Chương 1: Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học. Tạp văn Nguyễn Ngọc Tiến. Chương 2: Những giá trị văn hóa Hà Nội trong tạp văn Nguyễn Ngọc Tiến. Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật của tạp văn Nguyễn Ngọc Tiến từ góc nhìn văn hóa.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA – VĂN HỌC TẠP VĂN NGUYỄN NGỌC TIẾN 1.1 Khái lƣợc về mối quan hệ văn hóa - văn học 1.1 Văn hóa Văn hóa là sức sống nội tại của mỗi dân tộc. Vì vậy, nghiên cứu về văn hóa, các phương diện của văn hóa, đưa ra khái niệm về văn hóa… đã được các nhà nghiên cứu của nhiều ngành khoa học quan tâm tìm hiểu từ rất lâu. Văn hóa là nền tảng cho mọi ngành khoa học nên từ thế kỉ XIX văn hóa đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học như dân tộc học, văn hóa học, văn học, xã hội học, tâm lý học, ngôn ngữ học,… Nhưng cho đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa đưa ra một định nghĩa nhất quán về văn hóa. Văn hóa khái niệm có nội hàm rất rộng với rất nhiều cách hiểu, cách lí giải và tiếp cận khác nhau liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Văn hóa có thể hiểu như một hoạt động sáng tạo của con người, nhưng nhiều nhà nghiên cứu lại hiểu văn hóa như là lối sống, thái độ ứng xử hay văn hóa có lúc được hiểu như một trình độ học vấn. Khi nói về vấn đề văn hóa, mỗi nhà nghiên cứu lại có một quan điểm khác nhau. Trong cuộc sống hàng này, văn hóa được hiểu là phong cách sống của con người, nghĩa là các hoạt động ăn, ở, đi đứng, cách ứng xử (với đồng loại, môi trường, với bản thân) và cả phong tục, tập quán, tín ngưỡng, đức tin,… của con người, dân tộc và quốc gia. UNESCO cho rằng : “Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống và giá trị, tập tục và tín ngưỡng” [19, tr.10] 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Edouard Herriot cũng đưa ra các hiểu về văn hóa như sau: “Văn hoa là cái còn lại khi ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả” (Dẫn theo Nguyễn Thị Hải Hà) [8, tr.1] Văn hóa được định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt là “Tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” [31, tr. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một cách hiểu về văn hóa như sau: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [12, tr. Theo cách hiểu này, văn hóa bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo và phát minh ra.
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng cho rằng: “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh” [25, tr. Với cách hiểu này, văn hóa là hệ thống những giá trị do con người sáng tạo nên từ tư tưởng, tình cảm, đạo đức, phẩm chất, trí tuệ, tài năng đến ý thức bảo vệ, sức đề kháng và sức chiến đấu của mỗi người, mỗi dân tộc và đối lập hoàn toàn với thiên nhiên. Trong tác phẩm Cơ sở văn hóa Việt Nam và Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [18, tr. Như vậy, theo định nghĩa này thì nội hàm của khái niệm văn hóa bao gồm: Thứ nhất, đó là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm mục đích vì con người.
Thứ hai, những giá trị mà con người sáng tạo ra phải 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mang tính nhân tính. Tóm lại có thể hiểu rằng, có những giá trị do con người sáng tạo ra nhưng nó không phải là văn hóa bởi vì nó không mang tính nhân tính, nó chỉ phục vụ một số những mục đích các cá nhân hay tổ chức nào đó, nó hủy hoại cuộc sống của con người do đó nó không được cộng đồng chấp nhận như: vũ khí hạt nhân, các vũ khí giết người, chạy đua vũ trang, chủ nghĩa khủng bố… Như vậy, khó có thể đưa ra một định nghĩa hay khái niệm về văn hóa. Dựa trên những điều kiện, hoàn cảnh khác nhau, dựa trên những cách tiếp cận khác nhau phục vụ cho mục đích nghiên cứu khác nhau mà các nhà khoa học, nhà nghiên cứu có thể lựa chọn một định nghĩa hay khái niệm có nội hàm gần nhất với vấn đề nghiên cứu của mình. Tuy vậy, các định nghĩa về văn hóa đều thống nhất ở một điểm, coi văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo ra và chỉ có ở con người.
Văn hóa thuộc về con người là đặc trưng căn bản để phân biệt con người với động vật, cũng là tiêu chí để phân biệt sản phẩm tự nhiên với sản phẩm nhân tạo. Tóm lại, văn hóa là sản phẩm của con người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người với xã hội và chính văn hóa tiếp tục tham gia vào việc tạo thế giới vật chất, tinh thần của con người để duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Nghị quyết Hội nghị lần thứ VI, Ban chấp hành Trung ương khóa VII đã khẳng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thể hiện tầm cao và chiều sâu về trình độ phát triển của một dân tộc, là sự kết tinh nhưng giá trị tốt đẹp nhất trong quan hệ giữa người với người, với xã hội và với thiên nhiên. Nó là một động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, vừa là một trong những mục tiêu của chúng ta” [20, tr.
Như vậy, chính sách về văn hóa của Đảng đã khẳng định: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thể hiện trình độ của dân tộc, văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Vậy nên, Đảng và Nhà nước ta đã và đang chủ trương xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Văn học Văn học theo nghĩa rộng được hiểu đồng nghĩa với văn hóa: “Gọi chung mọi hành vi ngôn ngữ nói – viết và các tác phẩm ngôn ngữ. Nó bao gồm các tác phẩm mà ngày nay có thể xếp vào loại chính trị, triết học, tôn giáo” [27, tr.
Văn học theo nghĩa hẹp là tác phẩm văn chương, bao gồm các tác phẩm ngôn từ có tính chất được sáng tác bằng hư cấu, tưởng tượng và không bao gồm các tác phẩm chính trị, triết học, tôn giáo. Văn học bắt nguồn từ đời sống, phản ánh đời sống, bày tỏ một quan điểm, lập trường của người sáng tác đối với đời sống nhưng văn học lại không phản ánh hiện thực trong ý nghĩa khách quan, phổ quát của sự vật mà nó quan tâm đến một con người kết tinh trong sự vật mà nó nói đến. Ví dụ, khi nói đến thuyền và bến, văn học không chỉ phản ánh thuyền là một phương tiện đi lại của con người hay bến là một hiện tượng tự nhiên bình thường mà nói đến chúng là nói đến những người yêu nhau mà phải xa cách, thể hiện một cách sâu sắc nỗi nhớ thương đợi chờ, tấm lòng son sắt thuỷ chung của người ở nhà đối với người đi xa chưa về “Thuyền ơi có nhớ bến chăng/Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” (Ca dao); Văn học nói đến trăng không phải với tư cách là sự vĩnh hằng ngoài vũ trụ mà nhìn trăng như một con người, coi trăng là người chứng giám cho lời nguyện ước, cho tình yêu đẹp của Thúy Kiều – Kim Trọng “Vầng trăng vằng vặc giữa trời/Đinh ninh hai miệng, một lời song song”(Truyện Kiều, Nguyễn Du)… Văn học không chỉ là hoạt động sáng tạo nhà văn mà đồng thời cả người tiếp nhận, thưởng thức văn học cũng mang những chức năng có ý nghĩa xã hội rộng lớn bởi “chức năng là sự biểu hiện ra thế giới bên ngoài các đặc tính của một khách thể nào đó trong một hệ thống các quan hệ nhất định” [33, tr. Tác phẩm văn học là sự biểu hiện sâu sắc nhất về năng lực, trình độ, phẩm chất tinh thần của nhà văn, phản ánh hiện thực đời sống khách quan, xã hội, con người và dựng nên hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan nên chức năng của văn học là phản ánh hiện thực.
Văn học với hình thức nghệ thuật ngôn đã biểu hiện cái quan hệ mang tính người của loài người vô cùng phong phú, nhiều cung bậc, nhiều hình thái bởi sự vận động không ngừng và bất tận. Văn học giúp người đọc hiểu nội dung, hình thức, cái hay, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cái đẹp mà nhà văn muốn nói đến đồng thời văn học cũng giúp người đọc thư giãn tâm hồn, tạo trạng thái cân bằng tâm lí, tinh thần. Vì vậy, có thể khẳng định văn học có chức năng thưởng thức, thư giãn, giải trí. Văn học trau dồi mặt tình cảm, hiểu biết cho con người, và tác động trực tiếp đến nhận thức, tư tưởng, tâm lí, tình cảm của họ.