân tích và tổng hợp số liệu sơ cấp - Các phương pháp nghiên cứu thực địa nhằm lựa chọn được khu vực nghiên cứu điển hình, mang tính đại diện và thu thập bổ sung các số liệu, tài liệu thực tế tại 3 z khu vực nghiên cứu điển hình đó. Địa điểm nghiên cứu của luận văn là huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre, được lựa chọn dựa trên tham khảo ý kiến đề xuất của các cán bộ quản lí ở cấp tỉnh như Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban Phòng chống lụt bão.
Thực tế, học viên đã đi khảo sát các điểm thường xuyên xảy ra hiện tượng hạn hán, xâm nhập mặn, ngập lụt, các khu vực nuôi trồng thủy sản, sản xuất nông nghiệp ở các khu vực khác nhau trong toàn huyện Ba Tri. - Sau khi xác định được chính xác khu vực nghiên cứu, luận văn sử dụng bảng hỏi soạn sẵn (xem Phụ lục 1) để phỏng vấn đại diện 50 hộ gia đình. Các hộ được lựa chọn điều tra là những hộ mang tính đại diện cho từng loại hình sản xuất, chịu ảnh hưởng của các loại hình thiên tai và phải bao gồm các hộ khá giàu, nghèo và trung bình theo hướng dẫn của cán bộ địa phương. Từ đó, học viên có thể tìm hiểu được các thông tin cơ bản về các hộ gia đình, các hệ sinh thái, sinh kế, tác động của BĐKH, những hỗ trợ của chính quyền địa phương và các giải pháp ứng phó với thiên tai cũng như khả năng ứng phó của người dân.
Ngoài ra, luận văn cũng phỏng vấn một số lãnh đạo địa phương (xã và thôn) để phục vụ cho việc đề xuất giải pháp thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái. Với cách tiếp cận như trên, thông tin về các hệ sinh thái, lịch sử thiên tai… sẽ được thu thập và điều tra khảo sát hộ gia đình thông qua bảng hỏi. Do đó, bảng hỏi này cần phải được thiết kế sao cho bao quát được cả hai nội dung trên. Yêu cầu của một bảng hỏi vừa phải có tính khái quát (tính đại diện cho điểm nghiên cứu) vừa phải có tính đặc thù (sự khác biệt về mức sống, vị trí địa lí,…) và đáp ứng được mục đích kiểm tra tính lô-gích của hệ thống câu hỏi (tức tính loại trừ, tính kết hợp,… để kiểm tra chéo, phát hiện những sai sót, đánh giá được độ tin cậy,…).
- Đối với số liệu định tính: Tổng hợp, sàng lọc và phân loại theo từng chủ đề, theo mục đích nghiên cứu. - Đối với số liệu định lượng (bảng hỏi): Chuẩn bị bảng hỏi để thảo luận với 50 người dân huyện Ba Tri, tương đồng về các hoạt động sản xuất, sự phụ thuộc vào 4 z tài nguyên thiên nhiên… để đảm bảo sự đồng nhất về nhận thức và có mối quan tâm chung trong quá trình thảo luận. Xử lý, phân tích và trình bày dưới dạng bảng, biểu đồ. Phương pháp tham vấn chuyên gia Sau khi điều tra khảo sát thực địa, từ các kết quả nghiên cứu, lựa chọn, hỏi và tập hợp ý kiến, kinh nghiệm và hiểu biết của các chuyên gia trong lĩnh vực môi trường, sinh thái; đúc kết được những quan điểm, đánh giá, dự báo liên quan đến thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái tại huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre.
Phương pháp chuyên gia còn được sử dụng để phân tích và đánh giá độ tin cậy của những thông tin thu thập được từ các hộ gia đình. Vì kiến thức của thành viên các hộ được phỏng vấn còn hạn chế dẫn đến nhận thức và quan niệm chưa đúng, do đó chuyên gia cần phải kiểm chứng và sàng lọc lại thông tin để kết quả đánh giá được chính xác. Vấn đề nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 6. Vấn đề nghiên cứu - Thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái là gì? - Vì sao phải dựa vào hệ sinh thái để có những giải pháp thích ứng với BĐKH? - Các hệ sinh thái ở huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre có khả năng đáp ứng yêu cầu thích ứng với BĐKH không? - Giải pháp nào là hiệu quả nhằm tăng cường khả năng thích ứng với BĐKH của các hệ sinh thái ở huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre? 6.
Giả thuyết nghiên cứu Tại tỉnh Bến Tre, huyện Ba Tri là một trong các huyện chịu ảnh nặng nề nhất của BĐKH.