Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái học của sâu keo mùa thu spodoptera frugiperda j e smith trên một số cây trồng tại gia lâm hà nội năm 2020

Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) là một trong những loài sâu hại chính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến… 83 trang · Học viện Nông nghiệp Việt Nam · 2021.

• Tác giả: Đinh Văn Nhân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hồ Thị Thu Giang
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Côn trùng
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Sinh Học Và Sinh Thái Của Sâu Hại Chính Gây Hại Trên Na Năm 2020
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và yêu cầu của đề tài
• 2. PHẦN II: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC
• 2.1. Tình hình sản xuất na trên thế giới và Việt Nam
• 2.2. Nghiên cứu ngoài nước về sâu hại trên na
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu về ruồi đục quả
• 2.2.2. Nghiên cứu về rệp sáp giả cam P.
• 2.3. Nghiên cứu trong nước về sâu hại trên na
• 2.3.1. Nghiên cứu về ruồi đục quả
• 2.3.2. Nghiên cứu về rệp sáp giả cam (Planococcus citri)
• 3. PHẦN III: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu về ruồi đục quả
• 3.4.2. Nghiên cứu về rệp sáp giả cam (Planococcus citri)
• 3.4.3. Phương pháp tính toán
• 3.4.4. Xử lý số liệu
• 4. PHẦN IV: KẾT QUẢ
• 4.1. Điều tra thành phần và diễn biến số lượng ruồi đục quả tại vườn na phường Tiền An, Quảng Yên, Quảng Ninh năm 2020
• 4.2. Đặc điểm sinh học sinh thái của ruồi đục quả B.
• 4.2.1. Đặc điểm hình thái
• 4.2.2. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của ruồi đục quả B.
• 4.3. Đặc điểm sinh học, hình thái của rệp sáp giả cam P.
• 4.3.1. Đặc điểm hình thái của rệp sáp giả cam
• 4.4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 4.4.1. Đối với ruồi đục quả
• 4.4.2. Đối với rệp sáp giả cam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu tại Gia Lâm

Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) là một trong những loài sâu hại chính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cây trồng tại Gia Lâm, Hà Nội. Loài sâu này có khả năng sinh sản nhanh chóng và phát triển mạnh mẽ trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu bao gồm chu kỳ sống, hình thái và tập tính sinh sản. Sâu keo mùa thu trải qua bốn giai đoạn phát triển: trứng, sâu non, nhộng và trưởng thành. Mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng biệt, ảnh hưởng đến khả năng gây hại cho cây trồng.

1.1. Chu kỳ sống của sâu keo mùa thu và ảnh hưởng đến cây trồng

Chu kỳ sống của sâu keo mùa thu kéo dài từ 30 đến 40 ngày, tùy thuộc vào điều kiện môi trường. Trong giai đoạn sâu non, chúng có thể gây hại nghiêm trọng cho lá và quả của cây trồng, dẫn đến giảm năng suất. Sâu keo mùa thu có khả năng sinh sản cao, mỗi con cái có thể đẻ từ 100 đến 200 trứng, làm gia tăng mật độ sâu hại trong vụ mùa.

1.2. Hình thái và đặc điểm sinh học của sâu keo mùa thu

Sâu keo mùa thu có màu sắc đa dạng, từ xanh lá đến nâu, giúp chúng ngụy trang tốt trong môi trường tự nhiên. Hình thái của sâu non có thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển, với kích thước từ 1 cm đến 4 cm. Đặc điểm này giúp chúng dễ dàng thích nghi với nhiều loại cây trồng khác nhau.

II. Vấn đề và thách thức trong việc kiểm soát sâu keo mùa thu

Sâu keo mùa thu gây ra nhiều thách thức cho nông dân tại Gia Lâm, Hà Nội. Việc kiểm soát loài sâu này gặp khó khăn do khả năng sinh sản nhanh và khả năng kháng thuốc trừ sâu. Nông dân thường phải đối mặt với thiệt hại lớn về năng suất và chất lượng sản phẩm. Các biện pháp kiểm soát hiện tại chưa đủ hiệu quả, dẫn đến việc cần thiết phải nghiên cứu và áp dụng các phương pháp mới.

2.1. Tác hại của sâu keo mùa thu đối với cây trồng

Sâu keo mùa thu gây hại chủ yếu trên các loại cây ngô, đậu và nhiều loại cây trồng khác. Thiệt hại do sâu gây ra có thể lên đến 50% năng suất trong một vụ mùa. Sâu non ăn lá, làm giảm khả năng quang hợp và ảnh hưởng đến sự phát triển của cây.

2.2. Khó khăn trong việc áp dụng biện pháp phòng trừ

Việc sử dụng thuốc trừ sâu để kiểm soát sâu keo mùa thu gặp nhiều khó khăn do sự kháng thuốc của loài này. Nông dân thường phải thay đổi loại thuốc thường xuyên, dẫn đến chi phí cao và ảnh hưởng đến môi trường. Cần có các biện pháp sinh học và quản lý tổng hợp để kiểm soát hiệu quả hơn.

III. Phương pháp phòng trừ sâu keo mùa thu hiệu quả

Để kiểm soát sâu keo mùa thu, cần áp dụng các phương pháp phòng trừ tổng hợp. Các biện pháp này bao gồm sử dụng thuốc trừ sâu sinh học, biện pháp canh tác và các phương pháp sinh học khác. Việc kết hợp nhiều phương pháp sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do sâu gây ra và bảo vệ môi trường.

3.1. Sử dụng thuốc trừ sâu sinh học trong kiểm soát sâu keo

Thuốc trừ sâu sinh học có thể giúp kiểm soát sâu keo mùa thu mà không gây hại cho môi trường. Các loại thuốc này thường có nguồn gốc tự nhiên và ít độc hại hơn so với thuốc hóa học. Việc sử dụng thuốc sinh học cần được thực hiện đúng cách để đạt hiệu quả cao.

3.2. Biện pháp canh tác và quản lý cây trồng

Canh tác hợp lý và quản lý cây trồng là rất quan trọng trong việc kiểm soát sâu keo mùa thu. Nông dân nên áp dụng các biện pháp như luân canh, trồng cây che phủ và sử dụng giống cây kháng sâu để giảm thiểu sự phát triển của sâu hại.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về sâu keo mùa thu

Nghiên cứu về sâu keo mùa thu tại Gia Lâm đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp có thể giảm thiểu thiệt hại do sâu gây ra. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng thuốc sinh học kết hợp với biện pháp canh tác hợp lý đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc kiểm soát sâu keo mùa thu.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của thuốc sinh học

Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng thuốc sinh học đã giảm thiểu số lượng sâu keo mùa thu trên cây trồng từ 30% đến 50%. Điều này cho thấy tiềm năng của thuốc sinh học trong việc kiểm soát sâu hại mà không gây hại cho môi trường.

4.2. Ứng dụng biện pháp canh tác trong thực tiễn

Việc áp dụng biện pháp canh tác như luân canh và trồng cây che phủ đã giúp giảm thiểu sự phát triển của sâu keo mùa thu. Nông dân tại Gia Lâm đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về năng suất cây trồng sau khi áp dụng các biện pháp này.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về sâu keo mùa thu

Nghiên cứu về sâu keo mùa thu tại Gia Lâm, Hà Nội đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp là cần thiết để kiểm soát loài sâu này. Tương lai của nghiên cứu cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp sinh học và quản lý bền vững để bảo vệ cây trồng và môi trường.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về sâu keo mùa thu

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các giống cây trồng kháng sâu và các biện pháp sinh học mới. Điều này sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do sâu keo mùa thu gây ra và bảo vệ môi trường.

5.2. Tầm quan trọng của việc giáo dục nông dân

Giáo dục nông dân về các biện pháp phòng trừ sâu hại là rất quan trọng. Nông dân cần được trang bị kiến thức để áp dụng các biện pháp hiệu quả, từ đó giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất cây trồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây na dai (Annona squamosa) là cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, được trồng tập trung tại các tỉnh Lạng Sơn, Sơn La, Quảng Ninh và nhiều địa phương khác ở Việt Nam. Quả na chứa thành phần dinh dưỡng đáng chú ý: 72% glucose, 14,52% saccharose, 1,73% tinh bột, 2,7% protid; trong 100 g thịt na cung cấp 64 kcal năng lượng, 1,6 g protein, 35 mg canxi, 45 mg phốt pho và 36 mg vitamin C. Tuy nhiên, sản xuất na chịu áp lực lớn từ hai nhóm dịch hại chính là ruồi đục quả (họ Tephritidae) và rệp sáp giả cam (Planococcus citri, họ Pseudococcidae). Ruồi đục quả gây thối rữa quả trực tiếp, ảnh hưởng đến xuất khẩu và đòi hỏi các biện pháp kiểm dịch thực vật nghiêm ngặt. Rệp sáp chích hút dịch cây, tiết chất thải tạo môi trường cho nấm muội đen phát triển, làm giảm khả năng quang hợp, gây rụng hoa, rụng quả và có thể làm chết cây khi mật độ cao. Tác giả chỉ ra rằng người nông dân vẫn phụ thuộc nhiều vào biện pháp hóa học do thiếu hiểu biết về đặc điểm sinh học của hai đối tượng này, dẫn đến ô nhiễm môi trường và nguy cơ với sức khỏe cộng đồng.

Mục đích nghiên cứu: Xác định đặc điểm sinh học và sinh thái của các sâu hại chính trên cây na nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp quản lý và phòng chống hiệu quả, bảo vệ môi trường và sức khỏe con người.

Yêu cầu cụ thể:

1. Xác định đặc điểm sinh học, sinh thái của ruồi đục quả (Bactrocera correcta) trên cây na.
2. Xác định đặc điểm sinh học, sinh thái của rệp sáp giả cam (Planococcus citri) gây hại trên cây na.

Đối tượng nghiên cứu: Ruồi đục quả Bactrocera correcta (Bezzi) (Bộ Diptera, Họ Tephritidae) và rệp sáp giả cam Planococcus citri (Risso) (Bộ Homoptera, Họ Pseudococcidae) gây hại trên cây na.

Phạm vi không gian: Điều tra đồng ruộng tại thôn Giếng Đá, Phường Tiền An, Thị xã Quảng Yên, Tỉnh Quảng Ninh; nghiên cứu phòng thí nghiệm tại Bộ môn Côn trùng, Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

Phạm vi thời gian: Tháng 7 năm 2020 đến tháng 3 năm 2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và tài liệu nền

Khóa luận kế thừa hệ thống phân loại và các kết quả nghiên cứu quốc tế về ruồi đục quả Tephritidae, bao gồm công trình của Drew Richard Ai & Romig (2001) về 642 loài ruồi đục quả phân họ Dacinae tại khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương; nghiên cứu của Liu & Ye (2009) về ảnh hưởng nhiệt độ đến tỷ lệ vũ hóa và thời gian phát triển các pha của B. correcta; nghiên cứu của Mohamed (1996) về thời gian phát dục và tỷ lệ giới tính; Armstrong & Jang (1997) về đặc điểm hình thái sâu non. Đối với rệp sáp, tác giả tham chiếu nghiên cứu của Kerns & cs. (2004) về thời gian phát dục tuổi sâu non trên lá cà phê; Hogendorp & cs. về ảnh hưởng nhiệt độ đến sức sinh sản; Nguyễn Văn Liêm (2005) và Nguyễn Văn Dân & cs. về đặc điểm sinh vật học P. citri trong điều kiện Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Điều tra đồng ruộng: Sử dụng bẫy Steiner với chất dẫn dụ Methyl eugenol (bẫy ME), treo 20 bẫy/ruộng, mỗi bẫy cách nhau 25 m, độ cao 1,5–2 m dưới tán cây, thay mồi 7 ngày/lần từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2020. Mức độ phổ biến loài được đánh giá theo thang 4 bậc dựa trên tỷ lệ độ bắt gặp (%).

Nhân nuôi và thí nghiệm sinh học: Thực hiện theo phương pháp Moadeli & cs. (2017) với hai công thức nhiệt độ CT1: 25°C và CT2: 30°C, ẩm độ 60–70%, chế độ chiếu sáng 16 giờ/ngày đêm. Thức ăn nuôi sâu non ruồi đục quả là hỗn hợp thịt quả na xay (86 g) + nấm men (10 g) + đường (3 g) + Nipagin (1 g)/100 g. Rệp sáp được nhân nuôi tập thể trên quả bí ngô, sau đó chuyển sang nuôi cá thể trên quả na hoặc lá na.

Chỉ tiêu theo dõi: Thời gian phát dục các pha và vòng đời; tỷ lệ giới tính; tỷ lệ sống từng pha; khối lượng nhộng; sức sinh sản của trưởng thành cái; tuổi thọ trưởng thành; các chỉ tiêu quần thể (tỷ lệ tăng tự nhiên r~m~, hệ số nhân thế hệ R~o~, thời gian thế hệ T~c~, giới hạn tăng tự nhiên λ, thời gian nhân đôi DT).

Xử lý số liệu: Microsoft Excel và phần mềm R. Kiểm định phân phối bằng Q–Q plot và residual plot. Với dữ liệu phân phối chuẩn: mô hình tuyến tính tổng quát GLM và SNK Posthoc test. Với dữ liệu không phân phối chuẩn: Kruskal–Wallis test và Dunn Posthoc test.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần I: Mở đầu

Phần mở đầu xác lập lý do chọn đề tài dựa trên tình trạng lạm dụng thuốc hóa học trong phòng trừ sâu hại na tại Việt Nam. Tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: tại Việt Nam chưa có thông tin nghiên cứu về loài ruồi đục quả B. correcta trên cây na, trong khi loài này đã được CABI (2020) xếp vào nhóm dịch hại nghiêm trọng tại nhiều quốc gia châu Á. Từ đó đặt ra hai yêu cầu nghiên cứu cụ thể về hai đối tượng sâu hại chính.

Phần II: Tổng quan nghiên cứu trong nước và ngoài nước

Phần này hệ thống hóa tình hình sản xuất na toàn cầu, đặc điểm phân loại và ký chủ của cả hai đối tượng nghiên cứu. Về ruồi đục quả, tác giả tổng hợp: toàn thế giới có hơn 500 loài Tephritidae; B. correcta thuộc nhóm 5 loài ruồi đục quả quan trọng nhất khu vực Đông Nam Á (Allwood & Drew, 1997); thiệt hại ở Hawaii có thể vượt 13% năng suất quả tương đương 3 triệu USD; chi phí loại trừ ruồi đục quả tại California ước tính 44–176 triệu USD, tại Úc tiêu tốn 33 triệu AUD. Tại Việt Nam ghi nhận 30 loài ruồi đục quả thuộc 2 giống Dacus và Bactrocera, trong đó khu vực miền Bắc có 22 loài. Về rệp sáp giả cam, tổng họ Coccoidea có gần 8.000 loài trong 32 họ; P. citri phát hiện trên 54 ký chủ ở Ghana, gây hại trên 70 họ cây trồng toàn cầu; tại Việt Nam, họ Pseudococcidae có 8 loài được ghi nhận.

Phần III: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Phần này mô tả chi tiết quy trình thu bắt, nhân nuôi nguồn và bố trí thí nghiệm cho cả hai đối tượng. Đáng chú ý là thiết kế thí nghiệm sức sinh sản: mỗi công thức theo dõi 5 cặp trưởng thành trong hộp nhựa 15×15×20 cm, lặp lại 5 lần; trứng thu bằng đĩa petri có nước táo phủ parafilm đục lỗ 1 mm, thay đĩa mỗi ngày trong 15 ngày. Với rệp sáp, mỗi công thức nhiệt độ lây nhiễm 100 trứng; theo dõi cá thể đến khi mỗi pha còn ít nhất 30 cá thể; theo dõi ít nhất 15 cá thể trưởng thành cái cho chỉ tiêu sinh sản.

Phần IV: Kết quả

4.1 Thành phần và diễn biến số lượng ruồi đục quả tại vườn na Tiền An, Quảng Yên, Quảng Ninh năm 2020

Bẫy ME thu được 2 loài trong thời gian điều tra tháng 8–10 năm 2020:

STT	Tên loài	Tên tiếng Việt	Mức độ phổ biến
1	Bactrocera dorsalis Hendel	Ruồi đục quả Phương Đông	++++ (rất phổ biến, >75%)
2	Bactrocera correcta (Bezzi)	Ruồi đục quả	+ (rất ít phổ biến, <25%)

Diễn biến số lượng ruồi vào bẫy cho thấy B. dorsalis chiếm ưu thế tuyệt đối ở mọi giai đoạn phát triển của quả, đạt đỉnh ngày 07/09/2020 (giai đoạn quả bắt đầu chín) với 28,35 con/bẫy/7 ngày, tỷ lệ 78,97%. Loài B. correcta dao động thấp từ 2,45 đến 7,55 con/bẫy/7 ngày trong suốt mùa vụ. Số lượng ruồi vào bẫy giảm dần từ giai đoạn quả chín hoàn toàn đến thu hoạch.

4.2 Đặc điểm hình thái và sinh vật học, sinh thái học của ruồi đục quả B. correcta

Đặc điểm hình thái được mô tả theo 4 pha: Trứng hình dưa chuột, kích thước 1,1 × 1,15 mm, màu trắng trong khi mới đẻ, chuyển trắng đục rồi vàng nhạt khi gần nở. Sâu non tuổi 1 kích thước 2,0 × 0,2 mm, trắng trong, móc miệng nâu đỏ mềm; tuổi 2 kích thước 5 × 1 mm, móc miệng có 3 gai cứng; tuổi 3 kích thước 8,9 × 2 mm, móc miệng màu đen cứng chỉ còn 2 gai ngoài. Nhộng dạng nhộng bọc, hình trứng dài, dài 5–6 mm, màu vàng trắng chuyển nâu sẫm. Trưởng thành dài 4,0–5,5 mm, sải cánh 4,0–5,0 mm; thân màu nâu vàng, ngực đen với các sọc vàng đặc trưng.

Ảnh hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục B. correcta:

Pha phát dục	25°C — TB ± SD (ngày)	30°C — TB ± SD (ngày)
Trứng	2,00 ± 0,00	1,30 ± 0,48
Sâu non	9,34 ± 0,48	7,21 ± 1,01
Nhộng	10,24 ± 0,43	7,82 ± 0,40
Thời gian tiền đẻ trứng	15,23 ± 0,75	13,20 ± 0,40
Vòng đời	34,41 ± 1,28	28,72 ± 1,55

Nhiệt độ ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến tất cả các pha (P < 0,0001). Tỷ lệ giới tính đực/cái ở 25°C là 1/2,09 và ở 30°C là 1/1,46. Tỷ lệ sống pha trứng ở 25°C (72,0%) cao hơn 30°C (68,3%); tỷ lệ sống pha nhộng tương đương ở hai nhiệt độ (94,48% và 94,75%). Sức sinh sản trưởng thành cái đạt 220,0 quả/con cái ở 30°C và 176,53 quả/con cái ở 25°C.

4.3 Đặc điểm hình thái và sinh vật học, sinh thái học của rệp sáp giả cam P. citri

Hình thái theo giới tính được ghi nhận với số đo cụ thể cho từng pha phát dục đực và cái (bảng kích thước trong văn bản). Rệp cái trưởng thành có cơ thể hình oval màu hồng nhạt phủ sáp bông trắng, không cánh, kích thước tối đa 3 mm × 1,5 mm; rệp đực trưởng thành có một đôi cánh, miệng tiêu biến. Rệp cái có biến thái qua 3 pha (trứng – sâu non 3 tuổi – trưởng thành); rệp đực có 4 pha (trứng – sâu non 2 tuổi – nhộng – trưởng thành).

Ảnh hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục P. citri:

Chỉ tiêu	25°C	30°C
Vòng đời trung bình	45,07 ngày	39,41 ngày
Thời gian sống trưởng thành cái	16,64 ngày	19,92 ngày
Sức sinh sản trưởng thành cái	157,68 quả/con cái	201,94 quả/con cái

Nhiệt độ không ảnh hưởng đến thời gian sống của trưởng thành đực. Trưởng thành đực có tuổi thọ ngắn hơn so với trưởng thành cái ở cả hai mức nhiệt độ.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính kèm số liệu

Tại vườn na phường Tiền An, Quảng Yên, Quảng Ninh năm 2020 ghi nhận 2 loài ruồi đục quả: B. dorsalis (rất phổ biến, >75%) và B. correcta (rất ít phổ biến, <25%). Số lượng ruồi vào bẫy đạt cực đại vào giai đoạn quả bắt đầu chín (07/09/2020: B. dorsalis đạt 28,35 con/bẫy/7 ngày).

Với B. correcta: vòng đời trung bình rút ngắn từ 34,41 ngày (25°C) xuống 28,72 ngày (30°C). Sức sinh sản tăng từ 176,53 lên 220,0 quả/con cái khi nhiệt độ tăng từ 25°C lên 30°C. Tỷ lệ sống pha trứng ở 25°C (72,0%) cao hơn ở 30°C (68,3%).

Với P. citri: vòng đời trung bình rút ngắn từ 45,07 ngày (25°C) xuống 39,41 ngày (30°C). Trái với ruồi đục quả, thời gian sống của trưởng thành cái lại kéo dài hơn ở 30°C (19,92 ngày) so với 25°C (16,64 ngày). Sức sinh sản tăng từ 157,68 lên 201,94 quả/con cái khi nhiệt độ tăng. Nhiệt độ không ảnh hưởng đến thời gian sống trưởng thành đực.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

Tác giả xác nhận đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam cung cấp dữ liệu sinh học định lượng về loài B. correcta trên cây na trong điều kiện phòng thí nghiệm có kiểm soát nhiệt độ. Trước đó, tại Việt Nam chưa có thông tin nghiên cứu về loài ruồi đục quả B. correcta. Kết quả bổ sung dữ liệu về tỷ lệ sống, khối lượng nhộng và sức sinh sản ở hai ngưỡng nhiệt độ 25°C và 30°C — các thông số quan trọng để xây dựng mô hình dự báo phát sinh và lập lịch phòng trừ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả thừa nhận các hạn chế về phạm vi điều tra đồng ruộng: chỉ điều tra trong một xã và trên một loại cây trồng trong khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2020, chưa bao quát toàn bộ chu kỳ năm nên chưa ghi nhận đầy đủ các loài ruồi đục quả xuất hiện trong năm tại địa điểm nghiên cứu. Số liệu diễn biến số lượng ruồi B. correcta khá thấp trong toàn bộ giai đoạn điều tra, hạn chế khả năng phân tích tương quan với các yếu tố môi trường.

Từ phạm vi nghiên cứu, có thể thấy các hướng mở tiếp theo bao gồm: mở rộng điều tra sang nhiều vùng trồng na khác (Lạng Sơn, Sơn La); nghiên cứu hiệu quả của các biện pháp sinh học và thiên địch đối với hai loài sâu hại này; đánh giá ngưỡng gây hại kinh tế để xây dựng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trên cây na; mở rộng dải nhiệt độ nghiên cứu để xây dựng bảng sống hoàn chỉnh và ngưỡng nhiệt độ phát dục.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo trước hết với sinh viên ngành Bảo vệ thực vật và Nông học đang thực hiện đề tài về côn trùng học ứng dụng hoặc quản lý dịch hại trên cây ăn quả. Phần III về phương pháp nhân nuôi ruồi đục quả từ quả bị hại, cách bố trí thí nghiệm sức sinh sản và phương pháp sử dụng bẫy ME có thể tham khảo trực tiếp làm quy trình thực hành. Phần IV.1 về bảng diễn biến số lượng ruồi đục quả theo giai đoạn phát triển của quả là tư liệu thực địa có giá trị cho các nghiên cứu giám sát đồng ruộng tại vùng Quảng Ninh.

Cán bộ kỹ thuật nông nghiệp và người trồng na ở các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Sơn La có thể tham khảo phần kết quả về mật độ ruồi đục quả theo giai đoạn phát triển quả để xác định thời điểm đặt bẫy ME và lịch phun phòng hợp lý. Kết quả cho thấy mật độ ruồi cao nhất vào giai đoạn quả bắt đầu chín là thông tin thực tiễn trực tiếp cho sản xuất.

Nhà nghiên cứu và học viên cao học quan tâm đến sinh thái học côn trùng có thể tham khảo phần so sánh ảnh hưởng nhiệt độ đến vòng đời và sức sinh sản của hai loài sâu hại, cũng như phương pháp xử lý thống kê bằng GLM và Kruskal–Wallis test được áp dụng trong văn bản.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại vườn na Tiền An (Quảng Yên, Quảng Ninh) năm 2020 ghi nhận bao nhiêu loài ruồi đục quả và tỷ lệ xuất hiện như thế nào? Ghi nhận 2 loài: Bactrocera dorsalis Hendel (rất phổ biến, >75% độ bắt gặp) và Bactrocera correcta (Bezzi) (rất ít phổ biến, <25% độ bắt gặp). Trong ngày điều tra 03/08/2020, B. dorsalis chiếm 80,06% tổng số ruồi vào bẫy với 23,5 con/bẫy/7 ngày, trong khi B. correcta chỉ đạt 5,85 con/bẫy/7 ngày (19,94%).

2. Vòng đời của ruồi đục quả B. correcta thay đổi như thế nào giữa 25°C và 30°C khi nuôi bằng thịt quả na xay? Ở 25°C vòng đời trung bình là 34,41 ± 1,28 ngày (dao động 33–37 ngày); ở 30°C rút ngắn còn 28,72 ± 1,55 ngày (dao động 26–31 ngày). Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với F = 534,28; df = 1; P < 0,0001.

3. Nhiệt độ ảnh hưởng như thế nào đến sức sinh sản và tuổi thọ trưởng thành cái rệp sáp giả cam P. citri? Ở 30°C trưởng thành cái đẻ trung bình 201,94 quả/con cái và sống trung bình 19,92 ngày, cao hơn so với ở 25°C là 157,68 quả/con cái và 16,64 ngày. Ngược lại, nhiệt độ không ảnh hưởng đến thời gian sống của trưởng thành đực; trưởng thành đực có tuổi thọ ngắn hơn trưởng thành cái ở cả hai mức nhiệt độ.

4. Thức ăn nuôi sâu non ruồi đục quả trong thí nghiệm được chuẩn bị như thế nào, và điều này có ý nghĩa gì với kết quả? Thức ăn tự nhiên gồm thịt quả na xay (86 g) trộn với nấm men (10 g), đường (3 g) và Nipagin (1 g) cho mỗi 100 g hỗn hợp, bảo quản tủ đá 24 giờ rồi rã đông hoàn toàn trước khi dùng. Tác giả lưu ý rằng sự khác biệt so với kết quả của Mohamed (1996) — thời gian phát dục pha sâu non của Mohamed là 19,0 ngày trong khi nghiên cứu này cho kết quả ngắn hơn ở 30°C — có thể do nguồn thức ăn ký chủ nuôi khác nhau.

5. Phương pháp điều tra thành phần ruồi đục quả ngoài đồng được thực hiện theo quy trình cụ thể nào? Sử dụng bẫy Steiner chứa Methyl eugenol (bẫy ME), treo 20 bẫy/ruộng cách nhau 25 m, độ cao 1,5–2 m dưới tán cây tránh ánh sáng trực xạ. Định kỳ 7 ngày/lần đổ mẫu, dùng bút lông gạt trưởng thành vào giấy mềm, đóng gói vào hộp giấy 5 cm × 3,5 cm kèm thông tin địa điểm và ngày thu. Mức độ phổ biến được tính theo công thức: Độ bắt gặp (%) = (Tổng điểm bắt gặp / Tổng số điểm điều tra) × 100, phân thành 4 bậc từ rất ít phổ biến (<25%) đến rất phổ biến (>75%).

---

Kết luận

Khóa luận cung cấp dữ liệu sinh học định lượng về hai loài sâu hại chính trên cây na là Bactrocera correcta và Planococcus citri dưới hai ngưỡng nhiệt độ kiểm soát 25°C và 30°C, bổ sung vào khoảng trống tư liệu về B. correcta trên na tại Việt Nam. Kết quả điều tra đồng ruộng xác nhận B. dorsalis là loài ruồi đục quả ưu thế tại vùng trồng na Quảng Ninh, trong khi B. correcta xuất hiện với mật độ thấp; mật độ cả hai loài đạt cao nhất vào giai đoạn quả bắt đầu chín. Ở cả hai đối tượng nghiên cứu, nhiệt độ cao hơn (30°C) đều rút ngắn vòng đời và tăng sức sinh sản, song xu hướng ảnh hưởng đến tuổi thọ trưởng thành cái có chiều ngược nhau giữa hai loài. Các số liệu sinh học thu được tạo cơ sở để xây dựng lịch phát sinh và định hướng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp trên cây na phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây và điều kiện khí hậu cụ thể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cây na dai (Annona squamosa) là loại cây ăn quả có hiệu quả kinh tế cao, có khả năng thích nghi rộng ở các vùng sinh thái của Việt Nam. Quả na chứa tới 72% glucose, 14,52% saccharose, 1,73% tinh bột, 2,7% protid và, thành phần dinh dưỡng trong 100g thịt na bao gồm: Năng lượng: 64kcal; nước: 82,5g; protein 1,6g; gluxit: 14,5g; xenluloza: 0,8g; canxi: 35mg; phốt pho: 45mg; vitamin C: 36mg. Ngoài ra trong na chứa rất nhiều vitamin nhóm B tốt cho sức khỏe. Với giá trị dinh dưỡng cũng như kinh tế cao, các tỉnh Lạng Sơn, Sơn La, Quảng Ninh,.

là những nơi có diện tích trồng na lớn của nước ta. Trong số các loại sâu hại thì các loài ruồi đục quả và rệp sáp là các đối tượng gây hại trên cây na và nhiều loại cây ăn quả khác. Ruồi đục quả thuộc họ Tephritidae gây ảnh hưởng lớn đến giá thành và chất lượng sản phẩm, gây tổn thất lớn cho người sản xuất. Một số loại quả có lợi thế trong xuất khẩu của Việt Nam như bưởi, vú sữa, xoài, thanh long cũng đều bị ruồi đục quả gây hại (Phạm Văn Lầm, 2013).

Rệp sáp thuộc họ Pseudococcidae hại cây ăn quả cũng gây hại nặng trên cây na. Trong nhóm rệp sáp thì rệp sáp giả cam có thân mềm và kích thước cơ thể nhỏ hoặc rất nhỏ. Phần lớn các loài rệp sáp đều có khả năng tiết ra chất sáp phủ lên cơ thể. Rệp sáp sống ở mọi bộ phận của cây như lá, đọt, cành, quả.

Rệp sáp chích hút dinh dưỡng làm cho lá cây bị giảm kích thước, mất diệp lục, vàng lá, gây rụng hoa và quả. Chất thải của chúng chứa hàm lượng đường cao, đây là môi trường thuận lợi cho nấm hoại sinh phát triển. Do đó các bộ phận của cây tại nơi có rệp sáp thường được phủ một lớp muội màu đen giống như bồ hóng. Lớp muội đen này làm giảm khả năng quang hợp và gây ảnh hưởng đến năng suất của cây na.

1 Cũng như các loại cây trồng khác, cây na dễ bị các loại sâu bệnh như: Bệnh thán thư trên cây na, bệnh thối rễ, bọ vòi voi gây hại bông na, rệp sáp trên na, ruồi đục quả na; Để phòng trừ các loại sâu bệnh trên na, người nông dân đã áp dụng các biện pháp sinh học, hóa học và cả vật liệu cơ giới. Nhưng do thiếu hiểu biết cũng như lạm dụng chất hóa học đã gây ra nhiều ảnh hưởng cho môi trường, hệ sinh thái và cả con người. Được sự phân công của Bộ môn Côn trùng, khoa Nông học cùng với sự hướng dẫn của PGS. TS Hồ Thị Thu Giang, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái của sâu hại chính trên na năm 2020”.

Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của một số loại sâu hại chính trên cây na để từ đó có thể đưa ra các biện pháp quản lý và phòng chống chúng một cách hiệu quả bảo vệ môi trường và sức khỏe con người. Yêu cầu của đề tài Xác định được đặc điểm sinh học, sinh thái của ruồi đục quả trên cây na. Xác định được đặc điểm sinh thái, sinh thái của rệp sáp giả cam gây hại trên cây na.

2 PHẦN II: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC 2. Tình hình sản xuất na trên thế giới và Việt Nam Chi na (Annona) có khoảng 110 loài trên thế giới, trong đó có khoảng 10 loài có thể ăn được. Tại vùng Trung Mỹ, một số loài được trồng chủ yếu bao gồm: Annona muricata, Annona riticulata, Annona squamosa, Annona cherimola, Annona diversifolia (Granadino & Cave, 1994).Trong các loài thuộc chi na Annona loài na dai Annona squamosa được trồng nhiều và được ưa chuộng nhất, do hương vị thơm ngon, thích hợp với nhiều người, và nó cũng khá dễ trồng, trồng được cả ở vùng nóng và vùng có mùa đông lạnh. Cây na dai (Annona squamosa) có nguồn gốc ở Châu Mỹ nhiệt đới trên các hải đảo nằm trong biển Caribê và Nam Mỹ.

Từ đó nó được ưa thích và trồng ở Mexico, Trung Mỹ trước khi lan xuống Nam Mỹ nhiệt đới. Cây na dai được du nhập vào Á Châu, Châu Phi nhiệt đới và bán nhiệt đới vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17. Ngày nay Australia là nước sản xuất và xuất cảng nhiều mãng cầu nhất thế giới. Nghiên cứu ngoài nước về sâu hại trên na 2.

Tình hình nghiên cứu về ruồi đục quả * Phân bố, ký chủ và mức độ gây hại của ruồi đục quả Vị trí phân loại: Ngành: Chân đốt (Arthropoda); Lớp: Sâu bọ (Insecta); Bộ: Hai cánh (Diptera); Họ: Ruồi đục quả (Tephritidae); Giống: Bactrocera; Loài: correcta.500 loài ruồi đục quả họ Tephritidae đã được phát hiện trên toàn thế giới. Chúng sống nhiều ở các vùng ôn đới, cận xích đạo và vùng nhiệt đới. Ngoài gây hại trên quả thì có một số loài ruồi đục quả họ Tephritidae còn 3 tấn công các bộ phận khác của cây trồng. Trong số này có 50 loài là đối tượng gây hại nghiêm trọng cho các loại cây ăn quả, cây rau ăn quả và 30 loài là đối tượng gây hại thứ yếu.

Tại khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương chỉ riêng thuộc phân họ Dacinae đã ghi nhận có 642 loài ruồi đục quả (Drew Richard Ai & Romig, 2001). Theo thống kê ở khu vực các nước Châu Phi thuộc phía nam của sa mạc Sahara có 140 loài thuộc giống Bactrocera, 65 loài thuộc giống Ceratitis và khoảng 170 loài thuộc giống Dacus, được gọi chung là nhóm Afrotropical. Ở khu vực Châu Âu, một phần Châu Á ôn đới, Trung Đông và Bắc Phi có khoảng 140 giống ruồi đục quả họ Tephritidae, trong đó giống Bactrocera có 13 loài, giống Dacus có 5 loài, giống Rhagoletis có 22 loài và một số loài thuộc giống Ceratitis (Kugler & Freidberg, 1975). Ruồi đục quả Bactrocera dorsalis (Hendel) đã và đang tàn phá nền nông nghiệp ở các nước khu vực Châu Á.

Tại Châu Phi loài này vẫn chưa được phát hiện và đang là đối tượng kiểm dịch đáng lo ngại đối với các nước trong khu vực này (Lux & cs. Ngoài loài ruồi đục quả B. dorsalis thì hiện nay loài B. correcta cũng đang xuất hiện phổ biến và gây hại lớn.

Theo CABI (2020) loài ruồi đục quả B. correcta đã được ghi nhận ở Ấn Độ từ Pusa (Bihar), Coimbatore, Guindy và Tiruchirappalli (Tamil Nadu), Bangalore, Balechonnur, Bijapur, Hagari (Karnataka), South Gujarat, Bilaspur (Madya Pradesh), Haryana, Himachal Pradesh and Punjab. Ruồi đục quả B. dorsalis gây hại nhiều trên rau quả ở Châu Á và khu vực Thái Bình Dương.

Ruồi đục quả có thể phá hại nhiều loại cây ăn quả, chẳng hạn như cam, quýt, đào, xoài và ổi tạo ra thiệt hại kinh tế do làm hư quả trực tiếp, rụng quả và ảnh hưởng đến việc xuất khẩu liên quan đến quy định kiểm dịch. Hơn nữa, do phạm vi cây ký chủ rộng, chịu được trong các điều kiện khí 4 hậu khắc nghiệt, nhờ vào khả năng đẻ trứng mà chúng còn có khả năng xâm lấn cao (Wan & cs. Ruồi đục quả B. correcta có ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế, chúng làm mất mùa, giảm sản lượng xuất khẩu, làm tăng các yêu cầu và đòi hỏi trong công tác kiểm dịch thực vật.

Trưởng thành cái ruồi đục quả chọc thủng lớp vỏ quả và đẻ trứng trong quả, sau đó, sâu non (giòi) sẽ ăn phần thịt quả làm cho quả bị thối rữa và hư hỏng nghiêm trọng bởi xuất hiện các loại vi sinh vật và quả không thể tiêu thụ được (Armstrong & Jang, 1997). Theo Mohamed (1996), loài ruồi đục quả B. correcta gây thiệt hại 80% số quả bị hại trong hai tuần của tháng 7 và tháng 8. Số lượng ruồi đục quả cao hơn trong tháng 6 đến tháng 9 so với tháng 10 – 12.

Không có mối tương quan thuận đáng kể nào giữa việc bẫy ruồi trưởng thành và tỷ lệ quả bị hại. Ruồi đục quả B. correcta là một trong những loài gây hại nghiêm trọng cho nhiều loại quả của nhiều nhóm cây trồng, một số ít còn gây hại quả của các cây họ bầu bí. Loài ruồi đục quả B.

correcta được xếp vào một trong năm loài ruồi đục quả quan trọng ở khu vực Đông Nam Á (Allwood & Drew, 1997). Đây là loài có phổ ký chủ rất rộng chúng gây hại trên cả các loại rau và quả, mức độ thiệt hại do ruồi đục quả gây ra có thể lên đến 100% đối với các loại quả không được bao gói. Vì chúng có phân bố rộng, khả năng ảnh hưởng của chúng đến thị trường tiêu thụ rất lớn, ruồi đục quả được coi là mối đe dọa với nhiều nước, do vậy nên cần yêu cầu các biện pháp kiểm dịch thực vật một cách chặt chẽ và các biện pháp phòng trừ ruồi đục quả. Ở Mauritius, tổng chi phí cho việc tổ chức chiến lược loại trừ ruồi đục quả đã gần tới 1 triệu USD.

Ở Nhật Bản, việc loại trừ ruồi đục quả ở đảo Ryukyu đã tiêu tốn hơn 200 triệu bảng Anh. Ở California, Mỹ đã tính toán chi phí cho việc loại trừ ruồi đục quả có thể từ 44 đến 176 triệu USD ngoài ra còn chi phí cho việc sử dụng thuốc trừ sâu và các biện pháp kiểm dịch thực vật cần thiết. Chi phí cho việc loại trừ ruồi đục quả ở miền Bắc Queensland ở Úc đã tốn 33 triệu AUD, nhưng chi phí hàng 5 năm cho việc phòng trừ ruồi đục quả được ước tính 7 – 8 triệu AUD. Ở Hawaii, thiệt hại năng suất các loại quả chính gây ra bởi ruồi đục quả Bactrocera correcta có thể vượt quá 13% hay tương đương với 3 triệu USD (Yu-Ping & cs., 2010) * Nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả Các loài ruồi thuộc giống Bactrocera đã được phát hiện đều là loài đa thực, hầu như vòng đời của ruồi thường giống nhau.

Ruồi cái đẻ trứng trực tiếp vào các quả đang chín, sâu non (giòi) sống trong quả và trải qua 3 tuổi trước khi rơi xuống đất hóa nhộng. Sau khi vũ hóa trưởng thành sẽ trải qua thời kỳ tiền trưởng thành vài ngày với hoạt động phát tán và tìm kiếm thức ăn trước khi thực sự trưởng thành (có khả năng giao phối và sinh sản). Trưởng thành dùng phần lớn thời gian để tìm kiếm thức ăn trong tự nhiên như là mật ong, mật từ các bao hoa và các phần ngoài hoa, nhựa cây, vi khuẩn, men bia hay là phân của động vật. Ruồi trưởng thành cần thường xuyên ăn carbonhydrate và nước để tồn tại, ruồi cái cần môi trường protein để trứng có thể phát triển, ruồi đực có thể phát triển khi không có protein (Papadopoulos & cs.