mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án có kết cấu gồm 4 chương, 11 tiết. 11 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu v dân chủ Vấn đề dân chủ nói chung và DCXHCN nói riêng từ lâu đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu với nhiều góc độ và cách tiếp cận khác nhau. Cụ thể như: Cuốn sách Democracy and its Critics (Dân chủ và sự phê phán) (2000) của Robert Alan Dalh [160].
Tác giả đã khẳng định quyền lực nhà nước là quyền lực gốc của Nhân dân; nhưng với tác giả, một nền dân chủ phải có sự chế ước lẫn nhau giữa các chủ thể trong xã hội. Đồng thời, tác giả cũng cho rằng, mỗi một chế độ dân chủ được duy trì, phát triển còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kinh tế, văn hóa, truyền thống dân tộc,. Theo ông, để đạt tới nền dân chủ lý tưởng cần phải đạt được 05 tiêu chí về dân chủ, cụ thể: (1) Fffective participation (Sự tham gia hiệu quả); (2) Voting equality at the decisive stage (bình đẳng công bằng trong bầu cử); (3) Enlightened understanding (sự hiểu biết sâu sắc); (4) Control of the agenda (kiểm soát các chương trình nghị sự); (5) Inclusiveness (tính toàn diện). Cuốn sách Dân chủ v tập trung dân chủ - ý luận v thực tiễn (2001) của Nguyễn Tiến Phồn [104].
Nội dung cuốn sách là tập hợp những chuyên luận nghiên cứu của tác giả về dân chủ và tập trung dân chủ, tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hiện dân chủ và nguyên tắc tập trung dân chủ trong hoạt động quản lý nhà nước. Tác giả nhấn mạnh vai trò lãnh đạo chính trị của Đảng và chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước; và tập trung dân chủ là cơ chế, nguyên tắc cốt tử trong tổ chức, vận hành của Đảng, Nhà nước và của nền DCXHCN. Cuốn sách Dân chủ với phát triển cộng đ ng (2006) của Trần Quang Nhiếp [102]. Tác giả trình bày một cách khái quát những vấn đề lý luận về dân chủ và thực hiện uy ch dân chủ cơ s ; cụ thể như: tư tưởng Hồ Chí 12 Minh về dân chủ; vai trò của dân chủ đối với phát triển cộng đồng; thực trạng thực hiện dân chủ cơ sở ở nước ta.
Từ đó, tác giả xác định những vấn đề đặt ra và đề ra các giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết những vấn đề đó để phát huy vai trò làm chủ của nhân dân Việt Nam trong quá trình đổi mới đất nước. Cuốn sách Tương lai của nền dân chủ xã hội (2007) của Thomas Meyer và Nicole Breyer (Trần Danh Tạo và Ngô Lan Anh dịch) [141]. Nội dung cuốn sách là dự án DCXH và những nhiệm vụ quan trọng nhất của thế giới toàn cầu hóa tương lai. Nhóm tác giả nhấn mạnh các quyền cơ bản về dân sự và chính trị phải được bổ sung bằng các quyền xã hội và kinh tế, để tạo dựng được những điều kiện sống có nhân ph m cho tất cả mọi người.
Đồng thời, nhóm tác giả đã phân tích, so sánh, chỉ rõ sự khác nhau giữa DCXH và chủ nghĩa tự do thuần túy; từ đó, đưa ra những luận chứng về tương lai phát triển của DCXH với dân chủ tân tự do trong thế giới đương đại. Cuốn sách Capitalism, Socialism, and Democracy (Chủ nghĩa tư bản, Chủ nghĩa xã hội và Dân chủ) (2008) của Joseph Schumpeter [154]. Đây là kết quả gần 4 năm quan sát, nghiên cứu, suy ngẫm của tác giả về CNXH với 5 vấn đề: một l , học thuyết Mácxit; hai là, sự tồn tại của CNTB; ba là, sự nghiệp XHCN; bốn l , mối quan hệ giữa trật tự xã hội của CNXH với phương pháp dân chủ của chính phủ; và năm l , sơ lược lịch sử các Đảng XHCN. Cuốn sách Dân chủ v dân chủ cơ s nông thôn trong ti n trình đổi mới (2010) của Hoàng Chí Bảo [46].
Nội dung cuốn sách phân tích tính chất và đặc điểm của DCXH; những cơ sở và điều kiện thực hiện do lịch sử quy định khi CNXH bắt đầu phát sinh với tư cách là một chế độ xã hội. Đồng thời, tác giả phân tích những hạn chế, yếu kém trong quá trình thực hiện dân chủ ở cơ sở; từ đó, đề xuất một số giải pháp khắc phục nhằm góp phần nâng cao hiệu quả phát huy dân chủ trong đời sống xã hội ở nước ta. Cuốn sách Về quá trình dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay (2011) của Lê Minh Quân [106]. Nội dung cuốn sách là các quan niệm, 13 khái niệm, lý thuyết và mô hình DCH; những yếu tố tác động và quá trình DCH trên thế giới.
Đồng thời, tác giả phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của quá trình DCH XHCN ở Việt Nam hiện nay, cụ thể như: DCH trong quá trình đổi mới, xây dựng nhà nước pháp quyền, cơ chế kiểm soát quyền lực, mở rộng và phát huy dân chủ trong Đảng, DCH ở cơ sở. Cuốn sách Nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ trong công tác kiểm tra, giám sát v thi h nh kỷ luật trong Đảng (2011) của Lê Văn Giang [69]. Tác giả khẳng định, “dân chủ là quyền làm chủ của nhân dân, là quyền lực của nhân dân đối với nhà nước, đối với xã hội hay quyền lực thuộc về nhân dân. Quyền làm chủ đó được biểu hiện trên các phương diện kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội” [69; tr.
Từ đó, tác giả đưa ra khái niệm “thực hiện dân chủ trong công tác kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật trong Đảng là việc chủ thể và đối tượng kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng và đảng viên, tổ chức đảng có liên quan thực hiện đúng, đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình theo quy định của Điều lệ Đảng và các quy định của Đảng” [69; tr. Cuốn Dân chủ trực ti p - Sổ tay IDEA quốc t (2014) của nhóm tác giả Virginia Beramandi, Andrew Elis và một số tác giả khác (do Đào Trí Úc, Nguyễn Công Giao chủ biên bản dịch tiếng Việt) [45]. Với nội dung cuốn sách này, nhóm tác giả đã tiếp cận “dân chủ” theo nghĩa là chế độ chính trị, hệ thống tổ chức quyền lực và cơ chế, quy trình vận hành hệ thống dân chủ. Cuốn sách đã cung cấp các thông tin về việc vận dụng dân chủ trực tiếp, nhất là trưng cầu ý dân, sáng kiến công dân, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi miễn được thực hiện ở các vùng trên thế giới.
Đồng thời, trên cơ sở đánh giá điển hình ở một số quốc gia như ở Thụy Sĩ, Uruguay, Venezuela, Hungary và bang Oregan (Hoa K ), nhóm tác giả đã đưa ra các khuyến nghị và bài học thực tiễn trong vận dụng dân chủ trực tiếp ở các vùng trên thế giới về các hoạt động trưng cầu dân ý, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi miễn,… 14 Luận án Tiến sĩ Triết học Vấn đề xây dựng ch độ dân chủ Nhân dân o hiện nay (2014) của tác giả Khăm Phon Bun Na Di [83]. Tác giả đã tập trung hệ thống hoá lịch sử ra đời, phát triển, quan điểm đổi mới của Đảng Nhân dân cách mạng Lào ở các mặt kinh tế, xã hội, chính trị,. trong quá trình xây dựng phát triển chế độ dân chủ nhân dân ở Lào. Trên cơ sở đó, tác giả khảo sát, đánh giá thực trạng và đề ra giải pháp xây dựng chế độ dân chủ nhân dân ở Lào trên các nội dung kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và hoạt động đối ngoại.
Cuốn sách Dân chủ, độc t i v phát triển (2014) của tác giả Hồ Sỹ Quý [109]. Tác giả đã phân tích những vấn đề cấp thiết về lý luận dân chủ; đồng thời đề cập đến các chế độ dân chủ và độc tài trên thế giới cùng với những vấn đề về phương diện phát triển. Ngoài ra, tác giả còn luận bàn về một số vấn đề thực tiễn của tình trạng mất dân chủ; về DCH theo phương thức từ trên xuống; về trình độ tiếp nhận dân chủ của xã hội; về vấn đề độc tài và cuối cùng ông khẳng định: sự vận động phát triển của các nền dân chủ luôn phải trải qua những bước quanh co và không tránh khỏi những hạn chế, khiếm khuyết. Cuốn sách Tư tư ng dân chủ H Chí Minh (2014) của Phạm Hồng Chương và Doãn Thị Chín [51].
Nội dung cuốn sách khái quát nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh; phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh, bao gồm khái niệm, vai trò, bản chất và đặc điểm của dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh, các hình thức dân chủ và điều kiện thực hành dân chủ; đồng thời phân tích quá trình vận dụng tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay. Giáo trình Vấn đề dân chủ v dân chủ hóa đời sống xã hội lịch sử v hiện đại (2016) dùng cho cao học chuyên ngành Triết học của Trần Thành [116]. Tác giả đã trình bày một cách có hệ thống về khái niệm dân chủ, lịch sử hình thành, phát triển dân chủ; đồng thời, phân tích lịch sử phát triển, bản chất, thực trạng của chế độ DCTS và chế độ DCXHCN ở Việt Nam hiện nay. Tác giả đặc biệt nhấn mạnh vấn đề xây dựng chế độ dân chủ ở nước ta hiện 15 nay “dân chủ hoá, xây dựng chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta là một quá trình lâu dài.
Quá trình đó đòi hỏi một nỗ lực chủ quan cao của Đảng, Nhà nước và nhân dân không chỉ trong việc tạo lập được cơ chế, công nghệ dân chủ, mà còn xây dựng cho được những điều kiện về vật chất và văn hoá làm cơ sở, nền tảng cho chế độ đó” [116; tr. Cuốn sách Thực h nh dân chủ trong điều kiện một Đảng duy nhất cầm quyền (2017) do Phạm Văn Đức (chủ biên) [67]. Nội dung cuốn sách đã phân tích, luận giải lý luận về dân chủ, thực hành dân chủ và tổng kết kinh nghiệm thực hành dân chủ ở một số nước trên thế giới; từ đó, đề ra một số quan điểm, phương hướng và giải pháp thực hành dân chủ trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền ở Việt Nam hiện nay. Cuốn sách Democracy - a life (2018) (Dân chủ - một cuộc đời) của Paul Cartledge [158].