Đặc điểm pháp luật trong nhà nước pháp quyền và định hướng phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền và định hướng phát triển hệ thống pháp luật việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Vũ Văn Huân
• Người hướng dẫn: GS. Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền và định hướng phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các từ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: ĐẶC ĐIỂM PHÁP LUẬT TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 1.1. Lịch sử học thuyết Nhà nước pháp quyền
• 1.1.1. Tư tưởng nhà nước pháp quyền thời cổ đại
• 1.1.2. Học thuyết tư sản về nhà nước pháp quyền
• 1.1.3. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong học thuyết Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
• 1.2. Khái niệm và những đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền
• 1.2.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.2.2. Những đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền
• 1.2.3. Những quan điểm cơ bản về xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN
• 1.3. Đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 1.3.1. Các chuẩn mực quốc tế về đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 1.3.2. Việt Nam trước yêu cầu hội nhập quốc tế trong lĩnh vực pháp luật
• 1.3.3. Đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Quan niệm về hệ thống pháp luật
• 2.2. Thực trạng hệ thống pháp luật Việt Nam
• 2.2.1. Đánh giá khái quát hệ thống pháp luật Việt Nam trước khi có Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 24 tháng 5 năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020
• 2.2.2. Thực trạng hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay
• 2.3. Đánh giá nguyên nhân của thực trạng hệ thống pháp luật
• 3. Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CỦA NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN
• 3.1. Phát triển lý luận về pháp luật và hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN
• 3.2. Xây dựng hệ thống pháp luật với đa dạng các nguồn luật
• 3.3. Nâng cao chất lượng, hiệu quả xây dựng pháp luật
• 3.3.1. Đổi mới việc lập và thông qua chương trình xây dựng luật, pháp lệnh
• 3.3.2. Hoàn thiện pháp luật về đổi mới quy trình, nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật
• 3.3.3. Tăng cường các điều kiện bảo đảm xây dựng pháp luật
• 3.4. Nâng cao chất lượng công tác tổ chức thi hành pháp luật
• 3.4.1. Tăng cường công tác theo dõi thi hành pháp luật
• 3.4.2. Phát triển hệ thống thông tin và phổ biến, giáo dục pháp luật, tăng cường năng lực tiếp cận của nhân dân đối với hệ thống pháp luật
• 3.4.3. Phát triển hệ thống đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực làm công tác pháp luật
• 3.5. Thiết lập cơ chế và thiết chế tài phán đối với các vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp
• 3.6. Hoàn thiện quy định và thực hiện pháp luật về dân chủ
• 3.7. Hoàn thiện quy định và bảo đảm thực thi pháp luật về quyền con người, nhân đạo hóa vì con người
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm pháp luật trong nhà nước pháp quyền

Pháp luật trong nhà nước pháp quyền có những đặc điểm nổi bật, phản ánh tính chất và bản chất của nhà nước này. Đầu tiên, pháp luật phải đảm bảo tính minh bạch và công lý. Điều này có nghĩa là mọi quy định pháp luật đều phải được công khai, dễ hiểu và dễ tiếp cận cho mọi công dân. Thứ hai, quyền con người được bảo vệ và tôn trọng trong mọi khía cạnh của pháp luật. Nhà nước pháp quyền không chỉ là nơi ban hành quy định pháp lý mà còn là nơi bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Thứ ba, tính hợp pháp của pháp luật được đặt lên hàng đầu, nghĩa là mọi hành động của nhà nước và cá nhân đều phải tuân thủ theo pháp luật. Cuối cùng, hệ thống pháp luật cần phải có khả năng thích ứng và phát triển theo yêu cầu của xã hội, đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và những đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền

Nhà nước pháp quyền được hiểu là một hình thức tổ chức nhà nước mà trong đó, pháp luật là công cụ chủ yếu để quản lý xã hội. Đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền bao gồm sự tôn trọng quyền con người, sự phân chia quyền lực giữa các cơ quan nhà nước, và sự kiểm soát lẫn nhau giữa các quyền lực. Điều này giúp ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực và bảo vệ quyền lợi của công dân. Hệ thống pháp luật trong nhà nước pháp quyền phải được xây dựng trên cơ sở công lý, tính minh bạch và tính hợp pháp. Các quy định pháp luật cần phải được xây dựng và thực thi một cách công bằng, không phân biệt đối xử, nhằm đảm bảo mọi công dân đều có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau trước pháp luật.

1.2. Đặc điểm của pháp luật trong nhà nước pháp quyền

Pháp luật trong nhà nước pháp quyền có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh tính chất của nhà nước này. Đầu tiên, pháp luật phải đảm bảo tính minh bạch và công lý. Điều này có nghĩa là mọi quy định pháp luật đều phải được công khai, dễ hiểu và dễ tiếp cận cho mọi công dân. Thứ hai, quyền con người được bảo vệ và tôn trọng trong mọi khía cạnh của pháp luật. Nhà nước pháp quyền không chỉ là nơi ban hành quy định pháp lý mà còn là nơi bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Thứ ba, tính hợp pháp của pháp luật được đặt lên hàng đầu, nghĩa là mọi hành động của nhà nước và cá nhân đều phải tuân thủ theo pháp luật. Cuối cùng, hệ thống pháp luật cần phải có khả năng thích ứng và phát triển theo yêu cầu của xã hội, đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững.

II. Thực trạng hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức và bất cập. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Đầu tiên, sự thiếu đồng bộ và thống nhất trong các văn bản quy phạm pháp luật dẫn đến khó khăn trong việc thực thi. Thứ hai, công tác thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế, nhiều quy định chưa được áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Thứ ba, tính minh bạch và công lý trong việc ban hành và thực thi pháp luật chưa được đảm bảo, dẫn đến sự thiếu tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật. Cuối cùng, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác pháp luật cũng cần được chú trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật.

2.1. Đánh giá khái quát hệ thống pháp luật Việt Nam

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng và hoàn thiện. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Đầu tiên, sự thiếu đồng bộ và thống nhất trong các văn bản quy phạm pháp luật dẫn đến khó khăn trong việc thực thi. Thứ hai, công tác thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế, nhiều quy định chưa được áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Thứ ba, tính minh bạch và công lý trong việc ban hành và thực thi pháp luật chưa được đảm bảo, dẫn đến sự thiếu tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật. Cuối cùng, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác pháp luật cũng cần được chú trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật.

2.2. Nguyên nhân của thực trạng hệ thống pháp luật

Nguyên nhân của thực trạng hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay có thể được phân tích từ nhiều khía cạnh. Đầu tiên, sự thiếu đồng bộ trong các văn bản quy phạm pháp luật là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Thứ hai, công tác thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế, nhiều quy định chưa được áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Thứ ba, tính minh bạch và công lý trong việc ban hành và thực thi pháp luật chưa được đảm bảo, dẫn đến sự thiếu tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật. Cuối cùng, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác pháp luật cũng cần được chú trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật.

III. Định hướng phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam

Định hướng phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam cần phải tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật, đảm bảo tính minh bạch, công lý và hợp pháp. Đầu tiên, cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất và dễ tiếp cận cho mọi công dân. Thứ hai, cần nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật. Thứ ba, cần tăng cường công tác phổ biến và giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình. Cuối cùng, cần phát triển hệ thống thông tin và phổ biến, giáo dục pháp luật, tăng cường năng lực tiếp cận của nhân dân đối với hệ thống pháp luật.

3.1. Phát triển lý luận về pháp luật và hệ thống pháp luật

Phát triển lý luận về pháp luật và hệ thống pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần phải nghiên cứu và tổng hợp các quan điểm, lý thuyết về pháp luật để xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu của nhà nước pháp quyền. Đồng thời, cần phải đảm bảo rằng các quy định pháp luật được xây dựng trên cơ sở công lý, tính minh bạch và tính hợp pháp. Việc phát triển lý luận về pháp luật cũng cần phải gắn liền với thực tiễn, đảm bảo rằng các quy định pháp luật đáp ứng được yêu cầu của xã hội và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

3.2. Nâng cao chất lượng hiệu quả xây dựng pháp luật

Nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng pháp luật là một trong những mục tiêu quan trọng trong quá trình phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam. Cần phải đổi mới quy trình lập và thông qua các văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo rằng các quy định pháp luật được xây dựng trên cơ sở công lý, tính minh bạch và tính hợp pháp. Đồng thời, cần phải tăng cường công tác theo dõi thi hành pháp luật, đảm bảo rằng các quy định pháp luật được thực thi một cách hiệu quả và công bằng. Việc nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác xây dựng pháp luật cũng cần phải gắn liền với việc đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực làm công tác pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986 và dấu mốc chính thức đưa thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền" vào văn kiện tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ năm 1994, Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc trong tiến trình hoàn thiện thể chế quản trị quốc gia. Trong giai đoạn 2005 - 2010, Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành tổng cộng 124 luật và pháp lệnh, hoàn thành trên 70% mục tiêu lập pháp đề ra tại Kế hoạch số 900/UBTVQH11. Tuy nhiên, sự chuyển đổi căn bản từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu cấp bách phải nhận diện rõ các thuộc tính bản chất của pháp luật trong nhà nước pháp quyền, khắc phục tình trạng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật còn cồng kềnh, thiếu đồng bộ và hiệu lực thi hành chưa cao.

Luận văn tập trung nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa học thuyết nhà nước pháp quyền với thực tiễn xây dựng pháp luật tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là làm rõ hệ thống đặc điểm bản chất của pháp luật trong nhà nước pháp quyền, phân tích thực trạng hệ thống pháp luật nước ta trước và sau Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24 tháng 5 năm 2005 của Bộ Chính trị, từ đó luận giải các định hướng chiến lược nhằm hoàn thiện hệ thống thể chế đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát các đạo luật, pháp lệnh và thiết chế pháp lý tại Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2014, gắn liền với các mốc sửa đổi Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa quy trình lập pháp, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ nợ đọng văn bản hướng dẫn dưới 10% và tăng cường tính khả thi của hơn 100 đạo luật chuyên ngành trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận đa tầng kết hợp giữa giá trị phổ quát của nhân loại và đặc thù chính trị - xã hội Việt Nam:

• Học thuyết Nhà nước pháp quyền phương Tây: Kế thừa tư tưởng phân chia quyền lực và khế ước xã hội của John Locke (1632-1704), Montesquieu (1698-1755) và Jean-Jacques Rousseau (1712-1788), cùng triết học pháp quyền của Immanuel Kant và Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Học thuyết này thiết lập các nguyên lý cốt lõi: tính tối cao của pháp luật, sự ràng buộc quyền lực công quyền bằng hiến pháp, nguyên tắc công dân được làm những gì pháp luật không cấm và bảo đảm quyền tự nhiên của con người.
• Học thuyết Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật: Khẳng định bản chất nhà nước kiểu mới của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; đề cao sự thống nhất quyền lực nhà nước có sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ; kết hợp hài hòa giữa "pháp trị" và "đức trị" trong quản lý xã hội.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: trật tự pháp định, tính toàn diện và đồng bộ của hệ thống pháp luật, cơ chế bảo hiến, và trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hơn 300 văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1986 đến năm 2014, bao gồm 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), các chiến lược lập pháp của Đảng và hệ thống báo cáo tổng kết thi hành pháp luật.

Về quy mô khảo sát, luận văn lựa chọn cỡ mẫu trọng tâm gồm 124 luật và pháp lệnh được ban hành trong giai đoạn 2005-2010 theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích. Cỡ mẫu này đại diện đầy đủ cho 4 lĩnh vực lập pháp căn bản: thiết chế chính trị và quyền con người (chiếm 23,4%), kinh tế thị trường (chiếm 27,4%), văn hóa - xã hội (chiếm 30,7%), và quốc phòng - an ninh (chiếm 18,5%).

Phương pháp phân tích chủ đạo là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích quy phạm logic, so sánh luật học và thống kê xã hội học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đánh giá khách quan cấu trúc thứ bậc của hệ thống văn bản, đo lường tốc độ thể chế hóa chủ trương của Đảng, và đối chiếu mức độ tương thích giữa pháp luật quốc gia với các cam kết quốc tế sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bước chuyển dịch vượt bậc về hình thức và thứ bậc hiệu lực văn bản: Trong giai đoạn 2005-2010, Quốc hội đã ban hành 124 văn bản luật và pháp lệnh, trong đó tỷ trọng pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội giảm mạnh xuống còn 16% (20 văn bản), so với mức 49% (48 văn bản) trong giai đoạn 2000-2004. Sự sụt giảm 33% tỷ lệ pháp lệnh chứng minh các quan hệ xã hội quan trọng đã được điều chỉnh trực tiếp bằng các đạo luật do Quốc hội ban hành, nâng cao tính chính danh và tính tối cao của luật.
2. Tái cân bằng cơ cấu lĩnh vực điều chỉnh pháp luật: Hoạt động lập pháp đã thoát khỏi sự thiên lệch đơn thuần về kinh tế. Trong khi năm 2005 có tới gần 50% số văn bản tập trung vào kinh tế, thì giai đoạn 2005-2010 đã ghi nhận sự phân bổ hài hòa: lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa và chính sách xã hội chiếm tỷ trọng cao nhất với 30,7% (38 văn bản); lĩnh vực kinh tế chiếm 27,4% (34 văn bản); lĩnh vực tổ chức bộ máy và quyền con người chiếm 23,4% (29 văn bản); và lĩnh vực quốc phòng - an ninh chiếm 18,5% (23 văn bản).
3. Gia tăng năng lực và tốc độ lập pháp: Sau 3 năm triển khai nhiệm kỳ Quốc hội khóa XII (2007-2010), đã có 71 trên tổng số 107 dự án luật, pháp lệnh được thông qua, đạt tỷ lệ 66,4% của cả nhiệm kỳ. Con số này vượt trội hoàn toàn so với giai đoạn 20 năm Đổi mới trước đó (1986-2005), vốn chỉ ban hành được tổng cộng 7 bộ luật, 133 luật và 151 pháp lệnh.
4. Hiện đại hóa kỹ thuật lập pháp và thu gọn hình thức văn bản: Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 đã quy định mỗi cơ quan hành pháp, tư pháp trung ương chỉ ban hành một hình thức văn bản quy phạm, áp dụng kỹ thuật "một văn bản sửa nhiều văn bản" theo Đề án 30, giúp cắt giảm hàng loạt thủ tục hành chính rườm rà.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm khẳng định hệ thống pháp luật Việt Nam đang chuyển biến mạnh mẽ từ mô hình quản lý can thiệp hành chính sang mô hình pháp quyền phục vụ và kiến tạo phát triển. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ hình cột phản ánh xu hướng giảm tỷ lệ pháp lệnh từ 49% xuống 16%, cùng bảng thống kê cơ cấu 124 văn bản quy phạm theo 4 nhóm lĩnh vực trọng yếu để làm nổi bật tính cân bằng thể chế.

Nguyên nhân chính của những thành tựu trên là nhờ đường lối chỉ đạo đúng đắn từ Nghị quyết số 48-NQ/TW và sự đổi mới tư duy lập pháp của Quốc hội. So sánh với các nghiên cứu trước năm 2005 vốn phản ánh tình trạng "luật khung, luật ống", các đạo luật ban hành giai đoạn 2005-2010 như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư hay Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã cụ thể hóa sâu sắc trách nhiệm của công quyền trước người dân. Dẫu vậy, thảo luận cũng chỉ ra rằng tính khả thi vẫn là điểm nghẽn khi khoảng 15% đến 20% quy định còn phụ thuộc vào văn bản hướng dẫn thi hành chậm ban hành, gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật trên thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng toàn diện tiêu chuẩn của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luận văn đề xuất 4 giải pháp chiến lược:

1. Đổi mới căn bản quy trình lập pháp và chương trình xây dựng luật: Quốc hội và Chính phủ cần chuyển từ cơ chế lập pháp thụ động sang chủ động hoạch định chính sách công dài hạn; nâng cao tỷ lệ dự án luật hoàn thành đúng tiến độ từ 66,4% lên trên 85% trong giai đoạn 2015-2020; bắt buộc thực hiện báo cáo đánh giá tác động kinh tế - xã hội độc lập đối với 100% dự thảo luật trước khi trình Quốc hội.
2. Đa dạng hóa nguồn luật và phát triển án lệ: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Tư pháp mở rộng việc công nhận và áp dụng án lệ, tập quán pháp và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; đặt mục tiêu ban hành và áp dụng ít nhất 50 án lệ tiêu biểu trước năm 2020 để bổ khuyết kịp thời cho các khoảng trống của luật thành văn.
3. Tăng cường hiệu lực tổ chức thi hành và theo dõi pháp luật: Chính phủ cần triển khai đồng bộ bộ chỉ tiêu theo dõi thi hành pháp luật tại 63 tỉnh, thành phố; phấn đấu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng văn bản hướng dẫn thi hành xuống dưới 5% trong vòng 2 năm kể từ khi luật có hiệu lực; tăng cường hoạt động giám sát văn bản của Hội đồng nhân dân các cấp.
4. Hoàn thiện thiết chế bảo vệ Hiến pháp và thúc đẩy quyền con người: Nghiên cứu xây dựng mô hình cơ quan tài phán hiến pháp chuyên trách theo tinh thần Hiến pháp năm 2013; tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng lập quy và áp dụng pháp luật chuẩn quốc tế cho 100% cán bộ tư pháp và công chức pháp chế đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Đại biểu dân cử và chuyên viên tham mưu lập pháp: Giúp các đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và cán bộ pháp chế tại các bộ ngành nắm vững 4 đặc trưng cốt lõi của pháp luật trong nhà nước pháp quyền, áp dụng trực tiếp vào quy trình thẩm tra, xây dựng và ban hành hơn 100 dự án luật, nghị quyết hàng năm.
2. Thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư: Cung cấp nền tảng lý luận sâu sắc về nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp, tính độc lập tư pháp và phương pháp áp dụng các điều ước quốc tế, nâng cao chất lượng tranh tụng trong hơn 80% các vụ án hình sự, dân sự và thương mại quốc tế.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Luật học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị cho các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật So sánh, cung cấp kho dữ liệu gồm 124 văn bản quy phạm pháp luật cùng hệ thống phương pháp nghiên cứu đa chiều cho các đề tài thạc sĩ và tiến sĩ.
4. Cán bộ quản lý hành chính và hoạch định chính sách: Hỗ trợ các nhà quản lý tại 63 tỉnh, thành phố chuẩn hóa quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật địa phương, kiểm soát quyền lực công vụ và triển khai hiệu quả phương châm dân chủ cơ sở: dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

1. Đặc điểm cốt lõi nhất của pháp luật trong nhà nước pháp quyền là gì? Đặc điểm cốt lõi nhất là tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Pháp luật không phải là công cụ áp đặt ý chí chủ quan của nhà nước mà là sự thể chế hóa ý chí, quyền tự do của nhân dân, ràng buộc 100% cơ quan công quyền phải hoạt động theo khuôn khổ luật định.

2. Tại sao việc giảm tỷ lệ pháp lệnh từ 49% xuống 16% lại là bước tiến lớn? Việc giảm từ 48 pháp lệnh (chiếm 49% giai đoạn 2000-2004) xuống còn 20 pháp lệnh (chiếm 16% giai đoạn 2005-2010) thể hiện Quốc hội đã hạn chế tình trạng ủy quyền lập pháp cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, bảo đảm các quyền cơ bản của công dân phải được quy định bằng các đạo luật chính thức do cơ quan đại biểu cao nhất ban hành.

3. Pháp luật trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có nét đặc thù nào? Hệ thống pháp luật vừa tiếp thu các giá trị pháp quyền phổ quát của nhân loại như công bằng, minh bạch, vừa khẳng định bản chất của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, bảo đảm quyền lực nhà nước là thống nhất với sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ giữa 3 quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

4. Kỹ thuật "một văn bản sửa nhiều văn bản" mang lại hiệu quả gì? Kỹ thuật này cho phép sửa đổi đồng bộ hàng chục điều khoản mâu thuẫn, chồng chéo trên nhiều đạo luật cùng lúc, giúp tiết kiệm hơn 50% thời gian lập pháp, tạo sự tương thích tức thì với các cam kết gia nhập WTO và thúc đẩy cắt giảm mạnh mẽ thủ tục hành chính theo Đề án 30 của Chính phủ.

5. Làm thế nào để nâng cao tính khả thi của các quy định pháp luật khi ban hành? Cần thực hiện quy trình đánh giá tác động chính sách nghiêm ngặt, bắt buộc đăng tải công khai dự thảo trên cổng thông tin điện tử trong ít nhất 60 ngày để lấy ý kiến rộng rãi từ nhân dân, đồng thời chuẩn bị dự thảo văn bản hướng dẫn song song nhằm bảo đảm luật có hiệu lực thi hành ngay trên thực tế.

Kết luận

• Đóng góp lý luận cốt lõi: Hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền từ thời cổ đại đến hiện đại, xác lập hệ tiêu chí 5 đặc trưng cơ bản của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Đóng góp thực tiễn nổi bật: Khảo sát thực chứng 124 văn bản luật và pháp lệnh giai đoạn 2005-2010, chứng minh bước chuyển tích cực trong việc giảm tỷ lệ pháp lệnh xuống 16% và cơ cấu lại các lĩnh vực lập pháp vì con người.
• Giải pháp mang tính đột phá: Đề xuất chuyển dịch phương thức lập pháp từ ngắn hạn sang trung - dài hạn, chính thức áp dụng án lệ và hoàn thiện cơ chế tài phán hiến pháp để kiểm soát quyền lực nhà nước.
• Lộ trình hoàn thiện thể chế: Xác định các mốc giải pháp cụ thể nhằm hoàn thành 100% các mục tiêu thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và bảo vệ quyền con người trong giai đoạn 2015-2020.
• Lời kêu gọi hành động: Các cơ quan lập pháp, tư pháp và đội ngũ nghiên cứu luật học cần tiếp tục phối hợp đồng bộ để đưa tinh thần tiến bộ của Hiến pháp năm 2013 vào thực tiễn, củng cố vững chắc văn hóa thượng tôn pháp luật trong toàn xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 ĐẶC ĐIỂM PHÁP LUẬT TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. Lịch sử học thuyết Nhà nước pháp quyền Tư tưởng về nhà nước pháp quyền luôn gắn liền với tư tưởng dân chủ đã hình thành ngay từ thời cổ đại. Nội dung tư tưởng đó luôn gắn liền với sự khẳng định chủ quyền nhân dân, lên án sự độc đoán của nhà cầm quyền và đòi hỏi nhà nước cũng phải phục tùng pháp luật. Các nhà tư tưởng tư sản thế kỷ 17-18 đã phát triển quan niệm về nhà nước pháp quyền thời cổ đại với một thế giới quan pháp lý mới và trở thành Học thuyết về nhà nước pháp quyền.

Ngày nay, Học thuyết về Nhà nước pháp quyền ngày càng được bổ sung và hoàn thiện. Tư tưởng nhà nước pháp quyền thời cổ đại Ở phương Đông cổ đại, tư tưởng chính trị pháp lý tiêu biểu đã chứa đựng những dấu hiệu của nhà nước pháp quyền. Trong đó, các quan điểm về pháp luật của Khổng Tử thể hiện rất đặc sắc yếu tố pháp quyền vì đã đề cập đến nhiều phương diện của pháp luật, có nhiều giá trị tích cực vì pháp luật được xây dựng trên cơ sở luân lý và đạo đức. Hàn Phi Tử là người phát triển tư tưởng chính trị pháp lý lên đỉnh cao.

Ông khẳng định pháp trị là phương pháp duy nhất để quản lý xã hội, các quy định của pháp luật phải không thiên vị ai và phải có sự thay đổi. Tất cả mọi người đều phải tôn trọng pháp luật, pháp luật phải nghiêm minh và có chế độ thưởng, phạt đúng đắn. Ở phương Tây: Hy Lạp, La Mã là nơi phát triển về chính trị, kinh tế và văn hoá nên sớm hình thành tư tưởng về nhà nước pháp quyền. Các nhà tư tưởng đã đề cập đến vai trò thống trị của pháp luật trong xã hội, tính tối cao, tính hợp lý của các đạo luật; tuân thủ pháp luật là nghĩa vụ không phải chỉ đối 7 với cá nhân mà cả nhà nước; pháp luật của nhà nước phải phù hợp với pháp luật tự nhiên.

Tư tưởng chính trị pháp lý ở phương Tây cổ đại còn đề cập đến việc tổ chức bộ máy nhà nước sao cho hợp lý để tránh sự lạm quyền. Solon, nhà tư tưởng Hy Lạp (638-559 Tr.CN) đã nêu ý tưởng về nhà nước pháp quyền khi ông chủ trương cải cách nhà nước bằng việc đề cao vai trò của pháp luật. Ông đưa ra tuyên bố: “Ta giải phóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp giữa sức mạnh với pháp luật”[10]. CN) kêu gọi nhân dân “phải đấu tranh bảo vệ pháp luật như bảo vệ chốn nương thân của mình”[10].CN) đã nêu quan điểm phục tùng và tôn trọng pháp luật là tôn trọng lý trí, công bằng và giá trị phổ biến, nếu không quyền lực sẽ lạc lối.

Nhà triết học Hy Lạp cổ đại Platon (427-374 Tr. CN) lại nhấn mạnh đến nguy cơ của sự chà đạp, bất chấp pháp luật: “Tôi nhìn thấy sự diệt vong của cái nhà nước ở nơi nào mà pháp luật không có sức mạnh và dưới quyền lực của ai đó. Còn nơi nào mà pháp luật đứng trên các nhà cầm quyền và các nhà cầm quyền chỉ là nô lệ của pháp luật thì ở đó tôi thấy có sự cứu thoát của nhà nước” [8]. CN) nhấn mạnh đến tính tối cao của pháp luật trong một nhà nước được tổ chức theo đúng nghĩa của nó.

Ông cho rằng nhà nước có công bằng hay không đều phải gắn với pháp luật, chỉ có pháp luật mới là tiêu chuẩn để điều chỉnh mọi giao tiếp trong xã hội nên “ở nơi nào không có pháp luật thì không có hình thức chế độ nhà nước”[8].