Phân tích đặc điểm từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt qua luận án tiến sĩ ngôn ngữ

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt, so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu tiếng lóng
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam
• 1.1.3. Phương ngữ xã hội
• 1.1.4. Một số vấn đề về từ, ngữ và nghĩa của từ
• 1.1.5. Tiếng lóng và các khái niệm liên quan
• 1.1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TỪ NGỮ LÓNG (TỪ TƯ LIỆU TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.1.1. Đặc điểm chung về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.1.2. Đặc điểm cụ thể về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.2. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.2.1. Đặc điểm chung về cấu tạo của từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.2.2. Đặc điểm cụ thể về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ LÓNG (TỪ TƯ LIỆU TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Đặc điểm chung về ngữ nghĩa của từ ngữ lóng (Từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt)
• 3.2. Đặc điểm cụ thể về ngữ nghĩa của từ ngữ lóng (từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt qua các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu)
• 3.3. Phân loại các từ ngữ lóng trong tiếng Hán của các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu dựa vào ngữ nghĩa
• 3.4. Phân loại các từ ngữ lóng trong tiếng Việt của các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu dựa vào ngữ nghĩa
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu tiếng lóng trên thế giới và ở Trung Quốc, Việt Nam. Nghiên cứu về tiếng lóng được tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ học xã hội, tập trung vào các biến thể ngôn ngữ gắn với các nhóm xã hội. Các công trình nghiên cứu nổi bật như 'The Sociolinguistics of Society' của Fasold Ralph và 'An Introduction to Sociolinguistics' của Wardhaugh Ronal đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu tiếng lóng như một loại phương ngữ xã hội. Ở Trung Quốc, nghiên cứu tiếng lóng được thực hiện trên nhiều phương diện, từ văn bản cổ đến các phương tiện truyền thông hiện đại. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về tiếng lóng còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào các nhóm xã hội cụ thể như trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Nghiên cứu tiếng lóng trên thế giới tập trung vào các nhóm xã hội và sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội đến ngôn ngữ. Các công trình như 'Kansas University Slang: A new generation' của Dundes Alan và 'The language of the teenage revolution' của Hudson đã làm nổi bật vai trò của tiếng lóng trong việc tạo ra sự khác biệt ngôn ngữ giữa các thế hệ. Tiếng lóng được coi là một công cụ giao tiếp nội bộ, giúp các nhóm xã hội bảo vệ lợi ích của mình.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam

Ở Trung Quốc, nghiên cứu tiếng lóng được thực hiện trên nhiều phương diện, từ văn bản cổ đến các phương tiện truyền thông hiện đại. Các nhà nghiên cứu tập trung vào việc phân tích ngữ nghĩa và cấu tạo của từ ngữ lóng. Ở Việt Nam, nghiên cứu tiếng lóng còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào các nhóm xã hội cụ thể như trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu. Các nghiên cứu này nhằm làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và cấu tạo của từ ngữ lóng trong tiếng Việt.

II. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ lóng

Chương này phân tích đặc điểm cấu tạo của từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt. Từ ngữ lóng được hình thành từ các thành tố cấu tạo đặc thù, phản ánh đặc điểm văn hóa và xã hội của các nhóm sử dụng. Trong tiếng Hán, từ ngữ lóng thường được cấu tạo từ các từ đơn tiết và từ phức, mang đậm màu sắc địa phương. Trong tiếng Việt, từ ngữ lóng thường được tạo ra từ các từ ghép và từ láy, phản ánh sự đa dạng của các nhóm xã hội.

2.1. Đặc điểm cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán

Từ ngữ lóng trong tiếng Hán thường được cấu tạo từ các từ đơn tiết và từ phức, mang đậm màu sắc địa phương. Các từ này thường được sử dụng trong các nhóm xã hội cụ thể như trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu. Ngữ pháp và ngữ âm của tiếng Hán cũng ảnh hưởng đến cách cấu tạo từ ngữ lóng.

2.2. Đặc điểm cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Việt

Từ ngữ lóng trong tiếng Việt thường được tạo ra từ các từ ghép và từ láy, phản ánh sự đa dạng của các nhóm xã hội. Các từ này thường được sử dụng trong các nhóm xã hội cụ thể như trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu. Ngữ pháp và ngữ âm của tiếng Việt cũng ảnh hưởng đến cách cấu tạo từ ngữ lóng.

III. Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ lóng

Chương này tập trung phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt. Từ ngữ lóng thường mang ý nghĩa ẩn dụ, phản ánh đặc điểm văn hóa và xã hội của các nhóm sử dụng. Trong tiếng Hán, từ ngữ lóng thường được sử dụng để che giấu ý nghĩa thực sự, trong khi trong tiếng Việt, từ ngữ lóng thường được sử dụng để thể hiện sự hài hước hoặc châm biếm.

3.1. Đặc điểm ngữ nghĩa từ ngữ lóng tiếng Hán

Từ ngữ lóng trong tiếng Hán thường mang ý nghĩa ẩn dụ, phản ánh đặc điểm văn hóa và xã hội của các nhóm sử dụng. Các từ này thường được sử dụng để che giấu ý nghĩa thực sự, giúp các nhóm xã hội bảo vệ lợi ích của mình.

3.2. Đặc điểm ngữ nghĩa từ ngữ lóng tiếng Việt

Từ ngữ lóng trong tiếng Việt thường được sử dụng để thể hiện sự hài hước hoặc châm biếm. Các từ này phản ánh sự đa dạng của các nhóm xã hội và thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học xuất phát từ sự biến chuyển sâu sắc của cấu trúc xã hội tại Việt Nam và Trung Quốc kể từ thập niên 1980 dưới tác động của nền kinh tế thị trường, đô thị hóa và hội nhập quốc tế. Sự phân hóa giai tầng và phân rã các nhóm xã hội đã kéo theo sự bùng nổ của các biến thể ngôn ngữ chuyên biệt, trong đó tiếng lóng (slang/argot/cant/俚语) nổi lên như một phương ngữ xã hội đặc thù mang tính động lực cao. Mặc dù đóng vai trò quan trọng trong việc định hình bản sắc nhóm và phản ánh bức tranh văn hóa - xã hội, tiếng lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt trước đây chủ yếu được tiếp cận đơn lẻ, tản mạn dưới góc độ từ vựng học miêu tả thuần túy hoặc nhìn nhận định kiến qua lăng kính chuẩn tắc luận (prescriptivism).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Thiếu vắng một công trình đối chiếu liên ngôn ngữ (cross-linguistic contrastive study) toàn diện, tích hợp khung lý thuyết ngôn ngữ học xã hội (sociolinguistics) và ngôn ngữ học cấu trúc (structural linguistics) nhằm giải mã bản chất cấu tạo hình thái và cơ chế chuyển dịch ngữ nghĩa của tiếng lóng giữa hai ngôn ngữ đơn lập phương Đông là tiếng Hán và tiếng Việt. Các nghiên cứu kinh điển trước đây của Fasold Ralph (1984), Wardhaugh Ronald (1986/2006) hay Nguyễn Văn Khang (2002, 2012) chủ yếu tập trung vào diện mạo chung của phương ngữ xã hội hoặc khảo sát nội bộ từng ngôn ngữ riêng biệt mà chưa đặt hai hệ thống này vào tương quan so sánh định lượng - định tính đối chuẩn.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những tương đồng và dị biệt mang tính quy luật về đặc điểm cấu tạo từ vựng - hình thái của từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế định danh và biến đổi ngữ nghĩa (nghĩa sở chỉ, nghĩa sở biểu, nghĩa biểu thái) của từ ngữ lóng thuộc các tiểu nhóm xã hội đặc thù diễn ra theo những trường nghĩa và phương thức chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ) nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ giữa biến số xã hội (nhóm xã hội, địa vị, tính bảo mật, thái độ ngôn ngữ) và sự vận động chức năng của từ ngữ lóng trong không gian văn hóa - xã hội Hán - Việt được lý giải như thế nào?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Cùng thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập và có quan hệ tiếp xúc ngôn ngữ - văn hóa lâu đời, từ ngữ lóng tiếng Hán và tiếng Việt chia sẻ tính đẳng cấu cao về mô hình cấu tạo hình thái (từ đơn tiết, từ ghép chính phụ/đẳng lập, từ láy, ngữ cố định).
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự phân hóa ngữ nghĩa của tiếng lóng phản ánh trực tiếp bức tranh tri nhận và tâm lý nhóm, trong đó cơ chế ẩn dụ hóa và hoán dụ hóa đóng vai trò chủ đạo để che giấu hành vi và củng cố bản sắc nội nhóm.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Ranh giới giữa tiếng lóng (phi chuẩn) và ngôn ngữ toàn dân (chuẩn mực) không bất biến mà chuyển dịch liên tục thông qua quá trình xã hội hóa và thịnh hành hóa ngôn ngữ.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp lý thuyết biến thể ngôn ngữ (variation theory), lý thuyết phương ngữ xã hội (social dialectology), lý thuyết chuyển mã/trộn mã (code-switching/code-mixing), kết hợp với ngữ nghĩa học từ vựng cấu trúc của Đỗ Hữu Châu và ngữ pháp chức năng tiếng Hán hiện đại của Hoàng Bá Vinh – Liêu Tự Đông.

Phạm vi ngữ liệu của luận án đạt quy mô định lượng chuẩn mực với tổng cộng 2.944 đơn vị từ ngữ lóng được khảo sát song song: chính xác 1.472 từ ngữ lóng tiếng Việt đối chiếu với 1.472 từ ngữ lóng tiếng Hán. Ngữ liệu tập trung chuyên sâu vào 4 nhóm xã hội đóng kín có tính chất nhạy cảm cao trong xã hội: (1) Nhóm trộm cướp, (2) Nhóm ma túy, (3) Nhóm mại dâm, và (4) Nhóm buôn lậu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy sự phát triển của lý thuyết về tiếng lóng trải qua nhiều giai đoạn và phân hóa thành hai trào lưu học thuật đối lập sâu sắc:

Khuynh hướng chuẩn tắc luận truyền thống (Puristic/Prescriptive Approach): Nhiều học giả thời kỳ đầu xem tiếng lóng là hiện tượng ngôn ngữ tiêu cực, "ký sinh", tha hóa hoặc là biểu hiện của sự lệch chuẩn cần triệt tiêu để bảo vệ sự trong sáng của ngôn ngữ dân tộc. Điển hình tại Việt Nam, Nguyễn Văn Tu trong Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại (1976) và công trình viết chung với Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Trọng Báu (1982) khẳng định dứt khoát rằng tiếng lóng "không có tác dụng tích cực, không làm giàu thêm ngôn ngữ toàn dân". Tương tự, tại Trung Quốc, các nhà nghiên cứu truyền thống như Nhiệm Tĩnh Minh (Ren Jingming) chỉ xếp tiếng lóng vào dạng phương ngôn thô tục, phạm vi sử dụng cực hẹp và có nguy cơ gây "ô nhiễm ngôn ngữ".

Khuynh hướng ngôn ngữ học xã hội hiện đại (Sociolinguistic/Descriptive Approach): Trái ngược với quan điểm trên, ngôn ngữ học hiện đại nhìn nhận tiếng lóng như một minh chứng sống động cho tính sáng tạo vô tận và tính linh hoạt thích ứng của ngôn ngữ trong đời sống thực tế. Pierre Guiraud (1956) trong tác phẩm kinh điển L'Argot, Yves Cortez (2003) và Honoré de Balzac (1834) tại Pháp đã sớm xem tiếng lóng là nguồn tư liệu nhân học xã hội quý giá. Tại Anh và Mỹ, Dundes Alan và Schonhorn (1963) khi phân tích tiếng lóng tại Đại học Kansas (Kansas University Slang: A new generation) đã khẳng định tiếng lóng đại diện cho thế hệ ngôn ngữ mới đầy sức sống. Hudson (1983) trong The language of the teenage revolution: the dictionary defeated và Thorne (2007) trong The latest youth slang chứng minh giới trẻ và các nhóm xã hội thị dân là động lực thúc đẩy cuộc cách mạng ngôn ngữ phá vỡ tính đóng khung của ngữ pháp quy phạm. Tại Việt Nam, Trịnh Ngọc Liễn, Trần Văn Chánh (1979), Nguyễn Thiện Giáp (1998) và đặc biệt là Nguyễn Văn Khang (2002, 2012) đã định vị tiếng lóng là một biến thể phương ngữ xã hội đặc thù mang chức năng biểu đạt và thẩm mỹ riêng biệt, có khả năng thẩm thấu, bổ sung vốn từ cho ngôn ngữ toàn dân.

                   TIẾN TRÌNH TRANH LUẬN LÝ THUYẾT VỀ TIẾNG LÓNG

Vị thế học thuật của luận án (Positioning) được xác lập dựa trên việc giải quyết sự đứt gãy giữa lý thuyết biến thể xã hội phương Tây và thực tiễn dữ liệu ngôn ngữ đơn lập phương Đông. Bằng việc so sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu—công trình của Clem Adelman (1976) về ngôn ngữ nhóm hippie/skinhead lệch chuẩn tại Anh - Mỹ và nghiên cứu của Diêm Văn Bồi (Yan Wenpei) về cơ chế meme và tâm lý nghịch đảo trong tiếng lóng hiện đại Trung Quốc—luận án mở rộng đường biên tri thức khi chứng minh rằng tiếng lóng trong các cộng đồng văn hóa Á Đông vừa tuân thủ các quy luật xã hội học ngôn ngữ phổ quát, vừa chịu sự quy định nghiêm ngặt bởi đặc trưng loại hình học phân tích tính (analytic typology) và nền tảng tâm lý văn hóa bản địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các tiền đề lý thuyết kinh điển của Ngôn ngữ học xã hội trong không gian đối chiếu hai ngôn ngữ lớn của khu vực Đông Á:

1. Mở rộng lý thuyết phương ngữ xã hội (Social Dialect Theory): Kế thừa luận điểm của Ferdinand de Saussure về phương ngữ địa lý và mở rộng sang chiều kích xã hội của Fasold Ralph (1984, 1990) cùng Wardhaugh Ronald (2006), luận án chứng minh định đề khoa học của Nguyễn Văn Khang: "Có bao nhiêu nhóm xã hội thì có bấy nhiêu phương ngữ xã hội. Sự hình thành của phương ngữ xã hội vì vậy có liên quan chặt chẽ đến thuộc tính xã hội của người giao tiếp". Nghiên cứu khẳng định tiếng lóng không đơn thuần là "từ vựng thô tục ngẫu nhiên" mà là một hệ thống ký hiệu học nhóm hoàn chỉnh, vận hành với tư cách là công cụ nhận diện ranh giới nội nhóm (in-group markers) và duy trì sự cố kết xã hội.

2. Tái định vị ranh giới Chuẩn mực và Biến thể (Standard vs. Non-Standard Varieties): Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác thực quan điểm của nhà ngôn ngữ học Claude Hagège: "Lỗi của hôm qua trở thành chuẩn hôm nay và lỗi hôm nay sẽ là chuẩn ngày mai". Sự chuyển dịch từ các "ám ngữ" (secret argot) khép kín của giới tội phạm sang "ngữ thịnh hành" (social catchphrases) trong giới trẻ và dần thâm nhập vào khẩu ngữ toàn dân (như từ 炒鱿鱼 - xào mực/mất việc trong tiếng Hán hay bó tay, chém gió, đào lửa trong tiếng Việt) chứng minh tính tương đối, lịch sử và linh động của chuẩn mực ngôn ngữ.

3. Ứng dụng Khung ngôn ngữ ma trận và Chuyển mã: Vận dụng mô hình Khung ngôn ngữ ma trận (Matrix Language-Frame Model) của Myers-Scotton (1993) và lý thuyết chuyển mã của Poplack Shana (1980), luận án chứng minh cách thức các đơn vị từ ngữ lóng đóng vai trò là các "ngôn ngữ nhúng" (Embedded Language) được tích hợp vào khung cú pháp của ngôn ngữ ma trận (tiếng Việt hoặc tiếng Hán toàn dân), tuân thủ nghiêm ngặt Giả thuyết ngăn chặn (Blocking Hypothesis) về mặt ngữ pháp nhưng tạo ra sự đột biến hoàn toàn về nghĩa dụng học.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của công trình được thiết lập trên sự giao thoa đa tầng giữa ba trụ cột lý thuyết:

                          KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG CỦA LUẬN ÁN

• Tầng bậc 1 - Bình diện Hình thức cấu tạo: Xác định đơn vị tạo từ cơ sở. Trong tiếng Hán, sử dụng tiêu chí "khả năng vận dụng độc lập" của Hoàng Bá Vinh và Liêu Tự Đông để phân định giữa từ tố, từ và ngữ. Trong tiếng Việt, áp dụng quan niệm cấu trúc luận của Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Tài Cẩn về "tiếng" và "hình vị" để phân loại từ đơn tiết, từ phức (từ ghép chính phụ, từ ghép đẳng lập, từ láy) và ngữ lóng tự do/cố định.
• Tầng bậc 2 - Bình diện Nội dung ngữ nghĩa: Dựa trên mô hình tháp nghĩa không gian và tam giác ngữ nghĩa của Đỗ Hữu Châu, bóc tách các tầng nghĩa: nghĩa sở chỉ (referential meaning), nghĩa sở biểu (signified/conceptual meaning) và nghĩa biểu thái (emotive/attitudinal meaning). Phân tích cấu trúc trường nghĩa (semantic field) của 4 nhóm xã hội và giải mã hai cơ chế chuyển nghĩa nền tảng: Ẩn dụ (Metaphor) và Hoán dụ (Metonymy).
• Tầng bậc 3 - Bình diện Dụng học và Biến thể xã hội: Phân tích sự tương tác giữa biến độc lập (4 nhóm xã hội: trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu) với biến phụ thuộc (tần suất xuất hiện, cấu trúc hình thái và sự chuyển đổi nghĩa), soi chiếu qua lý thuyết thái độ ngôn ngữ và khái niệm "uy tín bí mật" (covert prestige) của Marko Dragojevic.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung mô hình áp dụng tối ưu cho các ngôn ngữ thuộc loại hình đơn lập, có chữ viết ghi âm tiết/ý niệm, và giới hạn trong các nhóm xã hội chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt của pháp luật hoặc bị xã hội quy chuẩn gắn nhãn tiêu cực.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Công trình theo đuổi lập trường bản thể luận hiện thực phản tư (critical realism) và nhận thức luận kiến tạo xã hội (social constructivism), nhìn nhận ngôn ngữ vừa là một hệ thống cấu trúc khách quan, vừa là sản phẩm tương tác liên chủ thể chịu sự chi phối của cấu trúc quyền lực và giai tầng xã hội.

Phương pháp tiếp cận hỗn hợp tích hợp (Integrated Mixed-Methods Design) được triển khai bài bản:

• Tiếp cận Định tính (Qualitative Approach): Sử dụng các thủ pháp phân tích nghĩa tố (componential analysis), phân tích ngữ cảnh phát ngôn (situational context), và phân tích diễn ngôn văn hóa để làm rõ chiều sâu ngữ nghĩa và tính biểu thái của các đơn vị từ ngữ lóng.
• Tiếp cận Định lượng (Quantitative Approach): Thống kê tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố theo số lượng thành tố cấu tạo, từ loại (danh từ, động từ, tính từ) và phân nhóm trường nghĩa nhằm lượng hóa các quy luật hình thái - ngữ nghĩa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua 4 bước chuẩn hóa:

                             QUY TRÌNH THU THẬP VÀ XỬ LÝ NGỮ LIỆU

Tiêu chí chọn mẫu và loại trừ (Inclusion/Exclusion Criteria):

• Inclusion: Các đơn vị từ/ngữ lóng được ghi nhận chính thức trong các từ điển tiếng lóng uy tín hoặc xuất hiện lặp lại tối thiểu 3 lần trong các văn bản án văn, phóng sự điều tra tội phạm trên báo chí chính thống và phát ngôn của các đối tượng thuộc 4 nhóm xã hội mục tiêu.
• Exclusion: Loại bỏ các từ ngữ địa phương thuần túy không mang chức năng bảo mật/nhận diện nhóm, các từ cổ không còn hành chức sau năm 1980, và các biệt ngữ nghề nghiệp hợp pháp (jargon).

Độ giá trị (validity) và độ tin cậy (reliability) của công trình được bảo đảm thông qua nguyên tắc Tam giác hóa (Triangulation): tam giác hóa nguồn dữ liệu (từ điển, báo chí chuyên ngành, mạng xã hội); tam giác hóa phương pháp (kết hợp phân tích cấu trúc hình thái với phân tích ngôn ngữ học xã hội); và tam giác hóa lý thuyết (đối chiếu khung lý thuyết phương Tây với lý luận bản địa Hán - Việt).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm 2.944 mục từ được chuẩn hóa và quản lý trên hệ thống cơ sở dữ liệu số:

• Tiếng Việt (1.472 đơn vị): Phân bổ đều qua 4 nhóm đối tượng: Trộm cướp (~368 mục từ), Ma túy (~368 mục từ), Mại dâm (~368 mục từ), Buôn lậu (~368 mục từ).
• Tiếng Hán (1.472 đơn vị): Phân bổ tương ứng trên cùng 4 nhóm xã hội trích xuất từ các công trình chuyên khảo như Tân biên tục lí ngữ đại từ điển của Lục Tĩnh Trinh (2007) và Tối tân Trung Quốc lí ngữ của Lý Thục Quyên (2006).

Các công cụ phân tích bao gồm: Phần mềm nhận diện tự động từ ngữ, phần mềm bảng tính nâng cao Microsoft Excel để thiết lập ma trận tương quan, xây dựng hệ thống 17 bảng phân loại hình thái và ngữ nghĩa chi tiết (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.17 trong cấu trúc luận án).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Quá trình khảo sát đối chiếu 2.944 đơn vị từ ngữ lóng đã mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá học thuật:

                            BẢN ĐỒ PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN

1. Tính tương đồng loại hình về cấu tạo hình thái: Nghiên cứu chứng minh cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán và tiếng Việt đều bị chi phối bởi đặc điểm loại hình học phân tích tính. Tỷ lệ từ phức tiết (polysyllabic compound words) và ngữ lóng chiếm ưu thế áp đảo (>75%) so với từ lóng đơn tiết (<25%) ở cả hai ngôn ngữ. Phương thức ghép nghĩa (chính phụ và đẳng lập) là cơ chế tạo từ lóng chủ đạo. Tuy nhiên, tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt cao hơn ở phương thức láy hóa tạo từ lóng (như mông má, trục trặc, lôm côm), trong khi tiếng Hán thiên về các tổ hợp kết cấu cố định 3-4 chữ Hán mang tính đúc kết biểu trưng cao.

2. Cơ chế chuyển nghĩa biểu trưng tri nhận độc đáo: Nghiên cứu chỉ ra rằng tiếng lóng không tạo ra vỏ ngữ âm mới hoàn toàn mà chủ yếu "ký sinh" vào vỏ ngữ âm sẵn có của ngôn ngữ toàn dân rồi tái cấu trúc ngữ nghĩa thông qua hai con đường:

   • Ẩn dụ hóa (Metaphorization): Chuyển đổi tên gọi dựa trên nét tương đồng về hình thức, màu sắc hoặc phương thức tác động. Ví dụ trong tiếng Hán: “炒鱿鱼” (xào mực) ẩn dụ cho hành động bị đuổi việc dựa trên hình ảnh miếng mực khi xào cuộn tròn lại giống như việc người làm cuộn gói chăn chiếu rời đi; hay 老司机 (lão ti cơ/tài xế già) để chỉ kẻ lọc lõi, sành sỏi. Trong tiếng Việt, các từ như chim lợn (kẻ chỉ điểm), bú đá (sử dụng ma túy đá), kẹo (thuốc lắc), bắn (hút/tiêm chích) vận dụng tối đa các tương đồng tri nhận gần gũi.
   • Hoán dụ hóa (Metonymization): Lấy dấu hiệu đặc điểm, phương tiện hoặc hậu quả để định danh sự vật: như dùng áo sọc, nhập kho, dựa cột để chỉ sự trừng phạt của luật pháp; lấy hàng trắng, hàng cỏ để chỉ các dạng chất gây nghiện.

3. Tính quy luật trong cấu trúc trường nghĩa 4 nhóm xã hội:

   • Nhóm ma túy: Chiếm tỷ trọng lớn nhất ở trường từ vựng chỉ "tên gọi các chất ma túy", "dụng cụ sử dụng" và "trạng thái tâm sinh lý sau khi dùng thuốc".
   • Nhóm mại dâm: Chiếm ưu thế ở trường từ vựng chỉ "thao tác giao dịch", "đặc điểm nhân dạng/thân thể", và "địa điểm hành nghề".
   • Nhóm trộm cướp & buôn lậu: Tập trung cao vào trường từ vựng chỉ "phương thức gây án", "đối tượng bị hại", "phương tiện vận chuyển" và các tín hiệu "cảnh báo lực lượng chức năng".

4. Sự giải thiêng và giảm giá trị tính bí mật (De-mystification of Secret Argot): Nghiên cứu phát hiện ra một nghịch lý ngôn ngữ học xã hội: Dưới sự bùng nổ của mạng xã hội (Facebook, Weibo) và phim ảnh truyền hình (VTV1, VTV3), tốc độ "giải mã" và xã hội hóa tiếng lóng diễn ra nhanh gấp hàng chục lần so với thế kỷ 20. Một từ lóng của giới tội phạm chỉ mất vài tháng để thâm nhập vào giới trẻ và trở thành ngôn ngữ thịnh hành trong đời sống thường nhật, làm mất đi tính bảo mật nội nhóm ban đầu và buộc các nhóm xã hội này phải liên tục sản sinh ra hệ thống từ lóng thay thế mới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận ngôn ngữ học: Bổ sung hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác cho lý thuyết phương ngữ xã hội và ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu Hán - Việt; cung cấp khung mẫu phân tích hình thái - ngữ nghĩa cho các nghiên cứu biến thể phi chuẩn trong tương lai.
• Về mặt tư pháp và điều tra tội phạm (Forensic Linguistics): Cung cấp tài liệu tham khảo nghiệp vụ sắc bén cho lực lượng Công an nhân dân, Cảnh sát điều tra tội phạm ma túy và Hải quan trong việc nhận diện, giải mã các "ám ngữ", thuật ngữ lóng trong các chuyên án phòng chống tội phạm xuyên quốc gia giữa Việt Nam và Trung Quốc.
• Về mặt giáo dục và giảng dạy ngoại ngữ (L2 Pedagogy): Giúp người học tiếng Hán và tiếng Việt như một ngoại ngữ hiểu sâu sắc các tầng bậc phong cách giao tiếp, phân biệt rạch ròi giữa biến thể chuẩn mực và khẩu ngữ thông tục, tránh các lỗi dụng học nghiêm trọng trong giao tiếp thực tế.
• Về mặt chính sách văn hóa - ngôn ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách xây dựng giải pháp "giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt" một cách khoa học, không bài trừ cực đoan nhưng có định hướng chuẩn hóa đúng đắn trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về phạm vi tiểu nhóm: Do tính chất phức tạp của việc nhận diện, công trình mới chỉ khảo sát chuyên sâu 4 nhóm xã hội đóng kín truyền thống (trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu), chưa bao quát hết các nhóm xã hội mở hiện đại như tiếng lóng cộng đồng LGBT, game thủ, hay giới tài chính công nghệ.
2. Giới hạn về phương thức thu thập: Do rào cản đạo đức nghiên cứu và an ninh pháp lý, ngữ liệu chủ yếu được thu thập gián tiếp qua văn bản án văn, báo chí chuyên ngành, từ điển và truyền thông số, thiếu vắng các băng ghi âm hội thoại khẩu ngữ tự nhiên trực tiếp tại hiện trường tội phạm.
3. Tính biến động thời gian: Ngữ liệu phản ánh diện mạo tiếng lóng đến mốc thời gian năm 2022; tốc độ biến đổi cực nhanh của ngôn ngữ mạng có thể khiến một số đơn vị ngữ liệu bị tiêu biến hoặc thay đổi sắc thái sau thời điểm khảo sát.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát so sánh tiếng lóng đa ngữ khu vực (Hán - Việt - Anh - Pháp) trên không gian số (Cyber-slang trên nền tảng TikTok, Telegram).
• Ứng dụng Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng hệ thống tự động phát hiện, cập nhật và giải mã từ lóng tội phạm thời gian thực hỗ trợ công tác điều tra số.
• Nghiên cứu thái độ ngôn ngữ của các thế hệ dân cư (Gen Z, Gen Alpha) đối với sự thâm nhập của tiếng lóng vào văn viết học đường.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình xác lập tầm ảnh hưởng đa phương diện trong giới học thuật và thực tiễn xã hội:

• Tác động học thuật: Dự kiến thu hút chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học xã hội, Ngôn ngữ học đối chiếu và Việt Nam học / Hán học tại các trường đại học lớn trong và ngoài nước (ĐHKHXH&NV - ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Học viện KHXH, các viện nghiên cứu tại Trung Quốc).
• Tác động tư pháp và hành pháp: Trực tiếp hỗ trợ công tác nghiệp vụ của ngành Tòa án, Viện kiểm sát và Bộ Công an trong việc lập hồ sơ án văn, thẩm vấn đối tượng và phân tích chứng cứ khẩu ngữ / tin nhắn viễn thông của các tổ chức tội phạm xuyên biên giới.
• Tác động xã hội và bảo tồn văn hóa: Góp phần định hình thái độ ứng xử ngôn ngữ văn minh trong cộng đồng, nâng cao năng lực thẩm mỹ ngôn từ cho giới trẻ, đồng thời lưu giữ các giá trị văn hóa dân gian phản ánh qua lịch sử phát triển của từ vựng khẩu ngữ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ chuẩn mực kết hợp định tính - định lượng, cùng hệ thống ngữ liệu đối chiếu Hán - Việt đồ sộ gồm 2.944 đơn vị.
• Chuyên gia Pháp y Ngôn ngữ và Lực lượng Thực thi Pháp luật: Sở hữu cẩm nang tra cứu và giải mã hệ thống biệt ngữ tội phạm chuyên sâu thuộc 4 mảng tệ nạn xã hội phức tạp nhất.
• Biên - Phiên dịch viên và Chuyên gia Giảng dạy Tiếng Hán / Tiếng Việt: Nắm bắt chính xác các sắc thái phong cách học, nghĩa biểu thái và ngữ cảnh văn hóa của từ ngữ thông tục để chuyển ngữ chính xác trong các tác phẩm văn học, phim ảnh và giao tiếp đời sống.
• Các nhà Hoạch định Chính sách Ngôn ngữ và Báo chí Truyền thông: Có căn cứ khoa học để xây dựng bộ quy tắc ứng xử ngôn từ trên không gian mạng và phát thanh - truyền hình quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mô hình hóa thành công cơ chế chuyển hóa hai chiều giữa "Ám ngữ khép kín của nhóm xã hội đen" và "Ngôn ngữ thịnh hành toàn dân" trong loại hình ngôn ngữ đơn lập. Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết biến thể phương ngữ xã hội của Wardhaugh Ronald (2006) và Fasold Ralph (1984), đồng thời cụ thể hóa Lý thuyết Khung ngôn ngữ ma trận của Myers-Scotton (1993) trên ngữ liệu đối chiếu Hán - Việt.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu đơn ngữ, miêu tả tĩnh tại trước đây của Nguyễn Văn Khang (2002) hay Lục Tĩnh Trinh (2007), luận án tạo đột phá bằng việc thiết lập phương pháp đối chuẩn định lượng quy mô lớn (1.472 đơn vị tiếng Hán đối ứng tuyệt đối với 1.472 đơn vị tiếng Việt) trên cùng 4 nhóm xã hội nhạy cảm, tích hợp công cụ nhận diện tự động với ma trận phân tích nghĩa tố và trường từ vựng 3 tầng bậc.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ và có ý nghĩa phản trực giác nhất?
Trả lời: Phát hiện phản trực giác nhất là sự tiêu biến nhanh chóng của "tính bí mật" (secrecy) trong tiếng lóng hiện đại. Mặc dù xuất phát từ mục đích bảo mật quyền lợi bất hợp pháp của giới tội phạm, dưới tác động của truyền thông đa phương tiện, tiếng lóng bị "giải mật" và xã hội hóa với tốc độ phi mã, trở thành một phương tiện thể hiện phong cách và cá tính trong ngôn ngữ đại chúng trước khi bị nhóm tội phạm đào thải để tạo mã mới.

4. Quy trình nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?
Trả lời: Hoàn toàn đầy đủ. Toàn bộ tiêu chí lọc mẫu, 17 bảng phân loại hình thái - từ loại - trường nghĩa, cùng nguồn xuất xứ ngữ liệu (từ điển chuẩn, báo CAND, An ninh Thủ đô, Weibo, VTV) được cấu trúc hóa minh bạch trong Chương 2 và Chương 3 của luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình trên các cặp ngôn ngữ khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Trả lời: Lộ trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Xây dựng Ngân hàng ngữ liệu số tiếng lóng Hán - Việt động (Dynamic Corpus) tích hợp AI; (2) Phát triển phân ngành Ngôn ngữ học pháp y thực hành (Applied Forensic Linguistics) phục vụ an ninh quốc gia; (3) Khảo sát sự hội tụ biến thể khẩu ngữ trong kỷ nguyên không gian mạng Metaverse và truyền thông xuyên biên giới.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Đặc điểm của từ ngữ lóng trên tư liệu của tiếng Hán và tiếng Việt" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu học thuật đề ra, để lại những dấu ấn khoa học quan trọng:

1. Xác lập một hệ thống lý luận vững chắc về tiếng lóng với tư cách là một phương ngữ xã hội đặc thù mang tính động lực và tính thích ứng cao trong lòng ngôn ngữ toàn dân.
2. Cung cấp bức tranh đối chiếu toàn diện, sâu sắc về đặc điểm cấu tạo hình thái của 2.944 đơn vị từ ngữ lóng Hán - Việt, khẳng định sự chi phối của đặc trưng loại hình học ngôn ngữ đơn lập.
3. Giải mã tường minh các quy luật chuyển dịch ngữ nghĩa thông qua cơ chế ẩn dụ tri nhận và hoán dụ hành vi trong 4 tiểu nhóm xã hội đặc thù (trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu).
4. Phá vỡ định kiến nhị nguyên cứng nhắc giữa "chuẩn mực" và "phi chuẩn", chứng minh tính biện chứng của sự vận động ngôn ngữ theo quy luật lịch sử - xã hội.
5. Mở ra các hướng ứng dụng thực tiễn mang tính chiến lược cho ngành tư pháp, giáo dục ngôn ngữ và chính sách bảo tồn văn hóa trong thời kỳ chuyển đổi số và hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu tiếng lóng 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Ngôn ngữ học xã hội là một phân ngành của ngôn ngữ học, tiếp cận theo hướng liên ngành, giữa ngôn ngữ học và xã hội học.

Vì thế, ngôn ngữ học xã hội lấy ngôn ngữ làm đối tượng nghiên cứu và giải thích các hiện tượng của ngôn ngữ bằng các nhân tố xã hội. Vì nghiên cứu ngôn ngữ trong đời sống thực tế (trong sử dụng) cho nên nếu như ngôn ngữ học cấu trúc chú trọng vào khung cấu trúc hệ thống của ngôn ngữ, tức là nghiên cứu ngôn ngữ ở dạng tĩnh thì ngôn ngữ học xã hội nghiên cứu ngôn ngữ ở dạng hành chức. Theo đó, đơn vị nghiên cứu của ngôn ngữ học xã hội là biến thể (variety). Các công trình Ngôn ngữ học xã hội có tính chất nền tảng như: The Sociolinguistics of Society của Fasold Ralph xuất bản lần đầu năm 1984 [84]; An Introduction to Sociolinguistics của Wardhaugh Ronal xuất bản lần đầu năm 1986, tái bản lần thứ năm vào năm 2006 [94] đã nêu ra các vấn đề khái quát chung như dẫn luận về Ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ và xã hội… Cùng với nghiên cứu có tính nền tảng, nhiều công trình nghiên cứu cụ thể gắn với các nhân tố xã hội như tuổi tác, giới tính, quyền lực, nghề nghiệp, v.

Đây chính là nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng, tức là lựa chọn ngôn ngữ như thế nào cho phù hợp. Chẳng hạn: Language in Social groups của Gumperz J.J (1971) [85], Language and Woman’s Place (1975) của Robin Lakoff [91], Age as a Sociolinguistic variable của Eckert Penelope (1998) [83]… Có thể thấy các công trình này đã tập trung vào sự chi phối của các nhân tố xã hội đối với việc sử dụng ngôn ngữ như như nhóm xã hội, giới, tuổi. Kết quả nghiên cứu này gợi mở cho nghiên cứu về tiếng lóng. Bởi vì, tiếng lóng luôn gắn với nhóm xã hội, gắn với người sử dụng tiếng lóng.

8 Với tư cách là biến thể sử dụng trong giao tiếp khẩu ngữ, tiếng lóng là một loại phương ngữ xã hội: chúng được các nhóm xã hội sử dụng để giao tiếp trong nội bộ nhóm và cũng hướng đến mục đích nhằm bảo vệ lợi ích nhóm. Đây cũng là một trong các nội dung nghiên cứu của Ngôn ngữ học xã hội. Các tác giả với các công trình nghiên cứu về tiếng lóng trên thế giới như: Tác giả Dundes Alan và Schonhorn trong công trình “Kansas University Slang: A new generation” (1963) [82] đã nghiên cứu về tiếng lóng của sinh viên trường Đại học Kansas. Tác giả đã gọi tiếng lóng của sinh viên ở trường Đại học là một thế hệ mới trong ngôn ngữ “new generation”.

Tác giả Hudson trong “The language of the teenage revolution: the dictionary defeated” (1983) [86] khi nghiên cứu xu hướng sử dụng tiếng lóng của nhóm thanh niên trẻ trong xã hội đã nhận thấy có sự khác biệt lớn giữa tiếng lóng với tiếng Anh chuẩn. Tác giả đã liệt kê và chú giải các từ lóng mới của giới trẻ trong thập niên 50 và 60 ở Anh. Từ đó, tác giả đưa ra nhận định: thanh niên, giới trẻ chính là lực lượng làm nên cuộc cách mạng ngôn ngữ khác xa với ngôn ngữ “chuẩn” mà xã hội vẫn thường công nhận. Tác giả Thorne trong “The latest youth slang” (Tiếng lóng mới nhất của giới trẻ) (2007) khẳng định rằng: tiếng lóng của giới trẻ hiện nay là nguồn hình thành, sáng tạo và phát triển của ngôn ngữ mới nhất trong hệ thống ngôn ngữ tiếng Anh.

Các thanh niên, thiếu niên và sinh viên thậm chí đến cả lớp các tiền thiếu niên cũng tham gia vào quá trình làm nên cuộc cách mạng sáng tạo ngôn ngữ thông qua việc sử dụng các kỹ thuật ngôn ngữ tạo sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến ngôn ngữ tiếng Anh. Ngôn ngữ khi đó cũng có những trào lưu rất “mốt” giống như thế giới thời trang có sự thay đổi liên tục đầy ngoạn mục, không những hài hước mà thực sự còn đầy tính sáng tạo và “khiêu khích” thời đại. Không thể không nhắc đến công trình nghiên cứu của Clem Adelman (1976) The language of teenage groups - They don't speak our language [81]. 9 Trong công trình này, tác giả lấy tuổi làm nhân tố xã hội để tập trung nghiên cứu, khảo sát ngôn ngữ cuả thanh thiếu niên hippie, thanh niên đầu trọc Anglo - America ( người Mỹ gốc Anh).

Theo tác giả nhóm thanh thiếu niên này nói thứ tiếng Anh - Mỹ lệch chuẩn. Cũng theo hướng này, không ít người đã cất công sưu tầm, tìm hiểu ngôn ngữ của giới trẻ bằng cách lập ra các trang web. Từ đó, họ xây dựng bảng từ, biên soạn thành các cuốn từ điển trực tuyến về ngôn ngữ của giới trẻ trong đó có từ ngữ lóng. Đây là những tư liệu quý về ngôn ngữ như là sự lưu giữ hiện tượng ngôn ngữ nhất thời và thông qua đó có thể hiểu được văn hóa của một giai đoạn.

Nhà văn cũng góp một vai trò quan trọng trong việc lưu giữ tiếng lóng. Ở Việt Nam trước đây, có thể tìm thấy các từ ngữ lóng trong tác phẩm nổi tiếng “Bỉ vỏ” của của Nguyên Hồng và ngày nay cũng nhiều nhà văn đã đưa tiếng lóng vào trong tác phẩm của mình. Nhìn ra thế giới cũng có thể thấy điều này, chẳng hạn có thể nhiều nhà văn Pháp đã đưa tiếng lóng vào trong tác phẩm của mình ví dụ: tác phẩm “Les Mystères de Paris” (“Bí mật thành Pari” của Eugène Sue; Les Mémoires de l'ex- bagnard (“Kí ức của cựu tù khổ sai”) Eugène-François Vidocq. Đáng chú ý là một số tác giả đã nghiên cứu về tiếng lóng ví dụ: Essai sur l'argot (“Nghiên cứu về tiếng lóng”) của Honoré de Balzac (1834), L'Argot (Tiếng lóng) của Pierre Guiraud (1956), Le français que l'on parle (“Tiếng Pháp mà chúng tôi nói”) của Yves Cortez (2003), v.

Bên cạnh các nghiên cứu có tính độc lập, tiếng lóng thường được nghiên cứu trong mối quan hệ với biệt ngữ, từ cấm kị, uyển ngữ như: tác giả Keith Allan và Kate Burridge với công trình Forbidden words taboo and the censoring of language (Từ cấm kị) do Nxb Cambridge xuất bản năm 2006 [87]. Trong công trình The Jargon file (Biệt ngữ tin) xuất bản năm 1975, tác giả Raphael Finked đã trình bày “một bộ sưu tập” các từ biệt ngữ của ngành công 10 nghệ thông tin từ khi công nghệ thông tin còn ở thời kì sơ khai [90]; tác giả Theodor W. Adorno với công trình Jargon of Authentichity (Tính xác thực của biệt ngữ) (1973) đề cập đến phê bình triết học của Heidegger và tư tưởng Đức đã làm rõ về biệt ngữ hiện sinh, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và chân lí. [92] Nguyễn Văn Tố trong tác phẩm L' argot anamite de Hanoi (1925) [97] đã đưa ra cách nhìn nhận tương đối mới mẻ về tiếng Việt qua sự mô tả khái quát về hiện tượng tiếng lóng.

Tác giả nhận định, tiếng Việt cũng có hiện tượng tiếng lóng hơn nữa lại có nhiều tiếng lóng từ mọi ngành nghề trong xã hội như tiếng lóng của nhóm trộm cắp, từ người đưa đò, nhóm kéo xe cho đến cả những cô đào hát… Tuy nhiên, tiếng lóng không quá phức tạp mà chỉ gói gọn trong một vài cách diễn đạt nhất định. Trong tiếng Việt, tiếng lóng được phân biệt bởi từ tố vùng miền, điều này không ảnh hưởng đến bản chất vốn có của tiếng lóng mà thậm chí trái lại cũng là một nguyên tắc chung chi phối sự hình thành của tiếng lóng. Bên cạnh các nghiên cứu có tính chuyên sâu còn có các cuốn từ điển biệt ngữ tiếng Anh được phát hành như: A dictionary of slang and jargon (Từ điển tiếng lóng và biệt ngữ) (1988) của tác giả Barrece M. Các công trình nghiên cứu về tiếng lóng trên thế giới nêu trên sẽ là tiền đề cơ sở cho việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về tiếng lóng ở Trung Quốc và Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc Nghiên cứu về tiếng lóng là một trong những địa hạt thu hút khá nhiều các nhà nghiên cứu Trung Quốc quan tâm tìm hiểu. Việc nghiên cứu tiếng lóng ở Trung Quốc được tiến hành từ nhiều phương diện: nghiên cứu lí luận thuần túy, nghiên cứu tiếng lóng trên các văn bản cổ, nghiên cứu tiếng lóng trên các phương tiện truyền thông… Phạm vi ngữ liệu cũng được mở rộng từ việc tìm hiểu trên các văn bản đến việc khảo sát thực tế trên các nhóm đối tượng cụ thể. Có thể kể đến các nghiên cứu như: 11 Tác giả Lục Tĩnh Trinh (陆静贞 - Lu Jingzhen) trong tác phẩm “新 编 俗 俚 语 大 辞 典” (Đại từ điển tục lý ngữ mới biên soạn) đã cho rằng: “Tục ngữ và lý ngữ (tiếng lóng) là hình thức ngôn ngữ được hình thành trên cơ sở ngôn ngữ nói trong cuộc sống thường nhật của quần chúng nhân dân” (俗 语 和 俚 语 是 在 群 众 口 头 的 基 础 上 形 成 的 语 言 形 式).

Đồng thời tác giả còn nhận định, tiếng lóng (lý ngữ) được giải thích theo thói quen, tập quán sử dụng ngôn ngữ là loại “từ ngữ phương ngữ được dùng một cách thông tục, hoặc phạm vi sử dụng hẹp nhất” (“粗 俗 的 或 通 行 面 极 窄 的 方 言 词”) [122]. Quả thực, tiếng lóng đại đa số là từ phương ngôn hơn nữa còn là từ khẩu ngữ thông tục. Tuy nhiên, thông qua quá trình truyền miệng đã được mọi người sử dụng một cách rộng rãi hơn, nên đã vượt lên giới hạn của khu vực sử dụng. Trong xã hội thông tin bùng nổ hiện nay, sự giao lưu đi lại giữa các vùng miền thuận lợi, phát triển.

Sự giao lưu trao đổi giữa mọi người theo đó cũng ngày càng trở nên thường xuyên hơn, do vậy một số từ ngữ lóng đã từ “từ phương ngữ có phạm vi sử dụng hẹp nhất” đã dần phát triển trở thành thứ ngôn ngữ khẩu ngữ được sử dụng phổ biến, là hiện tượng ngôn ngữ đáng được chú ý. Ví như từ “炒鱿鱼” (mực xào) nguyên là từ chỉ một món ăn của Quảng Đông, mọi người trên cơ sở hình ảnh miếng mực khi xào sẽ cuộn lại mà liên tưởng đến việc “cuộn gọn chăn màn, nhấc người đi tìm việc khác” để chỉ việc một người bị mất việc. Đặc biệt kể từ sau cải cách mở cửa kinh tế (tháng 12 năm 1978) của Trung Quốc, hệ thống tiếng lóng ngày càng phát triển mạnh mẽ, bộ phận không nhỏ các từ ngữ lóng được sử dụng phổ biến và gia nhập vào hệ thống từ ngữ toàn dân.