Luận án: Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt - Bùi Thị Ngọc Anh

Trong tiếng Việt, cũng như nhiều ngôn ngữ khác, tồn tại một lớp từ ngữ kiêng kị (TNKK) được xem là không nên… 192 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2014.

• Tác giả: Bùi Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Thanh Bình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lý luận Ngôn ngữ
• Đề tài: Đặc Trưng Ngôn Ngữ Học Xã Hội Của Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. QUAN NIỆM VỀ TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 1.1.1. Quan điểm của các tác giả ngoài nước về từ ngữ kiêng kị
• 1.1.2. Quan điểm của các tác giả trong nước về từ ngữ kiêng kị
• 1.1.3. Quan niệm của luận án về từ ngữ kiêng kị
• 1.2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT NGÔN NGỮ HỌC XÃ HỘI LIÊN QUAN
• 1.3. CÁCH TIẾP CẬN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.3.1. Vài nét thông tin chung về ngôn ngữ học xã hội
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu của ngôn ngữ học xã hội
• 1.3.3. Biến ngôn ngữ và biến xã hội
• 1.4. NGHIÊN CỨU SỰ PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM THEO HƯỚNG NGÔN NGỮ HỌC XÃ HỘI
• 1.4.1. Về mục tiêu phát triển khả năng diễn đạt hiệu quả của trẻ
• 1.4.2. Về vai trò của ngôn ngữ dùng để nói với trẻ em
• 1.4.3. Về vai trò phản hồi của những người chăm sóc trẻ em
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.1. SỐ LƯỢNG, TẦN SỐ XUẤT HIỆN VÀ PHÂN LOẠI TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.1.1. Số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 2.1.2. Tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 2.1.3. Phân loại từ ngữ kiêng kị
• 2.2. SỰ PHỔ BIẾN CỦA TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 2.2.1. Từ ngữ kiêng kị xuất hiện trong ngôn từ của người nói thuộc các thế hệ, lứa tuổi, giới tính khác nhau
• 2.2.2. Từ ngữ kiêng kị xuất hiện trong giao tiếp ở mọi gia đình
• 2.3. MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Ở HOÀI THỊ
• 2.3.1. Biểu thị sự tức giận. Phủ nhận, bác bỏ
• 2.3.2. Xúc phạm đối phương
• 2.3.3. Gây sự chú ý. Thể hiện sức mạnh
• 3. CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA TUỔI VÀ GIỚI ĐẾN SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.1. TUỔI VÀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.1.1. Tuổi và số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 3.1.2. Tuổi và tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 3.1.3. Sự sử dụng TNKK khi người lớn nói với bé lớn và người lớn nói với bé nhỏ
• 3.1.4. Phản ứng của người lớn khi nghe bé lớn và bé nhỏ sử dụng TNKK
• 3.2. GIỚI VÀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 3.2.1. Giới và số lượng từ ngữ kiêng kị được sử dụng
• 3.2.2. Giới và tần số xuất hiện từ ngữ kiêng kị
• 3.2.3. Sự sử dụng TNKK khi người lớn nói với bé trai và người lớn nói với bé gái
• 3.2.4. Phản ứng của người lớn khi bé trai sử dụng TNKK và bé gái sử dụng TNKK
• 4. CHƯƠNG 4: ẢNH HƯỞNG CỦA TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP ĐẾN SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ
• 4.1. MIÊU TẢ CHUNG VỀ SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG CÁC TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP
• 4.2. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP CÙNG GIỚI VÀ LẪN GIỚI
• 4.2.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp cùng giới và lẫn giới
• 4.2.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp trẻ chơi trong nhóm cùng giới và trẻ chơi trong nhóm lẫn giới
• 4.3. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP TRANG TRỌNG VÀ PHI TRANG TRỌNG
• 4.3.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp trang trọng và phi trang trọng
• 4.3.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp trang trọng và phi trang trọng
• 4.4. SỰ SỬ DỤNG TỪ NGỮ KIÊNG KỊ TRONG TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP CÓ SỰ THAY ĐỔI QUAN HỆ VỊ THẾ GIỮA NGƯỜI NÓI VÀ NGƯỜI NGHE
• 4.4.1. Sự xuất hiện của TNKK trong tình huống giao tiếp có sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe
• 4.4.2. Mức độ tăng cấp của các TNKK trong tình huống giao tiếp có sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Tiếng Việt

Trong tiếng Việt, cũng như nhiều ngôn ngữ khác, tồn tại một lớp từ ngữ kiêng kị (TNKK) được xem là không nên dùng vì gây phản cảm. Chúng thường liên quan đến những điều cấm kỵ trong văn hóa Việt Nam, như tôn giáo, tâm linh, hoặc tình dục. Người sử dụng TNKK thường bị đánh giá tiêu cực. Trẻ em thường bị cấm sử dụng và được dạy uyển ngữ thay thế. Tuy nhiên, TNKK vẫn tồn tại và phát triển, đặc biệt trong giao tiếp của giới trẻ trên mạng xã hội. Nghiên cứu này đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về hiện tượng này từ góc độ ngôn ngữ học.

1.1. Định Nghĩa và Phạm Vi Của Từ Ngữ Kiêng Kị

Từ ngữ kiêng kị là những từ bị coi là không phù hợp để sử dụng trong một số ngữ cảnh nhất định do liên quan đến các chủ đề nhạy cảm hoặc cấm kỵ trong văn hóa và xã hội. Phạm vi của TNKK rất rộng, bao gồm các từ liên quan đến cái chết, bệnh tật, bộ phận cơ thể, các hành vi tình dục, và các vấn đề tôn giáo. Việc sử dụng TNKK có thể dẫn đến sự khó chịu, xúc phạm hoặc thậm chí là bị tẩy chay trong một số cộng đồng. Theo Bùi Thị Ngọc Anh, TNKK là một lớp từ bị đánh giá thấp và quan điểm thường thấy đối với chúng đơn giản là cấm sử dụng hoặc cần thiết lắm thì tránh sử dụng bằng cách dùng uyển ngữ thay thế.

1.2. Vai Trò Của Ngôn Ngữ Học Xã Hội Trong Nghiên Cứu TNKK

Ngôn ngữ học xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu TNKK bằng cách xem xét cách sử dụng ngôn ngữ trong các bối cảnh xã hội khác nhau. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách các yếu tố như tuổi tác, giới tính, tầng lớp xã hội và tình huống giao tiếp ảnh hưởng đến việc sử dụng và nhận thức về TNKK. Nghiên cứu TNKK từ góc độ ngôn ngữ học xã hội giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các giá trị văn hóa và xã hội liên quan đến việc sử dụng ngôn ngữ.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Từ Ngữ Kiêng Kị Trong Tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị (TNKK) trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức. TNKK thường bị đánh giá thấp và bị cấm sử dụng, dẫn đến ít được quan tâm nghiên cứu. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu mô tả và phân loại TNKK, mà chưa giải thích được bản chất, sự tồn tại và phát triển của chúng. Cần nghiên cứu TNKK trong mối tương quan với hoàn cảnh giao tiếp để hiểu rõ chức năng xã hội của chúng. Hiện nay, chưa có nhiều nghiên cứu về đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của TNKK ở Việt Nam.

2.1. Thiếu Nghiên Cứu Về Ảnh Hưởng Của Yếu Tố Xã Hội

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu TNKK là sự thiếu hụt các nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố xã hội như tuổi tác, giới tính, giai tầng xã hội đến việc sử dụng TNKK. Các nghiên cứu hiện tại thường tập trung vào việc mô tả và phân loại TNKK mà ít chú trọng đến việc phân tích cách các yếu tố xã hội tác động đến việc sử dụng và nhận thức về chúng. Điều này dẫn đến việc chúng ta chưa có một cái nhìn toàn diện về vai trò của TNKK trong giao tiếp xã hội.

2.2. Khó Khăn Trong Thu Thập Dữ Liệu Nghiên Cứu TNKK

Việc thu thập dữ liệu về TNKK cũng gặp nhiều khó khăn do tính nhạy cảm của chủ đề. Người tham gia nghiên cứu có thể ngần ngại hoặc từ chối chia sẻ thông tin về việc sử dụng TNKK do lo ngại về sự phán xét hoặc kỳ thị. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải sử dụng các phương pháp thu thập dữ liệu một cách cẩn trọng và tế nhị, đồng thời đảm bảo tính bảo mật và ẩn danh cho người tham gia.

2.3. Đánh Giá Chủ Quan Về Tính Thô Tục Của TNKK

Việc đánh giá tính thô tục, mất lịch sự của TNKK thường mang tính chủ quan và phụ thuộc vào các yếu tố văn hóa, xã hội và cá nhân. Một từ ngữ có thể được coi là thô tục trong một ngữ cảnh nhất định nhưng lại được chấp nhận hoặc thậm chí là được sử dụng một cách hài hước trong một ngữ cảnh khác. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải xem xét TNKK trong mối liên hệ chặt chẽ với hoàn cảnh giao tiếp mà chúng xuất hiện để có thể đánh giá một cách khách quan và chính xác.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Ngôn Ngữ Học Xã Hội Về TNKK

Nghiên cứu từ ngữ kiêng kị (TNKK) từ góc độ ngôn ngữ học xã hội đòi hỏi phải xem xét TNKK trong "hành chức", tức là trong mối liên hệ với các biến số xã hội như tuổi, giới, nghề nghiệp, học vấn, giai tầng và hoàn cảnh giao tiếp. Phương pháp này nhấn mạnh tính thực tế xã hội và yêu cầu sử dụng ngữ liệu từ đời sống giao tiếp thực tế. Các phương pháp nghiên cứu thường được sử dụng bao gồm bảng hỏi, phỏng vấn và quan sát.

3.1. Phân Tích Ảnh Hưởng Của Tuổi Tác Đến Việc Sử Dụng TNKK

Tuổi tác là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc sử dụng TNKK. Trẻ em và thanh thiếu niên thường sử dụng TNKK để thể hiện sự nổi loạn, khẳng định bản thân hoặc tạo sự gắn kết với bạn bè. Người lớn tuổi có thể sử dụng TNKK để thể hiện sự tức giận, khinh miệt hoặc để tạo sự hài hước. Nghiên cứu cần phân tích sự khác biệt trong việc sử dụng TNKK giữa các nhóm tuổi khác nhau và lý giải nguyên nhân của những khác biệt này.

3.2. Nghiên Cứu Vai Trò Của Giới Tính Trong Sử Dụng TNKK

Giới tính cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc sử dụng TNKK. Nam giới và nữ giới có thể sử dụng TNKK với tần suất và mục đích khác nhau. Một số nghiên cứu cho thấy nam giới có xu hướng sử dụng TNKK nhiều hơn nữ giới, đặc biệt là trong các tình huống cạnh tranh hoặc thể hiện sức mạnh. Nghiên cứu cần phân tích sự khác biệt trong việc sử dụng TNKK giữa nam giới và nữ giới và lý giải nguyên nhân của những khác biệt này.

3.3. Xem Xét Ảnh Hưởng Của Tình Huống Giao Tiếp

Tình huống giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định việc sử dụng TNKK. Trong các tình huống trang trọng, người ta thường tránh sử dụng TNKK để duy trì sự lịch sự và tôn trọng. Trong các tình huống thân mật, TNKK có thể được sử dụng một cách thoải mái hơn, thậm chí là để tạo sự hài hước hoặc gắn kết. Nghiên cứu cần phân tích cách tình huống giao tiếp ảnh hưởng đến việc sử dụng TNKK và lý giải nguyên nhân của những ảnh hưởng này.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tình Hình Sử Dụng TNKK Ở Hoài Thị

Luận án nghiên cứu tình hình sử dụng từ ngữ kiêng kị (TNKK) ở Hoài Thị giai đoạn 2001-2002. Nghiên cứu tập trung vào số lượng, tần suất xuất hiện và phân loại TNKK. Đồng thời, luận án xem xét sự phổ biến của TNKK trong các thế hệ, lứa tuổi, giới tính khác nhau và trong giao tiếp gia đình. Mục đích sử dụng TNKK cũng được phân tích, bao gồm biểu thị sự tức giận, phủ nhận, xúc phạm, gây chú ý và thể hiện sức mạnh.

4.1. Số Lượng và Tần Suất Xuất Hiện Của TNKK

Nghiên cứu thống kê số lượng TNKK được sử dụng bởi trẻ em và người lớn ở Hoài Thị. Tần suất xuất hiện của các TNKK khác nhau cũng được ghi nhận để xác định những TNKK phổ biến nhất và ít phổ biến nhất. Dữ liệu này cung cấp cái nhìn tổng quan về mức độ sử dụng TNKK trong cộng đồng.

4.2. Phân Loại TNKK Theo Chủ Đề và Mục Đích Sử Dụng

TNKK được phân loại theo các chủ đề khác nhau, chẳng hạn như các từ ngữ liên quan đến cơ thể, tình dục, cái chết, bệnh tật, và các từ ngữ xúc phạm. Mục đích sử dụng TNKK cũng được phân loại, bao gồm biểu thị sự tức giận, phủ nhận, xúc phạm, gây chú ý và thể hiện sức mạnh. Việc phân loại này giúp hiểu rõ hơn về ý nghĩa và chức năng của TNKK trong giao tiếp.

4.3. Sự Phổ Biến Của TNKK Trong Các Nhóm Xã Hội Khác Nhau

Nghiên cứu xem xét sự phổ biến của TNKK trong các nhóm xã hội khác nhau, bao gồm các thế hệ, lứa tuổi, giới tính và gia đình. Dữ liệu này cho thấy liệu có sự khác biệt đáng kể trong việc sử dụng TNKK giữa các nhóm xã hội khác nhau hay không. Ví dụ, nghiên cứu có thể so sánh tần suất sử dụng TNKK giữa trẻ em và người lớn, hoặc giữa nam giới và nữ giới.

V. Ảnh Hưởng Của Tuổi và Giới Tính Đến Sử Dụng Từ Ngữ Kiêng Kị

Luận án đi sâu vào ảnh hưởng của tuổi và giới tính đến việc sử dụng từ ngữ kiêng kị (TNKK). Nghiên cứu xem xét mối quan hệ giữa tuổi và số lượng TNKK được sử dụng, cũng như tần suất xuất hiện của chúng. Sự khác biệt trong việc sử dụng TNKK khi người lớn nói với trẻ lớn và trẻ nhỏ cũng được phân tích. Tương tự, nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của giới tính đến việc sử dụng TNKK, bao gồm số lượng, tần suất và cách người lớn sử dụng TNKK với bé trai và bé gái.

5.1. Mối Liên Hệ Giữa Tuổi Tác và Số Lượng TNKK Sử Dụng

Nghiên cứu xem xét liệu có mối liên hệ giữa tuổi tác và số lượng TNKK mà một người sử dụng hay không. Có thể có sự khác biệt đáng kể giữa trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn về số lượng TNKK mà họ biết và sử dụng. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem có xu hướng tăng hoặc giảm số lượng TNKK sử dụng theo độ tuổi hay không.

5.2. So Sánh Tần Suất Sử Dụng TNKK Giữa Các Giới Tính

Nghiên cứu so sánh tần suất sử dụng TNKK giữa nam giới và nữ giới. Có thể có sự khác biệt đáng kể về tần suất sử dụng TNKK giữa hai giới. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem giới tính nào có xu hướng sử dụng TNKK nhiều hơn và lý giải nguyên nhân của sự khác biệt này.

5.3. Phản Ứng Của Người Lớn Khi Trẻ Em Sử Dụng TNKK

Nghiên cứu xem xét phản ứng của người lớn khi trẻ em sử dụng TNKK. Phản ứng của người lớn có thể khác nhau tùy thuộc vào độ tuổi và giới tính của trẻ em, cũng như ngữ cảnh giao tiếp. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem người lớn có xu hướng phản ứng khác nhau với bé trai và bé gái khi chúng sử dụng TNKK hay không.

VI. Tình Huống Giao Tiếp Ảnh Hưởng Đến Từ Ngữ Kiêng Kị Ra Sao

Luận án khám phá ảnh hưởng của tình huống giao tiếp đến việc sử dụng từ ngữ kiêng kị (TNKK). Nghiên cứu tập trung vào sự sử dụng TNKK trong các tình huống giao tiếp cùng giới và lẫn giới, trang trọng và phi trang trọng, cũng như trong các tình huống có sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe. Mục tiêu là hiểu rõ hơn về cách các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng TNKK.

6.1. TNKK Trong Giao Tiếp Cùng Giới và Lẫn Giới

Nghiên cứu so sánh việc sử dụng TNKK trong các tình huống giao tiếp cùng giới và lẫn giới. Có thể có sự khác biệt đáng kể về loại và tần suất TNKK được sử dụng trong hai loại tình huống này. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem có xu hướng sử dụng TNKK khác nhau trong giao tiếp cùng giới và lẫn giới hay không.

6.2. Mức Độ Trang Trọng Ảnh Hưởng Đến TNKK Như Thế Nào

Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của mức độ trang trọng của tình huống giao tiếp đến việc sử dụng TNKK. Trong các tình huống trang trọng, người ta thường tránh sử dụng TNKK để duy trì sự lịch sự và tôn trọng. Trong các tình huống phi trang trọng, TNKK có thể được sử dụng một cách thoải mái hơn. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem có sự khác biệt đáng kể trong việc sử dụng TNKK giữa các tình huống trang trọng và phi trang trọng hay không.

6.3. Thay Đổi Vị Thế và Sử Dụng TNKK Mối Liên Hệ

Nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của sự thay đổi quan hệ vị thế giữa người nói và người nghe đến việc sử dụng TNKK. Trong các tình huống có sự thay đổi vị thế, người nói có thể sử dụng TNKK để thể hiện quyền lực, sự thách thức hoặc sự thân mật. Nghiên cứu cần phân tích dữ liệu để xác định xem có mối liên hệ giữa sự thay đổi vị thế và việc sử dụng TNKK hay không.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn của nghiên cứu sinh Bùi Thị Ngọc Anh với đề tài "Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt" (chuyên ngành Lý luận Ngôn ngữ, mã số 62 22 01 01) được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của Nguyễn Thị Thanh Bình và Bùi Thị Minh Yến.

Trong tiếng Việt, từ ngữ kiêng kị (TNKK) là một lớp từ vựng đặc thù thường diễn tả hoặc gợi liên tưởng đến những sự vật, hiện tượng, hành vi bị cấm đoán trong văn hóa cộng đồng (như tâm linh, tín ngưỡng, tôn giáo, tình dục, bài tiết). Người sử dụng lớp từ này thường phải chịu những định kiến xã hội, bị đánh giá tiêu cực về tư cách văn hóa và đạo đức, trong khi trẻ em thường bị ngăn cấm hoặc chịu trách phạt khi sử dụng. Tuy vậy, trong thực tế giao tiếp đời thường và không gian mạng xã hội, TNKK vẫn liên tục tồn tại và phát triển qua nhiều thế hệ.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực trạng các công trình Việt ngữ học trước đây chủ yếu tiếp cận TNKK theo khuynh hướng miêu tả từ vựng truyền thống hoặc tập trung vào hiện tượng kị húy, coi TNKK đơn thuần là hiện tượng thô tục cần cấm đoán hoặc thay thế bằng uyển ngữ. Cách tiếp cận này không giải thích được bản chất chức năng xã hội cũng như nguyên nhân tồn tại của TNKK trong đời sống giao tiếp. Tại Việt Nam, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của TNKK gắn liền với các biến số xã hội cụ thể.

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm hai phương diện:

1. Làm rõ sự ảnh hưởng của các biến xã hội (tuổi, giới tính, tình huống giao tiếp) đến việc sử dụng TNKK, góp phần làm sáng tỏ lý thuyết ngôn ngữ học xã hội về mối quan hệ giữa các nhân tố xã hội và hiện tượng ngôn ngữ tại Việt Nam.
2. Tìm hiểu quá trình phát triển và xã hội hóa ngôn ngữ của trẻ em thông qua việc khảo sát sự sử dụng TNKK cũng như thái độ, phản ứng của người lớn nuôi dạy xung quanh nhóm trẻ ở một cộng đồng nông thôn.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản cụ thể hóa thành ba nội dung chính:

• (i) Hệ thống hóa các nghiên cứu về TNKK từ hai quan điểm: nghiên cứu từ vựng truyền thống và ngôn ngữ học xã hội.
• (ii) Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học xã hội về biến ngôn ngữ, biến xã hội và mối tương quan giữa chúng.
• (iii) Thực hiện nghiên cứu trường hợp về sự sử dụng TNKK của trẻ em tại một cộng đồng nông thôn miền Bắc Việt Nam: miêu tả tình hình sử dụng TNKK chung của người dân Hoài Thị giai đoạn 2001 - 2002; miêu tả và lý giải ảnh hưởng của các biến tuổi, giới và tình huống giao tiếp đến việc sử dụng TNKK ở trẻ em; so sánh việc sử dụng TNKK giữa trẻ em và người lớn; khảo sát phản ứng, thái độ của người lớn trước hành vi sử dụng TNKK của trẻ nhằm nhận diện phương thức ứng xử và giáo dục ngôn ngữ của cộng đồng.

Đối tượng nghiên cứu là đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của TNKK trong tiếng Việt trên cứ liệu giao tiếp tự nhiên của trẻ em và người lớn xung quanh tại làng Hoài Thị, xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Tư liệu được kế thừa từ Dự án "Tiến trình phát triển ngôn ngữ trong bối cảnh văn hóa - xã hội ở Hoài Thị năm 2001 - 2002" do Trường Đại học Toronto (Canada) hợp tác với Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam thực hiện (chủ nhiệm dự án: Giáo sư Lương Văn Hy).

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở các phát ngôn chứa TNKK xuất hiện trong giao tiếp tự nhiên của 26 trẻ em và các thành viên gia đình thuộc 13 hộ điều tra tại Hoài Thị, được thu thập từ tháng 4 năm 2001 đến tháng 6 năm 2002. Tổng thời lượng ghi âm là 39 giờ (2.340 phút), tương ứng với 3.600 trang văn bản A4 gỡ băng.

Nhóm tuổi	Bé trai	Bé gái	Tổng số
Mẫu giáo (sinh năm 1995 - 1998)	10	4	14
Tiểu học (sinh năm 1991 - 1994)	4	8	12
Tổng cộng	14	12	26

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật lịch sử nghiên cứu TNKK theo hai hướng tiếp cận chính:

Hướng nghiên cứu từ vựng truyền thống

Nghiên cứu truyền thống xem TNKK là các đơn vị ngôn ngữ thô thiển, tục tĩu hoặc mang tính kiêng kị tâm linh cần phải né tránh bằng các phương tiện thay thế (uyển ngữ).

• Khía cạnh tôn giáo, tín ngưỡng: Freud (1950) và Steiner (1975) xem TNKK khởi nguồn từ đời sống tín ngưỡng tôn giáo, kiêng gọi tên thế lực siêu nhiên, ma quỷ, cái chết, bệnh tật và lời nguyền rủa. Tại Việt Nam, Nguyễn Quý Thành (1993) khảo sát TNKK trong nghề đi biển vùng Nam Trung Bộ (kiêng từ về, mất, úp do sợ tai nạn, chìm thuyền). Nguyễn Thị Tâm Hạnh (2010) mô tả các TNKK trong nghề làm gốm tại làng Phước Tích (kiêng các từ rịn, nứt, tréo chân méo miệng, nát do liên quan đến sản phẩm hỏng).
• Khía cạnh văn hóa và tính dục: Nguyễn Kim Phước (2006) chỉ ra điều cấm kị khi đề cập trực tiếp đến hành vi tính dục, người Việt tránh nói các từ chim, bướm mà dùng các từ Hán Việt như hạ bộ, âm hộ, hoặc thay từ chết bằng ra đi, từ trần, mất, về nơi chín suối, quy tiên.
• Khía cạnh ngữ nghĩa - biểu trưng tục: Đỗ Anh Vũ (2003) phân tích 16 nghĩa biểu trưng của từ cứt trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Tạ Văn Thông (2003) phân tích các từ ngữ chỉ bộ phận sinh dục được sử dụng khi tức giận, cãi vã (con củ cặc).
• Khía cạnh kị húy: Ngô Đức Thịnh (1993) và các tài liệu văn hóa lịch sử ghi nhận tục kiêng húy tên vua thời phong kiến (như kiêng tên vua Gia Long: Ánh đổi thành yến sáng, Cảnh đổi thành cây kiểng), kiêng húy thành hoàng làng (làng Phước Tích kiêng từ nồi, làng Vịa kiêng từ bí đổi thành bầu) và kiêng tên ông bà tổ tiên trong phạm vi gia đình (Hà Đông đổi thành Hà Đương, hồng thành hường, hoa thành huê, xuân thành xoan, bưởi thành bòng).

Hướng nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội

Ngôn ngữ học xã hội nghiên cứu TNKK trong trạng thái hành chức thực tế, đặt trong tương quan với các biến số xã hội (tuổi, giới, giai tầng, hoàn cảnh giao tiếp):

• Hongxu và cộng sự (1990) nghiên cứu một cộng đồng tại Trung Quốc, phân chia TNKK thành ngữ cảnh vĩ mô (yếu tố xã hội) và ngữ cảnh vi mô (yếu tố tình huống).
• Jay (1992, 2000, 2009) khảo sát lời chửi rủa trong tiếng Anh Mỹ ở nhiều môi trường giao tiếp thực địa, phân tích mối liên hệ giữa nói tục với sự thụ đắc ngôn ngữ, độ tuổi và giới tính.
• Stenström (1995) nghiên cứu khối liệu ngôn ngữ của thanh thiếu niên Anh, ghi nhận tần số sử dụng TNKK cao ở lứa tuổi này và chỉ ra từ fuck xuất hiện phổ biến ở cả nữ thiếu niên.
• Veronica (1997) xác định mối quan hệ chặt chẽ giữa giới tính, độ tuổi với việc chửi thề, đồng thời nhận định không có tương quan giữa trình độ học vấn với việc dùng TNKK.
• Tsang (2005) so sánh thái độ đối với TNKK giữa người nói tiếng Anh và tiếng Quảng Đông tại Hồng Kông, chỉ ra sự khác biệt do chi phối của văn hóa phương Tây (tôn giáo) và phương Đông (mê tín về cái chết, quan tài).
• Gao (2008) phân tích tư liệu hội thoại phim Sex and the City, chỉ ra cả nam và nữ đều dùng TNKK nhiều hơn trong tình huống cùng giới; nam dùng nhiều TNKK hơn nữ trong nhóm lẫn giới.
• Teguh (2008) phân tích phim Ali G Film, phân chia TNKK thành 3 loại (thô tục, khiêu dâm, thông tục) và uyển ngữ thành 4 loại (chết chóc, xúc phạm, tôn giáo, tình dục).
• Murphy (2009, 2010) phân tích kho ngữ liệu tiếng Anh Ireland, chỉ ra tần số xuất hiện cao của từ fuck và biến thể cảm xúc fucking ở nhóm nam giới độ tuổi 20, 40 cũng như nhóm nữ giới độ tuổi 20.
• Ningjue (2010) khảo sát phòng chat trực tuyến Palace, chỉ ra sự khác biệt về vốn từ và chủng loại TNKK giữa hai giới (nam thiên về từ ngữ khiêu dâm, nữ thiên về từ ngữ thô tục).
• Bakhtiar (2011) điều tra 30 sinh viên Iran, khẳng định tính thô lỗ của TNKK được đánh giá cao hơn trong tình huống trang trọng so với tình huống phi trang trọng.
• Qanbar (2011) dựa trên lý thuyết lịch sự của Brown và Levinson (1978, 1987) khảo sát xã hội Yemen, phân loại thành TNKK phổ thông và TNKK dựa vào ngữ cảnh.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy phần lớn các công trình tập trung vào đối tượng người lớn hoặc thanh thiếu niên tại các quốc gia phương Tây. Rất ít công trình khảo cứu chi tiết về sự sử dụng TNKK ở trẻ em trong môi trường giao tiếp đời thường tại các nước đang phát triển. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc cung cấp một nghiên cứu trường hợp cụ thể về trẻ em tại một vùng nông thôn miền Bắc Việt Nam dưới góc nhìn ngôn ngữ học xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Quan niệm về TNKK: Luận án tổng hợp hai luồng quan niệm tại Việt Nam (nhóm tác giả Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Thiện Giáp xem TNKK là từ không được nói ra; nhóm Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Nguyễn Văn Khang xem TNKK là từ dùng thay thế). Luận án chấp nhận định nghĩa của Nguyễn Đức Dân (2005): TNKK là những từ mà khi dùng sẽ bị coi là xúc phạm, sỉ nhục hoặc vô lễ vì đề cập đến những vấn đề cấm kị. Từ đó, luận án xác định TNKK bao gồm:
  1. Những từ ngữ kị húy.
  2. Những từ ngữ bị cho là cần phải kiêng tránh (bao gồm từ tục, từ bậy, chửi thề).
  3. Những từ ngữ không thích hợp nếu sử dụng trong một số hoàn cảnh giao tiếp nhất định vì có khả năng gây phản cảm.
• Lý thuyết ngôn ngữ học xã hội: Kế thừa mô hình của Labov (1963, 1972) và Chambers (2013) về mối liên hệ giữa biến ngôn ngữ (biến phụ thuộc) với các biến xã hội (biến độc lập: tuổi, giới, tình huống giao tiếp, giai tầng, phong cách). Ngôn ngữ học xã hội xem lời nói đời thường là "sự hỗn tạp có trật tự" (Weinreich, Labov, Herzog 1968).
• Lý thuyết phát triển ngôn ngữ trẻ em: Tiếp cận theo mô hình xã hội hóa ngôn ngữ (Ochs & Schieffelin, Halliday 1975, Bloom & Lahey 1978). Quá trình thụ đắc ngôn ngữ không chỉ là học quy tắc ngữ pháp mà là tiếp nhận năng lực giao tiếp xã hội (Hymes 1972). Vai trò của dữ liệu ngôn ngữ đầu vào (Snow & Ferguson 1977) và phản hồi của người chăm sóc (Nelson 1991, Lewis & Freedle 1973) có ý nghĩa quyết định trong việc điều chỉnh hành vi ngôn ngữ của trẻ.

Phương pháp nghiên cứu

• Thu thập dữ liệu điền dã dân tộc học: Các điều tra viên thâm nhập thực địa tại Hoài Thị trong 2 năm (2001 - 2002). Sử dụng phối hợp ba kỹ thuật:
  • Ghi âm tự nhiên: Đặt máy ghi âm trong các sinh hoạt thường ngày mà người tham gia không cảm thấy bị quan sát (vào lớp học, đi chơi, ăn cơm, ngủ cùng đối tượng nghiên cứu). Cứ 4 tháng ghi âm 1 lần, mỗi hộ ghi âm trung bình 4 lần (mỗi lần 45 phút, tương đương 3 giờ/hộ).
  • Quan sát: Theo dõi ứng xử ngôn từ và quan hệ giao tiếp của các thành viên trong gia đình và cộng đồng.
  • Quan sát tham dự: Tham dự vào các lễ hội làng, đám cưới, đám tang và hoạt động sản xuất nông nghiệp tại địa phương.
• Xử lý và phân tích dữ liệu:
  • Gỡ băng và chọn lọc các phát ngôn chứa TNKK theo tiêu chí lý luận đã xác lập.
  • Mã hóa dữ liệu theo hệ thống mã của Nguyễn Thị Thanh Bình (2002).
  • Nhập và xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 11.5. Thiết lập các bảng chéo tương quan giữa biến ngôn ngữ và các biến xã hội, kiểm định ý nghĩa thống kê bằng chỉ số Chi-square ($p > 0.5$ theo quy ước thống kê nêu trong văn bản).
  • Kết hợp phân tích định tính, phân tích hội thoại, phương pháp so sánh và miêu tả để diễn giải số liệu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng phục vụ cho đề tài:

• Trình bày nguồn gốc từ nguyên của thuật ngữ kiêng kị (taboo từ tiếng Tongan tabu/tapu).
• Phân tích các quan niệm về TNKK của các tác giả ngoài nước (quan niệm rộng của Leach, Andersson & Trudgill, Jay, Apte, Trudgill, Crystal, Battistella; quan niệm hẹp của Freud, Steiner, Swan, Mbaya, Troike, Allan & Burridge, Qanbar) và các tác giả trong nước (Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Thiện Giáp, Mai Ngọc Chừ, Nguyễn Văn Khang). Xác lập quan niệm làm việc của luận án.
• Trình bày lịch sử hình thành chuyên ngành ngôn ngữ học xã hội từ nghiên cứu của Labov (1962, 1963) về âm vị /r/ tại New York; làm rõ ba đóng góp phương pháp luận của Labov (tương quan biến ngôn ngữ - xã hội, biến phong cách độc lập, nghiên cứu biến đổi qua thời gian trung bình).
• Khái quát các phương pháp thu thập dữ liệu định tính và định lượng trong ngôn ngữ học xã hội, giải quyết nghịch lý của người quan sát (observer's paradox).
• Hệ thống hóa các biến xã hội chính: tuổi (Fagersten, Stenström, Hughes, Lương Văn Hy & Diệp Đình Hoa, Nguyễn Thị Thanh Bình), giới tính (Lakoff, Schilling, Bayard & Krishnayya, Berger), tình huống giao tiếp (Andersson & Trudgill, Jay & Janschewitz).
• Trình bày lý thuyết phát triển ngôn ngữ ở trẻ em: mục tiêu phát triển khả năng diễn đạt hiệu quả (Hymes, Halliday, Bloom & Lahey), sự thụ đắc TNKK ở trẻ em (Jay), vai trò của ngôn ngữ nói với trẻ em (motherese/caretaker talk - Snow & Ferguson) và vai trò phản hồi, sửa lỗi của người chăm sóc (Nelson).

Chương 2: Khái quát tình hình sử dụng từ ngữ kiêng kị ở Hoài Thị

Chương này cung cấp bức tranh tổng thể về việc sử dụng TNKK tại địa bàn nghiên cứu:

• Thống kê số lượng, tần số xuất hiện của TNKK được sử dụng bởi trẻ em và người lớn tại Hoài Thị.
• Phân loại hệ thống TNKK thu thập được thành các nhóm chủ đề cụ thể.
• Đánh giá mức độ phổ biến của TNKK: sự hiện diện của TNKK trong ngôn từ của người nói thuộc các thế hệ, lứa tuổi, giới tính khác nhau và mức độ xuất hiện trong các hộ gia đình khảo sát.
• Phân tích 5 nhóm mục đích sử dụng TNKK chính của người dân Hoài Thị:
  1. Biểu thị sự tức giận.
  2. Phủ nhận, bác bỏ.
  3. Xúc phạm đối phương.
  4. Gây sự chú ý.
  5. Thể hiện sức mạnh.

Chương 3: Ảnh hưởng của tuổi và giới đến sự sử dụng từ ngữ kiêng kị

Chương 3 đi sâu phân tích mối quan hệ giữa hai biến nhân khẩu học cơ bản với việc sử dụng TNKK:

• Tuổi và sự sử dụng TNKK:
  • Tương quan giữa độ tuổi với số lượng và tần số xuất hiện TNKK (so sánh giữa nhóm trẻ mẫu giáo và nhóm trẻ tiểu học; so sánh giữa trẻ em và người lớn).
  • Tỉ lệ TNKK của trẻ em Hoài Thị nói với người lớn so với nói với bạn bè cùng trang lứa.
  • Phân tích đặc điểm ngôn ngữ khi người lớn nói với bé lớn so với khi nói với bé nhỏ.
  • Khảo sát các dạng phản ứng của người lớn khi nghe bé lớn và bé nhỏ sử dụng TNKK.
• Giới và sự sử dụng TNKK:
  • Tương quan giữa giới tính của người nói với số lượng, tần số xuất hiện và danh mục TNKK được lựa chọn (so sánh giữa bé trai và bé gái; giữa nam giới và nữ giới trưởng thành).
  • Sự khác biệt về mục đích sử dụng TNKK giữa bé trai và bé gái.
  • Khảo sát tần số và tỉ lệ TNKK khi người lớn giao tiếp với bé trai so với bé gái.
  • Phân tích phản ứng và thái độ giáo dục của người lớn khi bé trai sử dụng TNKK so với khi bé gái sử dụng TNKK.

Chương 4: Ảnh hưởng của tình huống giao tiếp đến sự sử dụng từ ngữ kiêng kị

Chương 4 khảo sát biến động của TNKK theo các tham số ngữ cảnh cụ thể:

• Miêu tả tổng thể sự xuất hiện của các nhóm TNKK trong các bối cảnh sinh hoạt và trò chơi thường ngày.
• Tình huống giao tiếp cùng giới và lẫn giới: Khảo sát tần số xuất hiện và mức độ tăng cấp của các TNKK khi trẻ em chơi trong nhóm thuần giới (toàn nam hoặc toàn nữ) so với khi chơi trong nhóm lẫn giới.
• Tình huống giao tiếp trang trọng và phi trang trọng:
  • Khảo sát sự xuất hiện của TNKK trong lời nói của trẻ em và người lớn ở hoàn cảnh trang trọng (nghi lễ, lớp học, tiếp khách) so với hoàn cảnh phi trang trọng (ở nhà, vui chơi ngoài đường làng).
  • Phân tích xu hướng lựa chọn từ ngữ theo độ tuổi và mức độ tăng cấp phản cảm của TNKK trong hai loại tình huống này.
• Tình huống giao tiếp có sự thay đổi quan hệ vị thế:
  • Khảo sát hành vi sử dụng TNKK của trẻ em và người lớn khi hướng tới các đối tượng giao tiếp khác nhau: người trên (bề trên, người lớn tuổi), người ngang hàng (bạn bè), người dưới (em nhỏ, con cháu).
  • Đo lường mức độ tăng cấp của TNKK dựa trên sự biến đổi vị thế quyền lực và khoảng cách xã hội giữa người nói và người nghe.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án góp phần minh định khái niệm từ ngữ kiêng kị trong Việt ngữ học, phân biệt rõ giữa TNKK (từ bị kiêng tránh/cấm đoán) với uyển ngữ (từ ngữ thay thế), khắc phục sự đồng nhất hai khái niệm này trong một số từ điển tiếng Việt trước đây.
• Cung cấp cho chuyên ngành ngôn ngữ học xã hội một cứ liệu điển hình từ một cộng đồng nông thôn miền Bắc Việt Nam, chứng minh tính quy luật của sự tương quan giữa các biến xã hội (tuổi, giới, vị thế, hoàn cảnh giao tiếp) với hành vi lựa chọn và tiếp nhận các biến thể từ vựng kiêng kị trong tiếng Việt.
• Bổ sung tư liệu thực nghiệm cho lý thuyết phát triển và xã hội hóa ngôn ngữ của trẻ em ngoài phạm vi các cộng đồng ngôn ngữ phương Tây.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng bức tranh chi tiết và có căn cứ định lượng về tình hình sử dụng TNKK của trẻ em và người lớn tại nông thôn Việt Nam giai đoạn 2001 - 2002, thể hiện qua hệ thống danh mục từ ngữ, tần số xuất hiện, bảng phân loại chức năng/mục đích sử dụng và các dạng phản ứng của người lớn.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo phục vụ công tác biên soạn từ điển ngôn ngữ học nói chung và từ điển từ ngữ kiêng kị tiếng Việt nói riêng, hỗ trợ công tác dịch thuật và giảng dạy tiếng Việt (với tư cách tiếng mẹ đẻ hoặc ngôn ngữ thứ hai).
• Đưa ra cơ sở thực tế nhằm khuyến nghị về phương pháp giáo dục ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp, định hướng lời ăn tiếng nói cho trẻ em trong gia đình và nhà trường tại các cộng đồng nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi và kinh phí: Do đặc thù nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội đòi hỏi kinh phí và nhân lực rất lớn trong khâu điền dã, luận án không thể khảo sát trên diện rộng toàn quốc mà tập trung vào một nghiên cứu trường hợp chuyên sâu tại làng Hoài Thị (Bắc Ninh).
• Hạn chế về đối tượng trọng tâm: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào nhóm trẻ em trong độ tuổi từ 3 đến 10 tuổi; cứ liệu về người lớn xung quanh chỉ đóng vai trò hỗ trợ đối sánh nhằm làm sáng tỏ quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của TNKK sang các nhóm đối tượng khác (như thanh thiếu niên đô thị, học sinh, sinh viên trên mạng xã hội) hoặc so sánh đối chiếu giữa các vùng miền văn hóa khác nhau tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Đặc biệt là các phân ngành Ngôn ngữ học xã hội, Lý luận ngôn ngữ, Việt ngữ học và Ngôn ngữ học tâm lý. Phần cơ sở lý luận (Chương 1) và phương pháp luận điền dã kết hợp định tính - định lượng (Chương 1, Mục mở đầu) cung cấp khung phân tích tiêu chuẩn cho các nghiên cứu biến thể xã hội.
• Các nhà nghiên cứu tâm lý học phát triển và giáo dục học: Cung cấp dữ liệu thực chứng về quá trình thụ đắc ngôn ngữ, cơ chế bắt chước và vai trò phản hồi của gia đình đối với hành vi ngôn ngữ của trẻ em.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và dân tộc học: Cung cấp nguồn tư liệu phong phú về tập quán sinh hoạt, ngôn ngữ giao tiếp đời thường và các quy ước kiêng kị trong làng xã truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa từ ngữ kiêng kị (TNKK) gồm những thành phần nào?
Luận án chấp nhận quan niệm của Nguyễn Đức Dân (2005) và xác định TNKK bao gồm ba nhóm: (i) những từ ngữ kị húy; (ii) những từ ngữ bị cho là cần phải kiêng tránh (bao gồm từ tục, từ bậy, chửi thề); (iii) những từ ngữ không thích hợp nếu sử dụng trong một số hoàn cảnh giao tiếp nhất định vì có khả năng gây phản cảm.

2. Nguồn ngữ liệu thực địa của luận án được thu thập ở đâu và quy mô như thế nào?
Ngữ liệu được thu thập tại làng Hoài Thị, xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn từ tháng 4/2001 đến tháng 6/2002. Mẫu khảo sát gồm 26 trẻ em (14 bé trai, 12 bé gái; 14 trẻ mẫu giáo, 12 trẻ tiểu học) thuộc 13 hộ gia đình. Tổng thời lượng ghi âm tự nhiên là 39 giờ (2.340 phút), được gỡ băng thành 3.600 trang A4.

3. Luận án sử dụng những công cụ và kỹ thuật nào để xử lý dữ liệu?
Luận án kết hợp phương pháp định tính (điền dã dân tộc học, quan sát, quan sát tham dự, phân tích hội thoại) với phương pháp định lượng. Dữ liệu được mã hóa theo hệ thống bảng mã của Nguyễn Thị Thanh Bình (2002) và xử lý trên phần mềm thống kê SPSS phiên bản 11.5, kiểm định độ tin cậy bằng chỉ số Chi-square.

4. Luận án chỉ ra những mục đích chính nào khi người dân Hoài Thị sử dụng TNKK?
Văn bản phân loại 5 mục đích sử dụng TNKK chính tại địa bàn Hoài Thị, bao gồm: (1) Biểu thị sự tức giận; (2) Phủ nhận, bác bỏ; (3) Xúc phạm đối phương; (4) Gây sự chú ý; (5) Thể hiện sức mạnh.

5. Những biến xã hội độc lập nào được luận án đưa vào mô hình phân tích?
Luận án khảo sát ba nhóm biến xã hội chính chi phối việc dùng TNKK: biến tuổi (nhóm tuổi trẻ em, tương quan trẻ em - người lớn), biến giới tính (bé trai - bé gái, nam - nữ), và biến tình huống giao tiếp (nhóm cùng giới - lẫn giới, bối cảnh trang trọng - phi trang trọng, quan hệ vị thế người trên - ngang hàng - người dưới).

Kết luận

Luận án "Đặc trưng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt" của Bùi Thị Ngọc Anh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về mối tương quan giữa hiện tượng từ ngữ kiêng kị với các nhân tố xã hội tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học với kỹ thuật phân tích thống kê định lượng trên khối ngữ liệu 39 giờ ghi âm tự nhiên tại làng Hoài Thị giai đoạn 2001 - 2002, tác giả đã làm rõ quy luật chi phối của các biến tuổi, giới tính và tình huống giao tiếp đến hành vi sử dụng TNKK ở trẻ em và cộng đồng. Công trình có đóng góp thiết thực trong việc minh định khái niệm học thuật, cung cấp ngữ liệu thực chứng cho lý thuyết xã hội hóa ngôn ngữ trẻ em và làm cơ sở tham khảo cho công tác giáo dục văn hóa giao tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Giống nhƣ trong nhiều ngôn ngữ khác, trong tiếng Việt có một lớp từ ngữ thƣờng bị coi là những từ ngữ không nên dùng, cần kiêng tránh bởi chúng là những từ ngữ gây phản cảm cho ngƣời khác. Lớp từ ngữ này thƣờng diễn tả hoặc tạo ra sự liên tƣởng đến những quan niệm, những đề tài, những sự vật, sự việc bị coi là cấm kị trong văn hóa cộng đồng, ví dụ nhƣ tôn giáo, tâm linh, tình dục.

Những ngƣời sử dụng loại từ ngữ này thƣờng bị đánh giá là vô học, thiếu văn hóa, mất lịch sự, thô lỗ, cộc cằn v.v…, trẻ em thƣờng bị trách phạt, bị cấm dùng những từ ngữ đó, vì vậy chúng đƣợc dạy bằng cách dùng uyển ngữ để thay thế cho những từ ngữ kiêng kị (TNKK) nói trên. Tuy nhiên, mặc dù bị cấm đoán và bị đánh giá thấp, TNKK vẫn tồn tại từ thời này qua thời khác trong vốn từ vựng tiếng Việt, nhất là trong giao tiếp ngôn ngữ của thanh thiếu niên trên các mạng xã hội hiện nay. Để có thể có thái độ ứng xử thỏa đáng trƣớc hiện tƣợng này cần có sự chung tay góp sức của các chuyên ngành khác nhau, trong đó có ngôn ngữ học. Luận án (LA) này là một đóng góp vào sự nghiệp chung đó.

TNKK là một lớp từ bị đánh giá thấp và quan điểm thƣờng thấy đối với chúng đơn giản là cấm sử dụng hoặc cần thiết lắm thì tránh sử dụng bằng cách dùng uyển ngữ thay thế. Vì vậy, TNKK chƣa thực sự thu hút đƣợc sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học. Các công trình đã có thƣờng đi theo hƣớng mô tả/phân loại TNKK và dùng uyển ngữ thay thế, nhƣng mô tả TNKK và các cách tránh sử dụng chúng không giải thích đƣợc bản chất, sự tồn tại và phát triển của lớp từ này. Ví dụ, không thể giải thích đƣợc tại sao những từ nhƣ “con đĩ” lại là TNKK, không nên sử dụng trong khi có hẳn một xuất bản phẩm với tên “Xin lỗi em chỉ là con đĩ”.

Thực ra, cũng giống nhƣ mọi hiện tƣợng xã hội khác, để tồn tại, 1 TNKK cũng phải có chức năng xã hội của nó nên chúng ta chỉ có thể đánh giá đƣợc những từ ngữ nhƣ trên có thô thiển, mất lịch sự hay không thông qua việc tìm hiểu chức năng xã hội của nó, tức là nghiên cứu chúng trong mối tƣơng liên chặt chẽ với hoàn cảnh giao tiếp mà chúng xuất hiện. Nghiên cứu TNKK trong hoàn cảnh giao tiếp cũng chính là cách tiếp cận TNKK từ góc độ ngôn ngữ học xã hội, đó cũng chính là hƣớng tiếp cận của LA. Hiện nay trên thế giới, đã có nhiều công trình nghiên cứu về TNKK, tuy nhiên ở Việt Nam lại chƣa có một đề tài, một LA nào nghiên cứu về đặc trƣng ngôn ngữ học xã hội, tức là ảnh hƣởng của các yếu tố xã hội nhƣ tuổi tác, giới tính, giai tầng v.v… đến sự sử dụng TNKK trong tiếng Việt. Vì vậy, chúng tôi chọn “Đặc trƣng ngôn ngữ học xã hội của từ ngữ kiêng kị trong tiếng Việt”, trên cứ liệu giao tiếp ngôn ngữ ở Hoài Thị giai đoạn 2001 - 2002 - làm đề tài cho LA.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ KIÊNG KỊ Với các cách thức tiếp cận khác nhau, hiện nay ở trên thế giới, nghiên cứu về TNKK đã dành đƣợc sự quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ tôn giáo, tâm lí, tâm lí học phát triển, và ngôn ngữ học xã hội, v.