Luận án tiến sĩ: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình tiếng Việt năm 2013

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là ngữ pháp tiếng Việt, khái niệm vị từ đóng vai trò then chốt. 184 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2013.

• Tác giả: Trương Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Hồng Cổn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Đặc Điểm Ngữ Nghĩa và Ngữ Pháp của Vị Từ Quá Trình trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: VỊ TỪ TRONG CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA-NGỮ PHÁP CỦA CÂU
• 1.1. Quan điểm của các nhà Ngôn ngữ học trên thế giới
• 1.2. Quan điểm của các nhà Việt ngữ học
• 1.3. VỊ TỪ VÀ CÁC QUAN NIỆM VỀ VỊ TỪ TRONG TIẾNG VIỆT
• 1.3.1. Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù từ loại
• 1.3.2. Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù chức năng
• 1.3.3. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÀ CÁC QUAN NIỆM VỀ VỊ TỪ QUÁ TRÌNH TIẾNG VIỆT
• 1.3.3.1. Khái niệm vị từ quá trình
• 1.3.3.2. Các quan niệm về vị từ quá trình tiếng Việt
• 1.3.3.3. Quan điểm của tác giả luận án
• 1.3.3.4. TIỂU KẾT
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN VÀ PHÂN LOẠI VỊ TỪ QUÁ TRÌNH TIẾNG VIỆT
• 2.1. NHẬN DIỆN VỊ TỪ QUÁ TRÌNH TIẾNG VIỆT
• 2.1.1. Vấn đề nhận diện vị từ quá trình
• 2.1.2. Các tiêu chí nhận diện vị từ quá trình tiếng Việt
• 2.1.3. Quy trình nhận diện vị từ quá trình tiếng Việt
• 2.2. PHÂN LOẠI VỊ TỪ QUÁ TRÌNH TIẾNG VIỆT
• 2.2.1. Tiêu chí phân loại vị từ quá trình tiếng Việt
• 2.2.2. Các tiểu loại vị từ quá trình tiếng Việt
• 2.2.3. TIỂU KẾT
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA-NGỮ PHÁP CỦA VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC
• 3.1. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC CHUYỂN VỊ
• 3.1.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 3.1.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 3.1.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 3.2. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC CHUYỂN THÁI
• 3.2.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 3.2.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 3.2.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 3.3. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC NẢY SINH
• 3.3.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 3.3.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 3.3.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 3.4. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC DIỆT VONG
• 3.4.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 3.4.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 3.4.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 3.5. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH VÔ TÁC TẠO TÁC
• 3.5.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 3.5.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 3.5.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 3.6. TIỂU KẾT
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA-NGỮ PHÁP CỦA VỊ TỪ QUÁ TRÌNH HỮU TÁC
• 4.1. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH HỮU TÁC CHUYỂN VỊ
• 4.1.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 4.1.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 4.1.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 4.2. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH HỮU TÁC CHUYỂN THÁI
• 4.2.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 4.2.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 4.2.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 4.3. VỊ TỪ QUÁ TRÌNH HỮU TÁC HUỶ DIỆT
• 4.3.1. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 4.3.2. Đặc điểm cấu trúc tham tố
• 4.3.3. Đặc điểm cấu trúc cú pháp
• 4.4. TIỂU KẾT
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vị Từ Quá Trình Trong Tiếng Việt

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là ngữ pháp tiếng Việt, khái niệm vị từ đóng vai trò then chốt. Vị từ quá trình là một tiểu loại quan trọng, phản ánh sự biến đổi, diễn tiến, hoặc thay đổi trạng thái của một đối tượng. Các nhà ngôn ngữ học hàng đầu như L. Tesnière đã nhấn mạnh vai trò trung tâm của vị từ trong cấu trúc câu. W. Chafe còn đi xa hơn, coi vị từ là trung tâm của thế giới khái niệm, phân chia thành phạm vi động từ (trạng thái, sự kiện) và danh từ (“sự vật”). Cao Xuân Hạo cũng đồng tình rằng vị từ đảm nhận gánh nặng ngữ pháp-ngữ nghĩa của câu, phân biệt các loại sự tình. Nghiên cứu về vị từ quá trình giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cách tiếng Việt biểu đạt các hoạt động và diễn biến tự nhiên.

1.1. Ý nghĩa của vị từ trong cấu trúc câu tiếng Việt

Trong cấu trúc câu tiếng Việt, vị từ đóng vai trò trung tâm, quyết định cấu trúc và ý nghĩa của cả câu. Vị từ có khả năng tự mình làm vị ngữ hoặc làm hạt nhân ngữ nghĩa của một vị ngữ, biểu thị nội dung sự tình của thế giới được nói đến trong câu. Theo L. Tesnière, “cấu trúc cú pháp của câu xoay quanh động từ và các diễn tố (actants) làm bổ ngữ cho nó” (Dẫn theo [27, tr. 10]). Cao Xuân Hạo cho rằng “chức năng của vị từ chính là làm thành vị ngữ (ngữ đoạn vị từ) hay làm trung tâm của ngữ đoạn này, cho nên chính nó đảm đương việc mang những đặc trưng ngữ pháp-ngữ nghĩa đánh dấu sự phân biệt giữa các loại sự tình.

1.2. Vị từ quá trình Khái niệm và vai trò ngữ nghĩa

Vị từ quá trình là một loại vị từ đặc biệt, biểu thị sự biến đổi, diễn tiến hoặc thay đổi trạng thái. Nó khác biệt với vị từ hành động (chủ ý), vị từ trạng thái (tĩnh), và vị từ quan hệ. Cao Xuân Hạo định nghĩa vị từ quá trình là biểu thị “một biến cố không chủ ý, chủ thể của nó (thực thể trải qua nó) có thể là người, động vật hay bất động vật”, mang hai đặc điểm chính về mặt ngữ nghĩa là [+ Động] và [- Chủ ý] ([27, tr. 232]). Ví dụ: nước sôi, lá rụng, gió thổi. Sự hiểu biết về vị từ quá trình rất quan trọng trong việc phân tích và giải thích ngữ nghĩa của câu.

II. Thách Thức Trong Việc Xác Định Vị Từ Quá Trình

Việc xác định vị từ quá trình trong tiếng Việt không phải lúc nào cũng dễ dàng. Ranh giới giữa vị từ quá trình và các loại vị từ khác đôi khi mờ nhạt, gây khó khăn trong phân loại. Sự đa dạng của ngữ cảnh và sự biến đổi về ngữ nghĩa của từ ngữ cũng là những yếu tố cần xem xét kỹ lưỡng. Một số từ có thể là vị từ quá trình trong một số trường hợp, nhưng lại mang chức năng khác trong các tình huống khác. Do đó, việc xây dựng các tiêu chí nhận diện rõ ràng và quy trình phân tích chặt chẽ là vô cùng cần thiết để đảm bảo tính chính xác và khách quan trong nghiên cứu ngữ pháp.

2.1. Ranh giới mơ hồ giữa vị từ quá trình và vị từ hành động

Sự khác biệt chính giữa vị từ quá trình và vị từ hành động nằm ở yếu tố chủ ý. Vị từ hành động biểu thị hành động có chủ ý của một tác nhân, trong khi vị từ quá trình biểu thị sự biến đổi tự nhiên, không có chủ ý. Tuy nhiên, trong thực tế, ranh giới này có thể mờ nhạt. Ví dụ, động từ chạy có thể là vị từ hành động (khi ai đó chạy để tập thể dục) hoặc vị từ quá trình (khi đồng hồ chạy). Việc xác định loại vị từ phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể.

2.2. Sự biến đổi ngữ nghĩa và ảnh hưởng đến phân loại

Nghĩa của vị từ có thể thay đổi theo thời gian và theo cách sử dụng. Một vị từ ban đầu là vị từ quá trình có thể phát triển thêm nghĩa hành động hoặc trạng thái, và ngược lại. Ví dụ, động từ già ban đầu chỉ sự thay đổi trạng thái tự nhiên (quá trình), nhưng có thể mang nghĩa chủ động khi nói về việc làm già đi một món đồ. Sự biến đổi ngữ nghĩa này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải liên tục cập nhật và điều chỉnh các tiêu chí phân loại.

III. Phương Pháp Nhận Diện Vị Từ Quá Trình Trong Tiếng Việt

Để nhận diện vị từ quá trình một cách hiệu quả, cần áp dụng một quy trình phân tích bài bản, kết hợp nhiều tiêu chí khác nhau. Đầu tiên, xác định nghĩa gốc của từ trong từ điển tiếng Việt. Tiếp theo, phân tích ngữ cảnh sử dụng để xác định vai trò và chức năng của từ trong câu. Cuối cùng, kiểm tra khả năng kết hợp của từ với các thành phần khác trong câu, chẳng hạn như các trạng từ chỉ thời gian hoặc mức độ để xác định xem nó có thực sự biểu thị một quá trình hay không. Việc kết hợp các phương pháp này giúp giảm thiểu sai sót và đảm bảo tính chính xác trong phân loại vị từ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp để xác định tính chất quá trình

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định ý nghĩa cơ bản của vị từ, liệu nó có biểu thị sự biến đổi, diễn tiến, hay thay đổi trạng thái hay không. Phân tích ngữ pháp giúp xác định vai trò và chức năng của vị từ trong câu, cách nó kết hợp với các thành phần khác và ảnh hưởng đến cấu trúc câu. Ví dụ, vị từ quá trình thường kết hợp với các trạng từ chỉ thời gian (như đang, sẽ, đã) hoặc mức độ (như nhanh chóng, dần dần).

3.2. Sử dụng ngữ liệu tiếng Việt để kiểm chứng và đối chiếu

Việc sử dụng ngữ liệu tiếng Việt, bao gồm các văn bản, sách báo, và các nguồn tài liệu khác, là rất quan trọng để kiểm chứng và đối chiếu các kết quả phân tích. Ngữ liệu giúp xác định cách vị từ được sử dụng trong thực tế và so sánh với các định nghĩa từ điển. Ngoài ra, ngữ liệu cũng cung cấp các ví dụ về các cấu trúc ngữ pháp khác nhau mà vị từ quá trình có thể tham gia, giúp hiểu rõ hơn về chức năng của nó trong câu.

IV. Phân Loại Vị Từ Quá Trình Hướng Tiếp Cận Ngữ Nghĩa Ngữ Pháp

Việc phân loại vị từ quá trình trong tiếng Việt có thể dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, nhưng một hướng tiếp cận hiệu quả là kết hợp cả ngữ nghĩa và ngữ pháp. Về ngữ nghĩa, có thể phân loại dựa trên loại biến đổi mà vị từ biểu thị (ví dụ: chuyển vị, chuyển thái, nảy sinh, diệt vong, tạo tác). Về ngữ pháp, có thể phân loại dựa trên cấu trúc tham tố (số lượng và vai trò của các tham tố) và cấu trúc cú pháp (khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu). Sự kết hợp này cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về vị từ quá trình.

4.1. Phân loại theo đặc điểm ngữ nghĩa Chuyển vị chuyển thái ...

Dựa vào đặc điểm ngữ nghĩa, vị từ quá trình có thể được chia thành các tiểu loại như: Vị từ chuyển vị (biểu thị sự thay đổi vị trí: trôi, lăn), vị từ chuyển thái (biểu thị sự thay đổi trạng thái: nở, tàn), vị từ nảy sinh (biểu thị sự xuất hiện: mọc, nảy mầm), vị từ diệt vong (biểu thị sự biến mất: chết, tắt), vị từ tạo tác (biểu thị sự hình thành: đông lại, kết tinh). Mỗi loại vị từ này có những đặc trưng ngữ nghĩa riêng.

4.2. Phân tích cấu trúc tham tố và cú pháp của từng loại vị từ

Phân tích cấu trúc tham tố giúp xác định số lượng và vai trò của các tham gia trong quá trình được biểu thị bởi vị từ. Ví dụ, vị từ chuyển vị thường có một tham tố (chủ thể di chuyển), trong khi vị từ chuyển thái có thể có một hoặc hai tham tố (chủ thể thay đổi trạng thái và tác nhân gây ra sự thay đổi). Phân tích cấu trúc cú pháp giúp xác định cách vị từ kết hợp với các thành phần khác trong câu (như chủ ngữ, bổ ngữ, trạng ngữ) và tạo thành các cấu trúc câu khác nhau.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Vị Từ Quá Trình Trong Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu về vị từ quá trình có nhiều ứng dụng trong ngôn ngữ học và các lĩnh vực liên quan. Trong giảng dạy tiếng Việt, việc hiểu rõ về vị từ quá trình giúp học sinh và sinh viên sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và hiệu quả hơn. Trong biên soạn từ điển, việc phân loại và mô tả chi tiết về vị từ quá trình giúp người dùng hiểu rõ hơn về nghĩa và cách sử dụng của từ. Trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên, nghiên cứu về vị từ quá trình có thể được sử dụng để cải thiện khả năng hiểu và tạo sinh ngôn ngữ của máy tính.

5.1. Ứng dụng trong giảng dạy và học tập tiếng Việt

Việc hiểu rõ về vị từ quá trình giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách tự tin và chính xác. Người học có thể tránh được các lỗi thường gặp trong việc sử dụng vị từ, như nhầm lẫn giữa vị từ quá trình và vị từ hành động, hoặc sử dụng không đúng cấu trúc ngữ pháp. Ngoài ra, việc học về vị từ quá trình cũng giúp người học phát triển khả năng tư duy ngôn ngữ và hiểu sâu hơn về cách tiếng Việt biểu đạt các sự biến đổi và diễn tiến.

5.2. Góp phần vào biên soạn từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ

Nghiên cứu về vị từ quá trình cung cấp thông tin chi tiết và chính xác về nghĩa và cách sử dụng của từ, giúp cải thiện chất lượng của các từ điển tiếng Việt. Việc phân loại và mô tả các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ quá trình cũng giúp các nhà ngôn ngữ học hiểu sâu hơn về cấu trúc và chức năng của tiếng Việt. Những nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển các lý thuyết ngôn ngữ học mới và cải thiện các phương pháp phân tích ngôn ngữ.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Vị Từ Quá Trình

Nghiên cứu về vị từ quá trình trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng và đầy tiềm năng. Việc hiểu rõ về đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ quá trình giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cấu trúc và chức năng của tiếng Việt, cũng như cách ngôn ngữ này biểu đạt các sự biến đổi và diễn tiến trong thế giới. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về vị từ quá trình trong các ngữ cảnh khác nhau và trong các biến thể vùng miền khác nhau. Ngoài ra, cần phát triển các công cụ và phương pháp phân tích ngôn ngữ tự động để hỗ trợ việc nghiên cứu vị từ quá trình một cách hiệu quả hơn.

6.1. Tổng kết các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ quá trình

Vị từ quá trình biểu thị các sự biến đổi, diễn tiến hoặc thay đổi trạng thái. Về ngữ nghĩa, nó mang đặc điểm [+ Động] và [- Chủ ý]. Về ngữ pháp, nó có cấu trúc tham tố và cấu trúc cú pháp đặc trưng, khác biệt với các loại vị từ khác. Hiểu rõ các đặc điểm này giúp sử dụng vị từ quá trình một cách chính xác và hiệu quả.

6.2. Hướng nghiên cứu mở rộng Vị từ quá trình trong văn phong và ngữ cảnh

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khám phá cách vị từ quá trình được sử dụng trong các loại văn phong khác nhau (như văn học, báo chí, khoa học) và trong các ngữ cảnh khác nhau (như giao tiếp hàng ngày, diễn thuyết, tranh luận). Việc này có thể giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và linh hoạt của vị từ quá trình trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn của tác giả Trương Thị Thu Hà với đề tài "Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình tiếng Việt" thuộc chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (mã số: 62 22 01 01), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Hồng Cổn tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (bảo vệ năm 2013).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong cấu trúc ngữ nghĩa và cú pháp của câu, vị từ đóng vai trò hạt nhân tổ chức sự tình, quyết định các thành phần xung quanh. Căn cứ vào các thông số ngữ nghĩa của Ngữ pháp chức năng, vị từ tiếng Việt được phân chia thành bốn nhóm cơ bản: vị từ hành động, vị từ tư thế, vị từ quá trình và vị từ trạng thái/quan hệ. Trước thời điểm nghiên cứu của luận án, nhóm vị từ hành động đã được tác giả Nguyễn Thị Quy nghiên cứu chi tiết (2002), vị từ quan hệ được Hoàng Tuyết Minh khảo sát (2008). Trong khi đó, nhóm vị từ quá trình (VTQT) — một nhóm từ có số lượng lớn và tần suất xuất hiện cao trong tiếng Việt — mới chỉ được đề cập sơ bộ trong các công trình tổng quan của Cao Xuân Hạo (1991, 2005), Diệp Quang Ban (2005), Bùi Minh Toán (2011), Đồng Thị Hằng (2008), Nguyễn Vân Phổ (2007). Cho đến thời điểm tác giả thực hiện đề tài, tiếng Việt vẫn chưa có một công trình nào khảo sát toàn diện và hệ thống về tiêu chí nhận diện, danh sách từ vựng, phân loại tiểu nhóm cũng như cấu trúc tham tố và cấu trúc cú pháp của kiểu câu vị từ quá trình.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Góp phần làm sáng tỏ đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình tiếng Việt nói riêng và đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ tiếng Việt nói chung.
2. Góp phần làm rõ vai trò của các vị từ quá trình tiếng Việt nói riêng và vai trò của các vị từ tiếng Việt nói chung với tư cách là hạt nhân tổ chức cấu trúc ngữ nghĩa và cấu trúc cú pháp của câu.
3. Góp phần vào việc phân tích, giải thích ngữ nghĩa của các vị từ quá trình trong quá trình biên soạn từ điển, sách dạy tiếng Việt cho người Việt Nam và người nước ngoài.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, luận án đặt ra năm nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vị từ quá trình ở nước ngoài và ở Việt Nam nhằm xác định rõ hướng nghiên cứu của đề tài.
2. Xây dựng cơ sở lí thuyết cho đề tài trên cơ sở giới thuyết rõ khái niệm vị từ quá trình và các vấn đề liên quan (tiêu chí nhận diện, cơ sở phân loại, các nhóm vị từ quá trình).
3. Phân tích và mô tả đặc điểm ngữ nghĩa của các nhóm vị từ quá trình và vai trò của các vị từ quá trình trong việc tổ chức cấu trúc vị từ - tham tố của câu.
4. Phân tích và mô tả đặc điểm ngữ pháp của các nhóm vị từ quá trình và vai trò của vị từ quá trình trong việc tổ chức cấu trúc cú pháp của câu.
5. Rút ra những nhận xét chung về đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình tiếng Việt và vai trò của chúng trong việc tổ chức cấu trúc ngữ nghĩa - ngữ pháp của câu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vị từ quá trình tiếng Việt mang hai đặc trưng ngữ nghĩa khu biệt là [+ Động] và [- Chủ ý] (tiêu biểu như: bênh, bềnh, bong, bốc, chìm, co, cóng, cuốn, dãn, dâng, đổ, đông, giật bắn, giật mình, hửng, lan, lăn, lặn, mòn, mờ, mủn, ngã, nổi, rơi, run, rụng, sập, sụp, tái, teo, toả, trôi, trượt, tuôn, tuột, vữa, xộc, xông, xuống...).
• Phạm vi nghiên cứu: Các câu chứa vị từ quá trình giữ vai trò là vị ngữ hoặc trung tâm vị ngữ trong câu.
• Phạm vi không gian - thời gian: Nghiên cứu đồng đại tiếng Việt hiện đại; dữ liệu được khảo sát từ các tác phẩm văn học Việt Nam, Từ điển tiếng Việt và ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Luận án điểm lại các quan điểm ngữ pháp học và ngữ nghĩa học tiêu biểu đặt nền móng cho việc xác định vai trò của vị từ:

• L. Tesnière (1959): Với công trình Éléments de syntaxe structurale, Tesnière đặt nền móng cho ngữ nghĩa học cú pháp khi xác định vị từ là nút trung tâm (nœud verbal), chi phối số lượng và tính chất của các diễn tố (actants) bắt buộc (gồm đệ nhất diễn tố, đệ nhị diễn tố, đệ tam diễn tố) và các chu tố (circonstants) không bắt buộc.
• C. Fillmore (1968): Với bài viết The case for case, Fillmore xây dựng lý thuyết Ngữ pháp cách, giải thích mối quan hệ ngữ nghĩa giữa vị từ trung tâm và các vai nghĩa/tham tố (Tác thể, Công cụ, Tiếp thể, Tạo thể, Vị trí, Đối thể, Lực, Quá thể, Nguyên nhân, Kết quả...).
• W. Chafe (1970): Trong Meaning and the Structure of Language, Chafe phân định thế giới khái niệm thành phạm vi vị từ (trung tâm) và danh từ (ngoại diên). Ông phân loại vị từ thành bốn kiểu cơ bản: trạng thái, quá trình, hành động, quá trình hành động, kết hợp yếu tố hoàn cảnh tạo nên sáu loại vị từ. Khái niệm vị từ quá trình được xem là trung tâm của câu trả lời cho câu hỏi "What happened to N?".
• S.C. Dik (1978): Trong Functional Grammar, Dik đề xuất hai thông số ngữ nghĩa căn bản là [± Động] (dynamism) và [± Chủ ý] (control) để phân lập bốn kiểu sự tình cơ bản trong ngôn ngữ: Hành động [+ Động, + Chủ ý], Tư thế [- Động, + Chủ ý], Quá trình [+ Động, - Chủ ý], Trạng thái [- Động, - Chủ ý].
• M.A.K. Halliday (1985): Trong ngữ pháp chức năng hệ thống, Halliday xem câu là sự thể hiện của thế giới kinh nghiệm qua hệ thống chuyển tác (transitivity) gồm sáu kiểu quá trình: vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, phát ngôn và hiện hữu.

Các khuynh hướng nghiên cứu vị từ trong Việt ngữ học

Tổng quan các công trình nghiên cứu vị từ tiếng Việt được luận án chia thành hai khuynh hướng chính:

1. Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù từ loại: Đại diện bởi Trương Vĩnh Ký (1883), Trần Trọng Kim - Bùi Kỷ - Phạm Duy Khiêm (1940), M. Emeneau (1951), Phan Khôi (1955), Trương Văn Chình - Nguyễn Hiến Lê (1963), Lê Văn Lý (1948), Nguyễn Kim Thản (1977), Đinh Văn Đức, Diệp Quang Ban, Nguyễn Văn Lộc... Trọng tâm của khuynh hướng này là phân tách động từ và tính từ thành hai từ loại độc lập dựa trên phương pháp "từ chứng" (Lê Văn Lý: nhóm B phối hợp chứng tự thời-thể, B' phối hợp chứng tự mức độ rất, khá, hơi, khí; Nguyễn Kim Thản: động từ kết hợp được với từ cầu khiến hãy, đừng, chớ, tính từ thì không).
2. Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù chức năng: Đại diện bởi Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thị Quy, Nguyễn Thiện Giáp, Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Vân Phổ, Bùi Minh Toán... Khuynh hướng này đồng nhất cả động từ và tính từ vào phạm trù vị từ (tương đương khái niệm verbe), định nghĩa vị từ là từ có khả năng tự mình làm vị ngữ hoặc làm hạt nhân ngữ nghĩa của vị ngữ biểu thị nội dung sự tình. Phân loại nội bộ vị từ không căn cứ vào từ loại truyền thống mà dựa vào các thông số ngữ nghĩa [± Động], [± Chủ ý], [± Hữu đích].

Khoảng trống luận án giải quyết

Dù khuynh hướng chức năng đã định hình rõ vị trí của vị từ quá trình trong hệ thống bốn loại sự tình, các công trình trước đó (đặc biệt là công trình của Cao Xuân Hạo năm 1991) chỉ dừng lại ở những quan sát sơ bộ, chưa có công trình nào miêu tả cụ thể danh sách vị từ quá trình, quy trình nhận diện, phân lập các tiểu loại chuyển tác (hữu tác) và vô tác, cũng như phân tích có hệ thống cấu trúc tham tố và các mô hình cấu trúc cú pháp của câu quá trình trong tiếng Việt. Luận án của Trương Thị Thu Hà được thực hiện để giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp thu lý thuyết Ngữ pháp chức năng của S.C. Dik, kết hợp quan điểm nghiên cứu ngữ pháp - ngữ nghĩa của Cao Xuân Hạo và Nguyễn Thị Quy:

• Khái niệm vị từ quá trình tiếng Việt: Là những vị từ mang hai đặc trưng ngữ nghĩa khu biệt cốt lõi là [+ Động] và [- Chủ ý]. Đây là hạt nhân của kết cấu vị ngữ biểu thị một biến cố không chủ ý, diễn ra nằm ngoài sự kiểm soát của chủ thể sự tình. Chủ thể trải qua quá trình có thể mang đặc tính [+ Động vật] (con người, động vật) hoặc [- Động vật] (đồ vật, hiện tượng tự nhiên).
• Cấu trúc tham tố (CTTT): Cấu trúc ngữ nghĩa của câu gồm kết cấu vị ngữ hạt nhân (vị từ quá trình và các diễn tố bắt buộc) và kết cấu vị ngữ mở rộng (bổ sung các chu tố/cảnh huống không bắt buộc). Các vai nghĩa hạt nhân được khảo sát bao gồm: Quá thể (Động thể), Lực, Đối thể/Bị thể, Nguồn, Đích, Hướng, Kết quả, Tạo thể, Liên đới thể...
• Cấu trúc cú pháp (CTCP): Khảo sát cấu trúc nòng cốt gồm vị từ và các thành phần chính (Chủ ngữ, Bổ ngữ), cùng các thành phần phụ (Khởi ngữ, Trạng ngữ, Định ngữ, Tình thái ngữ).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp miêu tả đồng đại, đi từ bình diện ngữ nghĩa - chức năng đến hình thức - cấu trúc cú pháp, thông qua các thủ pháp phân tích cụ thể:

• Phân tích ngữ nghĩa: Xác định các nét nghĩa khu biệt [+ Động], [- Chủ ý], [± Tác tác].
• Phân tích phân bố và ngữ cảnh: Thử nghiệm kết hợp với các phụ từ chỉ thời-thể, tốc độ, mức độ, định hướng và phương thức.
• Phân tích vị từ - tham tố: Xác lập số lượng, tính chất và cương vị ngữ nghĩa của các diễn tố đi kèm vị từ.
• Phân tích cú pháp: Khảo sát các thành phần nòng cốt câu, phân tích cải biến, thay thế, chuyển vị cú pháp giữa các vai nghĩa và các vị trí Chủ ngữ - Bổ ngữ.
• Thủ pháp thống kê, phân loại và hệ thống hóa: Tập hợp ngữ liệu, phân loại tiểu nhóm và lập danh sách các vị từ quá trình.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu

Ngữ liệu của luận án được trích xuất từ ba nguồn chính:

1. Tác phẩm văn học hiện đại của các tác giả Việt Nam (được viết tắt trong văn bản như: Nguyễn Nhật Ánh [NNA], Phan An [PA], Nguyễn Ngọc Tư [NNT]...).
2. Từ điển tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học biên soạn.
3. Ngữ liệu lời nói tự nhiên trong giao tiếp hàng ngày của người bản ngữ tiếng Việt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Vị từ trong cấu trúc ngữ nghĩa - ngữ pháp của câu

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận chung cho toàn bộ công trình, tập trung vào ba nội dung cơ bản:

• Khảo sát vai trò vị từ qua các trường phái ngôn ngữ học: Hệ thống hóa các luận điểm của L. Tesnière về diễn trị của vị từ (vô trị, đơn trị, song trị, tam trị); khung cách của C. Fillmore; khung vị từ và 18 mô hình kết hợp chức năng ngữ nghĩa hạt nhân của S.C. Dik; hệ thống chuyển tác 6 quá trình của M.A.K. Halliday; các nghiên cứu cú pháp - ngữ nghĩa tiếng Việt của Cao Xuân Hạo, Diệp Quang Ban, Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp.
• Phân tích hai khuynh hướng tiếp cận vị từ trong tiếng Việt:
  • Đánh giá hạn chế của khuynh hướng từ loại truyền thống (Lê Văn Lý, Nguyễn Kim Thản) khi cố tách động từ và tính từ bằng các từ chứng hình thức, dẫn đến mâu thuẫn (chẳng hạn 662 tính từ trong từ điển vẫn kết hợp được với hãy, đừng, chớ).
  • Khẳng định tính ưu việt của khuynh hướng chức năng (Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thị Quy) khi coi vị từ là phạm trù chức năng thống nhất đảm nhận vai trò trung tâm vị ngữ.
• Xác lập vị trí của vị từ quá trình: Phân biệt vị từ quá trình với các nhóm vị từ khác trong ma trận hai chiều [± Động] và [± Chủ ý].

Loại vị từ	Đặc trưng [Động]	Đặc trưng [Chủ ý]	Ví dụ minh họa
Vị từ hành động	+ Động (Biến cố)	+ Chủ ý	đánh, chạy, viết, cắt
Vị từ tư thế	- Động (Tình huống)	+ Chủ ý	nằm, ngồi, ở, đứng
Vị từ quá trình	+ Động (Biến cố)	- Chủ ý	rơi, phai, trôi, đổ, đông
Vị từ trạng thái	- Động (Tình huống)	- Chủ ý	to, đẹp, sợ, hiểu, biết

---

Chương 2: Nhận diện và phân loại vị từ quá trình tiếng Việt

Chương 2 thiết lập bộ công cụ thực nghiệm để phân lập và phân loại vị từ quá trình tiếng Việt.

Các tiêu chí nhận diện

1. Phân biệt tính [+ Động] của vị từ quá trình với tính [- Động] của vị từ trạng thái:
   • Khả năng kết hợp với các từ ngữ chỉ tốc độ, sự khởi đầu hoặc kết thúc biến cố (bỗng, đột nhiên, từ từ, nhanh, chậm, thoăn thoắt).
   • Khả năng biểu thị biến cố có tiếng động mang tính tượng thanh (bốp, bịch, vèo, xịt, vút, xẹt, sạt).
   • Khác biệt ngữ nghĩa khi kết hợp với đã, rồi, đã... rồi: Với vị từ [+ Động], sự tình hoàn tất trước mốc thời gian (Tôi đã ăn sáng rồi); với vị từ [- Động], trạng thái bắt đầu trước mốc và tiếp tục duy trì (Cây bàng đã đổ rồi).
   • Khả năng kết hợp với các vị từ chỉ hướng (lên, xuống, ra, vào, đi, lại): tạo ý nghĩa hướng, thể, kết quả hoặc chuyển hóa sự tình.
   • Tính chất biến cố có tính điểm (xảy ra trong khoảnh khắc: bật, nổ, rơi, sập, ngã, đứt, vỡ... đối lập với trạng thái kéo dài già, cũ, hiểu, quen...).
2. Phân biệt tính [- Chủ ý] của vị từ quá trình với tính [+ Chủ ý] của vị từ hành động:
   • Không thể trực tiếp tham gia thức mệnh lệnh/cầu khiến mang tính chủ động (không tạo được phát ngôn bình thường với hãy, đừng, chớ khi người nghe giữ vai trò kiểm soát biến cố: *John, hãy thiếp ngủ đi!).
   • Không thể tham gia vào các khung phát ngôn hứa hẹn, cam kết (*Tôi hứa sẽ ngã/tái mặt).
   • Không thể kết hợp với trạng ngữ công cụ có chủ ý hoặc bổ ngữ chỉ Lợi thể (*Cây đổ vì lợi ích của tôi, *Cây đổ bằng cái rìu - trừ trường hợp do một lực khách quan tác động).

Hệ thống phân loại vị từ quá trình

Căn cứ vào tiêu chí tác động ([± Chuyển tác] hay [± Hữu tác]), vị từ quá trình tiếng Việt được chia thành hai nhánh lớn:

• Vị từ quá trình vô tác (không chuyển tác): Biểu thị quá trình tự thân nội tại, không tác động đến đối tượng khác ngoài thực thể trực tiếp trải qua quá trình. Gồm năm tiểu nhóm:
  1. Vị từ quá trình vô tác chuyển vị: biểu thị sự dịch chuyển không gian của thực thể (rơi, trôi, lăn, ngã, nổi, chìm, dâng, tuột...).
  2. Vị từ quá trình vô tác chuyển thái: biểu thị sự biến đổi trạng thái vật lý, sinh lý, tâm lý (đông, dãn, mòn, mủn, tái, co, teo, cóng, vữa...).
  3. Vị từ quá trình vô tác nảy sinh: biểu thị sự xuất hiện, phát tỏa (hửng, bốc, toả, tuôn, xộc, xông...).
  4. Vị từ quá trình vô tác diệt vong: biểu thị sự mất đi, biến mất, kết thúc tồn tại (rụng, lặn, sập, sụp, chết, tắt...).
  5. Vị từ quá trình vô tác tạo tác: biểu thị sự hình thành tự nhiên của thực thể mới.
• Vị từ quá trình hữu tác (chuyển tác): Biểu thị biến cố trong đó một thực thể vô tri (Lực/Hiện tượng tự nhiên) gây tác động làm thay đổi vị trí, trạng thái hoặc tiêu diệt một đối thể khác. Gồm ba tiểu nhóm:
  1. Vị từ quá trình hữu tác chuyển vị: Lực làm dịch chuyển đối thể (gió cuốn lá, sóng đánh dạt thuyền...).
  2. Vị từ quá trình hữu tác chuyển thái: Lực làm biến đổi trạng thái đối thể (nắng làm khô đất, nước làm mục gỗ...).
  3. Vị từ quá trình hữu tác huỷ diệt: Lực tiêu diệt, phá hủy hoàn toàn đối thể (động đất san phẳng thị trấn, sét đánh đổ cây...).

---

Chương 3: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình vô tác

Chương 3 đi sâu miêu tả chi tiết 5 tiểu loại vị từ quá trình vô tác qua ba bình diện: ngữ nghĩa học, cấu trúc tham tố (CTTT) và cấu trúc cú pháp (CTCP).

1. Vị từ quá trình vô tác chuyển vị

• Ngữ nghĩa: Biểu thị sự thay đổi vị trí trong không gian của thực thể dưới tác động của trọng lực hoặc ngoại lực tự nhiên mà không có sự kiểm soát chủ ý.
• Cấu trúc tham tố:
  • Diễn tố bắt buộc: Quá thể/Động thể (thực thể chuyển động: nước, lá, hòn đá, thuyền).
  • Diễn tố/chu tố không gian: Nguồn (điểm xuất phát), Đích (điểm đến), Hướng (phương hướng vận động), Tuyến đường (lối đi).
  • Khung tham tố khái quát: VTQT [Quá thể, (Nguồn), (Đích), (Hướng)].
• Cấu trúc cú pháp: Mô hình nòng cốt điển hình CN (Quá thể) + VN (VTQT) + BN (Đích/Hướng/Nguồn). Trong nhiều ngữ cảnh, câu có thể xuất hiện cấu trúc đảo ngữ chỉ sự xuất hiện/biến mất ở vị trí đầu câu: TN (Vị trí) + VN (VTQT) + CN (Quá thể) (Dưới chân đồi lăn xuống một tảng đá).

2. Vị từ quá trình vô tác chuyển thái

• Ngữ nghĩa: Biểu thị sự biến chuyển về phẩm chất, trạng thái thể chất, nhiệt độ, kích thước, màu sắc của thực thể (nước đông lại, mặt nó dãn ra, da tái đi).
• Cấu trúc tham tố: Gồm một diễn tố bắt buộc duy nhất là Quá thể (thực thể mang trạng thái chuyển biến), có thể kết hợp chu tố Nguyên nhân hoặc Kết quả. Khung tham tố: VTQT [Quá thể, (Kết quả)].
• Cấu trúc cú pháp: Mô hình cơ bản CN (Quá thể) + VN (VTQT). Thường kết hợp với các bổ ngữ chỉ kết quả/mức độ (ra, lại, đi, vào) tạo thành các ngữ đoạn vị từ chuyển thái (co lại, teo đi, dãn ra).

3. Vị từ quá trình vô tác nảy sinh

• Ngữ nghĩa: Phản ánh sự bắt đầu hiện diện, phát tác, tỏa ra của ánh sáng, nhiệt độ, mùi vị, khói sương trong không gian (khói bốc lên, trời hửng sáng, hoa toả hương).
• Cấu trúc tham tố: Gồm diễn tố Quá thể/Hiện hữu thể (thực thể nảy sinh) và Nguồn/Vị trí xuất phát. Khung tham tố: VTQT [Quá thể, (Nguồn)].
• Cấu trúc cú pháp: Có hai dạng thức chính:
  • Cấu trúc thuận: CN (Nguồn/Quá thể) + VN (VTQT) + BN (Quá thể/Hướng) (Nồi nước bốc khói hoặc Khói bốc lên từ nồi nước).
  • Cấu trúc tồn tại nảy sinh: VN + CN.

4. Vị từ quá trình vô tác diệt vong

• Ngữ nghĩa: Biểu thị sự triệt tiêu, chấm dứt tồn tại, rơi rụng hoặc suy sụp của thực thể vật chất/hiện tượng (lá rụng, mặt trời lặn, ngôi nhà sập).
• Cấu trúc tham tố: Diễn tố bắt buộc là Quá thể (thực thể tiêu biến/diệt vong) và chu tố Mốc/Thời gian/Vị trí.
• Cấu trúc cú pháp: Nòng cốt câu một diễn tố CN (Quá thể) + VN (VTQT).

5. Vị từ quá trình vô tác tạo tác

• Ngữ nghĩa và cú pháp: Biểu thị sự hình thành tự nhiên của một cấu trúc hay vật thể mới thông qua một quá trình kết tụ/kết tinh vật lý, tự nhiên, không do bàn tay con người chế tác có chủ ý. CTTT bao gồm Tạo thể và Chất liệu.

---

Chương 4: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của vị từ quá trình hữu tác

Chương 4 khảo sát các vị từ quá trình chuyển tác, nơi có sự tham gia của một Lực vô tri tác động lên một thực thể khác.

1. Vị từ quá trình hữu tác chuyển vị

• Ngữ nghĩa: Lực tự nhiên (gió, bão, sóng, dòng nước...) làm chuyển dịch vị trí của một đối tượng bị tác động.
• Cấu trúc tham tố: Tối thiểu hai diễn tố bắt buộc: Lực (Force - thực thể gây tác động) và Đối thể/Bị thể (thực thể chịu chuyển vị), có thể mở rộng với Đích/Hướng/Nguồn. Khung tham tố: VTQT [Lực, Đối thể, (Đích/Hướng)].
• Cấu trúc cú pháp:
  • Cấu trúc chủ động ngoại động: CN (Lực) + VN (VTQT) + BNĐT (Đối thể) + BN (Hướng/Đích) (Gió cuốn những chiếc lá bay vào sân).
  • Cấu trúc bị động hóa tự nhiên: CN (Đối thể) + VN (bị/được + VTQT) + BN (Lực).

2. Vị từ quá trình hữu tác chuyển thái

• Ngữ nghĩa: Lực hoặc nhân tố môi trường làm biến đổi bản chất, cấu trúc, trạng thái của đối thể (Nhiệt độ làm đông nước, Axit ăn mòn kim loại).
• Cấu trúc tham tố: Gồm hai diễn tố cốt lõi: Lực (Nguyên nhân) và Đối thể chuyển thái (Bị thể), kèm theo Bổ ngữ Kết quả chuyển thái. Khung tham tố: VTQT [Lực, Đối thể, Kết quả].
• Cấu trúc cú pháp: Cấu trúc nòng cốt song tố CN (Lực) + VN (VTQT) + BN (Đối thể) + BNKQ (Kết quả).

3. Vị từ quá trình hữu tác huỷ diệt

• Ngữ nghĩa: Lực tự nhiên tàn phá, thủ tiêu sự tồn tại của đối thể (Sóng thần cuốn phăng làng mạc, Lửa thiêu rụi cánh rừng).
• Cấu trúc tham tố: Hai diễn tố bắt buộc gồm Lực và Bị thể huỷ diệt.
• Cấu trúc cú pháp: Mô hình CN (Lực) + VN (VTQT) + BN (Bị thể).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hoàn thiện khung lý thuyết về vị từ tiếng Việt: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu toàn diện và hệ thống về vị từ quá trình tiếng Việt trên cả hai bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp, chứng minh tính phù hợp của cách tiếp cận Ngữ pháp chức năng đối với ngôn ngữ đơn lập không biến hình như tiếng Việt.
2. Xác lập hệ tiêu chí nhận diện thực nghiệm: Luận án đề xuất quy trình nhận diện vị từ quá trình qua hai bước phân định rõ ràng: phân biệt [+ Động] với vị từ trạng thái và phân biệt [- Chủ ý] với vị từ hành động thông qua các kiểm chứng kết hợp cú pháp - ngữ nghĩa cụ thể.
3. Xây dựng bảng phân loại chi tiết: Phân chia vị từ quá trình tiếng Việt thành hai hệ thống lớn là vị từ quá trình vô tác (5 tiểu loại: chuyển vị, chuyển thái, nảy sinh, diệt vong, tạo tác) và vị từ quá trình hữu tác (3 tiểu loại: chuyển vị, chuyển thái, huỷ diệt), đồng thời miêu tả tường minh cấu trúc tham tố và cấu trúc cú pháp của từng nhóm.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Từ điển học: Cung cấp cơ sở lý thuyết và ngữ liệu cụ thể để định nghĩa chính xác các mục từ vị từ chỉ biến cố tự nhiên trong từ điển tiếng Việt, tránh lẫn lộn giữa động từ hành động và động từ trạng thái/quá trình.
2. Giảng dạy ngôn ngữ: Đưa ra các mô hình cú pháp chuẩn xác của câu quá trình, hỗ trợ việc biên soạn ngữ pháp trong sách giáo khoa tiếng Việt cho học sinh phổ thông và giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ cho người nước ngoài.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Luận án tập trung chủ yếu vào các vị từ quá trình đơn lẻ đóng vai trò trung tâm vị ngữ trong câu đơn hạt nhân; các tổ hợp ngữ đoạn phức tạp (như vị từ quá trình kết hợp với chuỗi vị từ hành động - trạng thái phức hợp trong câu ghép hoặc kết cấu tiếp nối) chưa được mở rộng phân tích sâu.
• Nguồn ngữ liệu khảo sát tuy đa dạng nhưng chủ yếu tập trung trong văn bản văn học viết và từ điển học, phạm vi khảo sát các biến thể khẩu ngữ địa phương hoặc các phong cách chức năng chuyên biệt (như văn bản khoa học tự nhiên, báo chí) còn hạn chế.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng khảo sát vị từ quá trình trong các cấu trúc câu phức, câu ghép và cấu trúc vị từ chuỗi (serial verb constructions) trong tiếng Việt.
• Nghiên cứu đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa - cú pháp của vị từ quá trình tiếng Việt với vị từ quá trình trong các ngôn ngữ khác (ngôn ngữ Ấn - Âu, ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á) nhằm làm sáng tỏ các đặc trưng loại hình học.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng học thuật và ứng dụng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ và Ngôn ngữ học tiếng Việt: Tham khảo phương pháp tiếp cận ngữ nghĩa học cú pháp, cách xây dựng khung phân tích vị từ - tham tố và phương pháp phân lập các tiểu loại ngữ nghĩa.
• Giảng viên đại học: Sử dụng các chương miêu tả tham tố và cú pháp (Chương 2, Chương 3, Chương 4) làm tài liệu giảng dạy chuyên đề Ngữ pháp chức năng, Cú pháp học tiếng Việt và Ngữ nghĩa học tiếng Việt.
• Chuyên gia biên soạn từ điển và sách giáo khoa: Ứng dụng hệ thống tiêu chí nhận diện để phân định ranh giới từ loại và mô hình hóa ngữ trị của động từ trong từ điển tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vị từ quá trình tiếng Việt được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Theo luận án, vị từ quá trình tiếng Việt là những vị từ mang hai đặc trưng ngữ nghĩa khu biệt cốt lõi là [+ Động] và [- Chủ ý]. Chúng là hạt nhân của kết cấu vị ngữ biểu thị một biến cố không có chủ ý, diễn ra nằm ngoài sự kiểm soát của chủ thể sự tình (chủ thể có thể là người, động vật hoặc sự vật vô tri).

2. Tiêu chí nào được sử dụng để phân biệt vị từ quá trình với vị từ hành động?

Luận án sử dụng tiêu chí [± Chủ ý] thông qua các thử nghiệm cú pháp:

• Vị từ hành động mang nét [+ Chủ ý] nên có thể tham gia vào thức mệnh lệnh/cầu khiến mang tính chủ động (Hãy viết đi!), xuất hiện trong phát ngôn hứa hẹn (Tôi hứa sẽ đến), kết hợp với trạng ngữ công cụ chủ động và bổ ngữ Lợi thể.
• Vị từ quá trình mang nét [- Chủ ý] nên không thể tham gia thức cầu khiến có chủ ý (*Hãy rơi đi!, *John, hãy thiếp ngủ đi!), không thể dùng trong câu cam kết (*Tôi hứa sẽ ngã), và không kết hợp với bổ ngữ Lợi thể của chủ thể kiểm soát (*Cây đổ vì lợi ích của tôi).

3. Tiêu chí nào được sử dụng để phân biệt vị từ quá trình với vị từ trạng thái?

Luận án sử dụng tiêu chí [± Động] để phân lập:

• Vị từ quá trình [+ Động] kết hợp được với các từ chỉ tốc độ, sự khởi đầu/kết thúc đột ngột (bỗng, đột nhiên, từ từ, nhanh, chậm), có thể mang tính tượng thanh (bốp, vèo, xịt), có tính điểm khoảnh khắc (rơi, sập, nổ, vỡ), và khi kết hợp với đã... rồi thì biến cố đã hoàn thành dứt điểm trước mốc thời gian.
• Vị từ trạng thái [- Động] không kết hợp với các từ chỉ tốc độ khởi động biến cố, biểu thị tình huống tĩnh kéo dài (lớn, già, cũ, biết, hiểu), và khi kết hợp với đã... rồi thì trạng thái vẫn tiếp tục duy trì tại thời điểm mốc.

4. Vị từ quá trình vô tác khác vị từ quá trình hữu tác ở những điểm căn bản nào?

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở đặc trưng tác động ([± Chuyển tác]):

• Vị từ quá trình vô tác: Biểu thị biến cố nội tại của chính thực thể, không gây tác động lên đối tượng khác; cấu trúc tham tố chỉ có một diễn tố bắt buộc là Quá thể (hoặc thêm Nguồn, Đích, Hướng), tương ứng cấu trúc cú pháp nòng cốt là câu tự thân một danh ngữ chủ ngữ.
• Vị từ quá trình hữu tác: Biểu thị biến cố do một thực thể vô tri (Lực) tác động làm thay đổi vị trí, trạng thái hoặc tiêu diệt một đối thể khác; cấu trúc tham tố bắt buộc phải có hai diễn tố là Lực và Đối thể (Bị thể), tương ứng cấu trúc cú pháp nòng cốt là câu chuyển tác song tố ngoại động.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trương Thị Thu Hà đã giải quyết một cách toàn diện khoảng trống nghiên cứu về vị từ quá trình tiếng Việt từ góc độ Ngữ pháp chức năng. Công trình đã xác lập tường minh hệ tiêu chí nhận diện dựa trên hai đặc trưng ngữ nghĩa [+ Động] và [- Chủ ý], đồng thời phân lập chi tiết hệ thống vị từ quá trình thành hai nhóm vô tác và hữu tác với các tiểu nhóm ngữ nghĩa cụ thể. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm rõ bản chất ngữ nghĩa - ngữ pháp của kiểu câu quá trình mà còn đóng góp ngữ liệu và mô hình phân tích có giá trị thực tiễn cao cho công tác từ điển học và giảng dạy tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục gồm có bốn chƣơng chính nhƣ sau: 1/ Chƣơng 1: Cơ sở lí thuyết. Trong chƣơng này, luận án giới thiệu một số lí thuyết về một số vấn đề liên quan đến đề tài của chúng tôi là vị từ, vị từ tiếng Việt, vị từ quá trình và vị từ quá trình tiếng Việt. 2/ Chƣơng 2: Nhận diện và phân loại vị từ quá trình tiếng Việt. Trong chƣơng này, luận án giới thiệu hai vấn đề quan trọng của vị từ quá trình tiếng Việt là cách nhận diện và cách phân loại vị từ quá trình tiếng Việt.

3/ Chƣơng 3: Đặc điểm ngữ nghĩa-ngữ pháp của vị từ quá trình vô tác tiếng Việt. Trong chƣơng này, luận án tập trung phân tích và mô tả đặc điểm ngữ nghĩa-ngữ pháp của vị từ quá trình vô tác tiếng Việt và vai trò của chúng trong việc tổ chức cấu trúc ngữ nghĩa-ngữ pháp của câu. 4/ Chƣơng 4: Đặc điểm ngữ nghĩa-ngữ pháp của vị từ quá trình hữu tác tiếng Việt. Trong chƣơng này, luận án tập trung phân tích và mô tả đặc điểm ngữ nghĩa-ngữ pháp của vị từ quá trình hữu tác tiếng Việt và vai trò của chúng trong việc tổ chức cấu trúc ngữ nghĩa-ngữ pháp của câu.

9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT Trong chƣơng này, để có cơ sở cho việc phân tích và mô tả đặc điểm ngữ nghĩa- ngữ pháp của vị từ quá trình tiếng Việt trong các chƣơng sau, luận án giới thiệu một số quan điểm của các nhà Ngôn ngữ học trong và ngoài nƣớc về vị từ, vị từ tiếng Việt, vị từ quá trình và vị từ quá trình tiếng Việt. VỊ TỪ TRONG CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA-NGỮ PHÁP CỦA CÂU 1. Quan điểm của các nhà Ngôn ngữ học trên thế giới 1. Năm 1959, cuốn sách “Éléments de syntaxe structural” của L.

Tesnière đã đƣợc xuất bản ở Paris. Mặc dù nhan đề của cuốn sách là “Các yếu tố của cú pháp cấu trúc” nhƣng nội dung thực sự mà nó đề cập đến chủ yếu lại là ngữ nghĩa và với tác phẩm này ông đƣợc coi là ngƣời đặt nền móng cho nghĩa học cú pháp. (noeud), quyết định số lƣợng cũng nhƣ tính chất của các diễn tố. Chủ ngữ của câu, theo ngữ pháp truyền thống là một trong những yếu tố quan trọng nhất của câu và thƣờng đứng vị trí đầu tiên trong các công trình nghiên cứu về câu trƣớc đó nhƣng với L.

Tesnière chỉ là thành phần thứ yếu. Nó chỉ là một bổ ngữ cho vị từ. Nó phụ thuộc vào vị từ giống nhƣ các bổ ngữ khác. Trong các lƣợc đồ biểu thị cú pháp của câu trong tác phẩm của ông, vị từ luôn chiếm vị trí cao nhất.

Ví dụ: 1) Câu “Alfred peut donner le livre à Charles” (Alfred có thể cho Charles cuốn sách ấy) đƣợc biểu diễn nhƣ sau: peut Alfred donner le livre à Charles (Dẫn theo [27, tr. 42]) 10 2) Hay câu “Alfred frappe Bernard” (Alfred đánh Bernard) đƣợc biểu diễn nhƣ sau: frappe Alfred Bernard [137] Trong khi đó, cũng câu này, ngữ pháp truyền thống biểu diễn nhƣ sau: Alfred frappe Bernard [137] Trong ngữ pháp truyền thống, chủ ngữ đứng ngang hàng với vị từ nhƣng trong ngữ pháp của L. Tesnière thì chủ ngữ lại đứng ở hàng dƣới, phụ thuộc vào vị từ cũng giống nhƣ bổ ngữ. Mỗi vị từ có một diễn trị riêng thể hiện qua số lƣợng diễn tố của nó.

Có vị từ có diễn trị zero (vô diễn trị) nhƣ “pluit” (mƣa) (il pleut-trời mƣa). Có vị từ đơn trị (monovalents) chỉ có một diễn tố nhƣ “tomber” (ngã). Có vị từ song trị (bivalents) có hai diễn tố nhƣ “frapper” (đánh). Có vị từ tam trị (trivalents) có ba diễn tố nhƣ “donner” (cho, tặng).

Khi nói về các diễn tố, L. Tesnière phân biệt ba loại diễn tố là đệ nhất diễn tố, đệ nhị diễn tố và đệ tam diễn tố. Đệ nhất diễn tố chỉ chủ thể hành động, đệ nhị diễn tố chỉ đối tƣợng của hành động và đệ tam diễn tố chỉ ngƣời hƣởng lợi trong hành động. Trong ba diễn tố này theo ông đệ nhất diễn tố là diễn tố quan trọng nhất, nó có mặt ở tất cả các vị từ không phải là vị từ vô trị và có thể giữ cái tên gọi “chủ ngữ” cho nó.

(Dẫn theo [27, tr. Bên cạnh diễn tố, là các vai nghĩa bắt buộc, còn có các chu tố (circontants) là các vai nghĩa không bắt buộc trong biểu thị ý nghĩa của câu. Các chu tố biểu thị các ý nghĩa về thời gian, nơi chốn, phƣơng thức, v. của sự tình do vị từ trung tâm biểu thị.

Các chu tố tƣơng đƣơng với các phó từ hay trạng từ (adverbes). Nếu nhƣ các diễn tố có số 11 lƣợng hạn chế thì các chu tố, ngƣợc lại, không có số lƣợng hạn chế. Và nếu nhƣ các diễn tố thuộc cái nút của vị từ (noeud verbal) thì các chu tố lại không thuộc cái nút đó. Nhƣ vậy, đối với L.

Tesnière, vị từ không chỉ là yếu tố trung tâm trong cấu trúc ngữ nghĩa mà cả trong cấu trúc cú pháp (CTCP). Bài viết The case for case (Tác dụng của Cách) là một trong số những bài viết nổi tiếng nhất của C. Công trình này của C. Fillmore tập trung làm rõ mối quan hệ mà ông gọi là quan hệ cách giữa vị từ và các tham tố (arguments) của nó.

Theo ông, một sự tình bao gồm một vị từ trung tâm và các tham tố của nó là những ngữ đoạn biểu thị những cách ngữ nghĩa hay vai nghĩa nào đó. Trong các công trình của mình, ông đã đề xuất các quan hệ cách sau: Tác thể (Agentive), Công cụ (Instrument), Tặng cách (Dative), Tạo thể (Factitive), Vị trí (Locative), Đối thể (Objective), Lợi thể (Benefactive), Liên đới thể (Comitative), Thời gian (Time), Nguồn (Source), Đích (Goal), Hƣớng (Direction), Khoảng cách (Extent). Danh sách các cách của ông sau đó đã đƣợc các tác giả theo khuynh hƣớng của ông chỉnh lí, bổ sung thêm. Có thể kể thêm một số cách sau: Đối thể/ Bị thể (Patiens), Đƣơng thể (hay Quá thể) (Undergoer hay Processsed), Lực (Force), Kẻ mang tƣ thế (Positioner), Tuyến đƣờng (Path), Đích (Terminus), Nguyên nhân (Cause), Kết quả (Result).

(Dẫn theo [27, tr. Dik cũng là một trong những nhà ngôn ngữ đề cao vai trò của vị từ trong cấu trúc ngữ nghĩa cũng nhƣ trong CTCP của câu. Theo ông, “các đơn vị từ vựng có „tính nội dung‟ đơn giản (động từ, tính từ, danh từ) được xử lí như những vị từ cơ bản theo quy tắc của Bach (1968). Chúng được cho sẵn trong vốn từ vựng, và ở đó được cung cấp tất cả những thông tin quan yếu đối với thái độ ngữ nghĩa và cú pháp của chúng trong các biểu thức ngôn ngữ học.

Những thông tin đƣợc chứa đựng trong khung vị từ này gồm có: (i) hình thức từ vựng của vị từ. (ii) phạm trù cú pháp của vị từ: Đƣợc chỉ định bằng một nhãn (V(erbal), A(jectival), N(ominal)) trên vị từ. (iii) số tham tố mà vị từ đòi hỏi: Mỗi khung vị từ có số lƣợng các tham tố khác nhau. Số lƣợng tham tố tuỳ thuộc vào đặc điểm của vị từ.

Có vị từ chỉ có một tham tố 12 nhƣng có vị từ có thể có hai hay ba tham tố. Theo kinh nghiệm của ông, một kết cấu vị ngữ hạt nhân khó có thể có hơn bốn tham tố. (iv) những hạn định mà vị từ đòi hỏi ở các vai nghĩa của nó: Những hạn định chọn lựa mà vị từ nêu ra đảm bảo sự tƣơng hợp giữa vị từ và các ngữ định danh đƣợc điền vào các vị trí tham tố trong kết cấu vị ngữ hạt nhân. (v) các chức năng ngữ nghĩa của tham tố.

Dik đã nêu một số chức năng ngữ nghĩa hạt nhân sau: 1/ Tác thể (Agent), 2/ Đích (Goal), 3/ Tiếp thể (Recipient), 4/ Hƣớng (Direction), 5/ Nguồn (So), 6/ Kẻ mang tƣ thế (Positioner), 7/ Vị trí (Location), 8/ Kẻ chịu tác động của quá trình (Processed), 9) Lực (Force), 10/ Zero (Ø), 11/ Thời gian (Time), 12/ Lợi thể (Beneficiary), 13/ Công cụ (Instrument), 14/ Kẻ trải nghiệm (Experiencer). Minh hoạ cho quan điểm của mình ông đã đƣa ra khung vị từ cơ bản sau: givev (x1: human (x1))Ag (x2)Go (x3: animate (x3))Rec [15, tr. 29] Trong khung vị từ trên, “v” cho biết “give” là một vị từ-động từ (verbal predicate); các biến “xi” đánh dấu vị trí các tham tố; Ag (agent: Tác thể), Go (go: Đích), Rec (recipient: Tiếp thể) đánh đấu chức năng ngữ nghĩa của các tham tố. Các biểu thức “human (x1)” và “animate (x3)” (ngƣời và động vật) chỉ định những hạn lệ chọn lựa ở Tác thể và Tiếp thể.

Trong khung vị từ cơ bản của S. Dik, thuật ngữ “tham tố” (arguments) mà ông sử dụng đƣợc hiểu là yếu tố bắt buộc, cần thiết của vị từ và nhƣ vậy nó tƣơng đƣơng với khái niệm “diễn tố” (actants) chứ không tƣơng đƣơng với khái niệm “tham tố” (participants) bao gồm diễn tố (actants) và chu tố (circontants) theo quan điểm của L. Kế thừa sự phân biệt các chức năng ngữ nghĩa của C. Fillmore nhƣng một số chức năng ngữ nghĩa trên của ông có nội dung khái niệm không giống nhƣ quan điểm của C.

Trong số đó có thể kể đến các chức năng ngữ nghĩa nhƣ Công cụ (Instrument), Đích (Goal), Kẻ trải nghiệm (Experiencer). Chẳng hạn, ông đã phân tích cặp câu sau: 1) John opened the door with the key. 2) The key opened the door. Fillmore gán chức năng Công cụ cho ngữ định danh “the key” trong cả hai câu.

Trong khi đó, theo ông, chỉ có “the key” trong câu 1) là có chức năng Công cụ, là chu tố của kết cấu vị ngữ hạt nhân còn trong câu 2) nó mang chức năng Lực và là một tham tố của vị từ “open”. Dik đã đƣa ra 18 cấu trúc kết hợp các chức năng ngữ nghĩa hạt nhân gắn với bốn kiểu sự tình cơ bản nhƣ sau: Hành động Ag JohnAg ran away Ag Go JohnAg read a bookGo Ag Go Rec JohnAg gave a bookGo to PeterRec Ag Go Dir JohnAg sent a bookGo to LondonDir Ag Go So JohnAg took a bookGo from the shelfSo Tư thế Po JohnPo stayed motionless Po Loc JohnPo was sitting in his chairLoc Po Go Loc JohnPo kept his moneyGo in an old sockLoc Po Go JohnPo kept the presentGo Quá trình Proc JohnProc fell down Fo The windFo was blowing hard Fo Go The windFo opened the doorGo Fo Go Rec The climateFo gave JohnRec new strengthGo Fo Go Dir The windFo blew the leavesGo into the kitchenDir Fo Go So The windFo swept the papersGo from the tableSo Trạng thái Ø RoseØ are red ØØ That manØ is the killerØ Ø Loc The cupØ is on the tableLoc [15, tr. 55-56] 14 Các cấu trúc hạt nhân nêu trên nếu đƣợc bổ sung thêm chu tố (satellites) [15, tr. 31] sẽ cho các cấu trúc mở rộng.