Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và tính từ trong tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính từ trong, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Dương Thá Dung
• Người hướng dẫn: GS. Lê Quang Thiêm
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Chuyển Nghĩa Từ Danh Từ Sang Đại Từ Và Danh Từ Sang Tính Từ Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan
• 1.2. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước và trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 1.4. Mặt sá lý luận về ngữ nghĩa học từ vựng
• 1.5. Về hiện tượng chuyển nghĩa và chuyển nghĩa từ vựng
• 1.6. Nghĩa của từ trong từ loại tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA ĐẠI TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP)
• 2.1. Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu
• 2.2. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.3. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.4. Trường hợp từ "cô"
• 2.5. Trường hợp cặp từ "ông/bà"
• 2.6. Trường hợp cặp từ "cha/mẹ"
• 2.7. Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.8. Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.9. Sự phân ly và nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 2.10. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA TÍNH TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP)
• 3.1. Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu
• 3.2. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.3. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.4. Trường hợp từ "anh hùng"
• 3.5. Trường hợp từ "bình dân"
• 3.6. Trường hợp từ "cách mạng"
• 3.7. Trường hợp từ "phúc"
• 3.8. Trường hợp từ "quê"
• 3.9. Trường hợp từ "sách vá"
• 3.10. Trường hợp từ "bụi"
• 3.11. Trường hợp từ "gan"
• 3.12. Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.13. Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.14. Sự phân ly và nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.15. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• 3.16. Nguyên nhân chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này tập trung vào việc tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến chuyển nghĩa trong tiếng Việt, đặc biệt là sự chuyển nghĩa từ danh từ sang đại từ và tính từ. Nghiên cứu này không chỉ xem xét các công trình trong nước mà còn mở rộng ra các nghiên cứu quốc tế. Tình hình nghiên cứu hiện tại cho thấy có sự quan tâm đáng kể đến hiện tượng chuyển nghĩa trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong việc phân tích các nhóm từ có thuộc tính nghĩa khác nhau. Các lý thuyết ngữ nghĩa học từ vựng được áp dụng để làm rõ hơn về cách thức mà nghĩa của từ có thể thay đổi theo ngữ cảnh. Đặc biệt, sự chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và tính từ được xem là một hiện tượng thú vị, phản ánh sự linh hoạt và đa dạng của ngôn ngữ. Theo đó, việc phân tích các nhóm từ như 'bác', 'cô', 'ông', 'bà', 'cha', 'mẹ' sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức mà nghĩa của chúng được chuyển đổi trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Tình hình nghiên cứu về chuyển nghĩa trong tiếng Việt đã có những bước tiến đáng kể. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự chuyển nghĩa không chỉ xảy ra trong các từ đơn lẻ mà còn trong các cụm từ và câu. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sự chuyển nghĩa có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau, từ chuyển nghĩa theo ngữ nghĩa đến chuyển nghĩa theo ngữ pháp. Đặc biệt, các nghiên cứu về ngữ nghĩa từ vựng đã chỉ ra rằng sự chuyển nghĩa có thể được hiểu là một quá trình phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố như ngữ cảnh, văn hóa và lịch sử. Việc nghiên cứu các danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và tính từ sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức mà nghĩa của chúng thay đổi theo thời gian và ngữ cảnh.

II. Đặc trưng chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ

Chương này tập trung vào việc phân tích sự chuyển biến nghĩa của các danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Các danh từ như 'bác', 'cô', 'ông', 'bà', 'cha', 'mẹ' được lựa chọn làm đối tượng nghiên cứu chính. Qua việc khảo sát và phân tích, có thể thấy rằng sự chuyển nghĩa của các danh từ này không chỉ đơn thuần là sự thay đổi nghĩa mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách sử dụng và nhận thức của người nói. Sự chuyển biến này có thể được phân tích qua các khía cạnh như ngữ cảnh sử dụng, mối quan hệ xã hội và văn hóa. Đặc biệt, việc phân tích các trường hợp cụ thể như 'cô' trong các ngữ cảnh khác nhau cho thấy sự đa dạng trong cách hiểu và sử dụng từ ngữ. Điều này không chỉ giúp làm rõ hơn về nghĩa của từ mà còn phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ Việt Nam.

2.1. Phân tích các trường hợp cụ thể

Trong phần này, các trường hợp cụ thể của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ sẽ được phân tích chi tiết. Ví dụ, từ 'bác' có thể được sử dụng để chỉ một người lớn tuổi trong gia đình, nhưng trong một số ngữ cảnh khác, nó có thể mang nghĩa thân mật hơn, thể hiện sự kính trọng. Tương tự, từ 'cô' có thể được sử dụng để chỉ một người phụ nữ trẻ tuổi, nhưng cũng có thể được dùng để chỉ một người phụ nữ lớn tuổi trong một số ngữ cảnh nhất định. Sự chuyển nghĩa này không chỉ phản ánh cách sử dụng ngôn ngữ mà còn thể hiện mối quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Việc phân tích các trường hợp này sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức mà nghĩa của từ có thể thay đổi và phát triển theo thời gian.

III. Đặc trưng chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ

Chương này sẽ tập trung vào việc phân tích sự chuyển biến nghĩa của các danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Các danh từ như 'anh hùng', 'bình dân', 'cách mạng', 'phúc', 'quê', 'sách vã', 'bụi', 'gan' sẽ được lựa chọn làm đối tượng nghiên cứu. Qua việc khảo sát và phân tích, có thể thấy rằng sự chuyển nghĩa của các danh từ này không chỉ đơn thuần là sự thay đổi nghĩa mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách sử dụng và nhận thức của người nói. Sự chuyển biến này có thể được phân tích qua các khía cạnh như ngữ cảnh sử dụng, mối quan hệ xã hội và văn hóa. Đặc biệt, việc phân tích các trường hợp cụ thể như 'anh hùng' trong các ngữ cảnh khác nhau cho thấy sự đa dạng trong cách hiểu và sử dụng từ ngữ. Điều này không chỉ giúp làm rõ hơn về nghĩa của từ mà còn phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ Việt Nam.

3.1. Phân tích các trường hợp cụ thể

Trong phần này, các trường hợp cụ thể của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ sẽ được phân tích chi tiết. Ví dụ, từ 'anh hùng' có thể được sử dụng để chỉ một người có hành động dũng cảm, nhưng trong một số ngữ cảnh khác, nó có thể mang nghĩa tiêu cực, thể hiện sự phê phán. Tương tự, từ 'bình dân' có thể được sử dụng để chỉ một người thuộc tầng lớp bình thường, nhưng cũng có thể được dùng để chỉ một người có lối sống giản dị và gần gũi. Sự chuyển nghĩa này không chỉ phản ánh cách sử dụng ngôn ngữ mà còn thể hiện mối quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Việc phân tích các trường hợp này sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức mà nghĩa của từ có thể thay đổi và phát triển theo thời gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiện tượng chuyển nghĩa trong ngôn ngữ là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, đặc biệt trong ngữ nghĩa học từ vựng. Ở Việt Nam, sự chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ chưa được nghiên cứu sâu rộng, mặc dù đây là hiện tượng phổ biến và có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của tiếng Việt. Luận văn tập trung nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính từ trong tiếng Việt, dựa trên dữ liệu từ các từ điển tiếng Việt tiêu biểu qua các giai đoạn lịch sử từ cuối thế kỷ XIX đến nay.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ bản chất và quá trình chuyển nghĩa của các danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ (như bác, cô, ông, bà, cha, mẹ) và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (như anh hùng, bình dân, cách mạng, phúc, quê, sách vá, bụi, gan). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trường hợp chuyển nghĩa điển hình được lựa chọn từ các từ điển tiếng Việt và ngữ cảnh thực tế, với thời gian khảo sát từ cuối thế kỷ XIX đến hiện tại, chủ yếu tại Việt Nam.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ quá trình biến đổi nghĩa từ vựng trong tiếng Việt, góp phần nâng cao chất lượng biên soạn từ điển, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng. Qua đó, luận văn cũng góp phần làm rõ xu hướng biến đổi nghĩa từ vựng trong tiến trình lịch sử và văn hóa xã hội của tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ pháp hóa, trong đó:

• Lý thuyết chuyển nghĩa (semantic change): Giải thích sự biến đổi nghĩa của từ vựng theo thời gian, bao gồm các hình thức như mở rộng nghĩa, thu hẹp nghĩa, ẩn dụ (metaphor), hoán dụ (metonymy), loại suy (analogy), xấu nghĩa (pejoration) và tát nghĩa (amelioration).

• Lý thuyết ngữ pháp hóa (grammaticalization): Phân tích quá trình chuyển đổi từ loại từ này sang loại từ khác, đặc biệt là từ thực từ sang hư từ, giúp giải thích hiện tượng chuyển nghĩa từ danh từ sang đại từ và tính từ.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ, danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ, chuyển nghĩa từ vựng, cấu trúc nghĩa của từ, và các phương thức chuyển nghĩa như ẩn dụ, hoán dụ, mở rộng và thu hẹp nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp miêu tả: Mô tả nghĩa của các danh từ và đặc trưng chuyển nghĩa dựa trên các định nghĩa trong từ điển tiếng Việt qua các thời kỳ.

• Phân tích thành tố nghĩa: Phân tích cấu trúc nghĩa của từ để xác định các nét nghĩa cơ bản và nét nghĩa phát sinh trong quá trình chuyển nghĩa.

• Nghiên cứu trường hợp (case study): Lựa chọn 6 danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ (bác, cô, ông, bà, cha, mẹ) và 8 danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (anh hùng, bình dân, cách mạng, phúc, quê, sách vá, bụi, gan) làm đối tượng phân tích chi tiết.

• Thống kê và phân loại: Thu thập và thống kê 13 trường hợp chuyển nghĩa điển hình, phân loại theo các phương thức chuyển nghĩa và đặc trưng ngữ nghĩa.

Nguồn dữ liệu chính là các từ điển tiếng Việt tiêu biểu như Đại Nam quốc âm tự vị, Việt Nam tự điển, Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, cùng với chương trình tra cứu ngữ cảnh tiếng Việt của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam. Cỡ mẫu gồm 48 ngữ cảnh liên quan đến các danh từ nghiên cứu, trong đó 26 ngữ cảnh liên quan danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và 22 ngữ cảnh liên quan danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2023, với các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chuyển nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ: Qua phân tích 6 danh từ điển hình, luận văn chỉ ra sự chuyển biến nghĩa rõ rệt từ nghĩa danh từ chỉ người sang nghĩa đại từ xưng hô trong giao tiếp. Ví dụ, từ "bác" không chỉ dùng để chỉ người lớn tuổi mà còn mang nghĩa đại từ thân mật trong giao tiếp. Tỷ lệ xuất hiện nghĩa đại từ trong các ngữ cảnh khảo sát chiếm khoảng 65%, cho thấy sự phổ biến của hiện tượng này.

2. Chuyển nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ: 8 danh từ được nghiên cứu cho thấy sự chuyển nghĩa từ danh từ chỉ sự vật, hiện tượng sang tính từ biểu thị tính chất, đặc điểm. Ví dụ, "anh hùng" chuyển từ danh từ chỉ người sang tính từ mang nghĩa đánh giá tích cực. Tỷ lệ chuyển nghĩa tính từ trong các trường hợp khảo sát đạt khoảng 58%.

3. Phương thức chuyển nghĩa chủ yếu: Ẩn dụ và hoán dụ là hai phương thức chuyển nghĩa phổ biến nhất, chiếm lần lượt khoảng 40% và 30% trong tổng số trường hợp chuyển nghĩa được phân tích. Mở rộng nghĩa và thu hẹp nghĩa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nghĩa mới.

4. Quá trình chuyển nghĩa có tính lịch sử và văn hóa: Sự biến đổi nghĩa của các danh từ gắn liền với sự thay đổi xã hội, văn hóa và giao tiếp của người Việt. Ví dụ, sự chuyển nghĩa của các danh từ thân thuộc như "ông", "bà" phản ánh sự thay đổi trong quan hệ xã hội và cách thức xưng hô.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Việt không chỉ là sự thay đổi ngẫu nhiên mà có quy luật và tính hệ thống rõ ràng. Việc sử dụng dữ liệu từ các từ điển qua các thời kỳ giúp minh chứng cho quá trình phát triển nghĩa từ vựng theo hướng mở rộng, thu hẹp, và chuyển loại từ danh từ sang đại từ, tính từ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về chuyển nghĩa trong tiếng Anh và tiếng Hán, hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Việt có những đặc điểm riêng biệt do tính chất ngôn ngữ đơn lập và văn hóa đặc thù. Ví dụ, sự chuyển nghĩa từ danh từ sang đại từ trong tiếng Việt có liên quan mật thiết đến hệ thống xưng hô phức tạp và đa dạng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các phương thức chuyển nghĩa và bảng thống kê các trường hợp chuyển nghĩa điển hình, giúp minh họa rõ nét quá trình biến đổi nghĩa của danh từ mang thuộc tính đại từ và tính từ.

Kết quả này góp phần làm rõ bản chất và cơ chế chuyển nghĩa trong tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn từ điển và giảng dạy ngôn ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyển nghĩa trong tiếng Việt: Khuyến nghị các nhà ngôn ngữ học tiếp tục mở rộng nghiên cứu về chuyển nghĩa trong các loại từ khác nhau, đặc biệt là trong từ loại thực từ, nhằm làm rõ hơn các quy luật và cơ chế chuyển nghĩa.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào biên soạn từ điển: Đề xuất các nhà biên soạn từ điển tiếng Việt cập nhật và bổ sung các nghĩa chuyển biến của danh từ mang thuộc tính đại từ và tính từ, giúp từ điển phản ánh chính xác sự phát triển ngôn ngữ.

3. Đào tạo và giảng dạy ngôn ngữ: Khuyến khích đưa nội dung về chuyển nghĩa và biến đổi nghĩa từ vựng vào chương trình đào tạo ngôn ngữ và ngữ văn, giúp người học hiểu sâu sắc hơn về sự linh hoạt và phát triển của tiếng Việt.

4. Phát triển công cụ tra cứu ngữ cảnh: Đề xuất xây dựng và hoàn thiện các chương trình tra cứu ngữ cảnh tiếng Việt hiện đại, hỗ trợ nghiên cứu và ứng dụng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong việc phân tích chuyển nghĩa từ vựng.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các viện nghiên cứu ngôn ngữ, các trường đại học và các nhà xuất bản từ điển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà ngôn ngữ học và nghiên cứu ngôn ngữ: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm quý giá cho các nghiên cứu sâu hơn về chuyển nghĩa và biến đổi từ loại trong tiếng Việt.

2. Biên soạn viên từ điển: Các nhà biên soạn từ điển có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để cập nhật nghĩa từ, làm phong phú nội dung từ điển tiếng Việt hiện đại.

3. Giáo viên và sinh viên ngành ngôn ngữ học, ngữ văn: Luận văn giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm ngữ nghĩa và sự biến đổi nghĩa của từ vựng, hỗ trợ giảng dạy và học tập hiệu quả.

4. Nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội học: Qua việc phân tích sự chuyển nghĩa gắn liền với thay đổi xã hội và văn hóa, luận văn cung cấp góc nhìn liên ngành hữu ích cho các nghiên cứu về văn hóa Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Chuyển nghĩa là gì và tại sao nó quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ?
   Chuyển nghĩa là sự biến đổi nghĩa của từ vựng theo thời gian hoặc trong các ngữ cảnh khác nhau. Nó quan trọng vì giúp hiểu sự phát triển và linh hoạt của ngôn ngữ, đồng thời phản ánh sự thay đổi văn hóa và xã hội.

2. Danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ là gì?
   Là các danh từ vốn chỉ người hoặc vật nhưng trong giao tiếp được sử dụng như đại từ xưng hô, ví dụ như "bác", "cô", "ông", "bà". Hiện tượng này thể hiện sự chuyển nghĩa từ danh từ sang đại từ.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả, phân tích thành tố nghĩa, nghiên cứu trường hợp và thống kê phân loại dựa trên dữ liệu từ các từ điển tiếng Việt và ngữ cảnh thực tế.

4. Các phương thức chuyển nghĩa phổ biến trong tiếng Việt là gì?
   Bao gồm ẩn dụ (metaphor), hoán dụ (metonymy), mở rộng nghĩa, thu hẹp nghĩa, loại suy (analogy), xấu nghĩa (pejoration) và tát nghĩa (amelioration).

5. Kết quả nghiên cứu có ứng dụng thực tiễn nào?
   Kết quả giúp cải thiện chất lượng biên soạn từ điển, hỗ trợ giảng dạy ngôn ngữ, phát triển công cụ tra cứu ngữ cảnh và góp phần nâng cao hiểu biết về sự phát triển của tiếng Việt.

Kết luận

• Luận văn làm rõ đặc trưng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và tính từ trong tiếng Việt qua các trường hợp điển hình.
• Phương thức chuyển nghĩa chủ yếu gồm ẩn dụ, hoán dụ, mở rộng và thu hẹp nghĩa, phản ánh sự phát triển linh hoạt của từ vựng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao chất lượng biên soạn từ điển và hỗ trợ giảng dạy ngôn ngữ.
• Đề xuất các giải pháp nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng trong đào tạo, biên soạn từ điển và phát triển công cụ ngôn ngữ.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu và thực hành ngôn ngữ tiếp tục khai thác sâu hơn hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Việt.

Để tiếp tục phát triển lĩnh vực này, các nhà nghiên cứu có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại từ khác và ứng dụng công nghệ hiện đại trong phân tích ngôn ngữ. Hãy cùng đồng hành để khám phá sự phong phú và đa dạng của tiếng Việt qua các hiện tượng ngôn ngữ học đặc sắc này!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sá luận 7 LuÁn án tång quan tình hình nghiên cću trong và ngoài n°ßc (tiÁng Anh, tiÁng Hán) vß hián t°āng chuyán ngh*a. Bên c¿nh đó, luÁn án cũng há tháng hóa quan điám luÁn vß ngā ngh*a hác tĉ vựng; hián t°āng chuyán ngh*a và hián t°āng chuyán ngh*a tĉ vựng trong tiÁng Viát; ngh*a cąa tĉ trong tĉ lo¿i tiÁng Viát. Chương 2: Đặc trưng chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ (Nghiên cứu trưßng hợp) LuÁn án xác đßnh ph¿m vi chuyán biÁn ngh*a cąa danh tĉ mang thuác tính ngh*a cąa đ¿i tĉ, nghiên cću tr°áng hāp vßi các tĉ chỉ quan há thân tác, că thá nghiên cću các tr°áng hāp sau: bác, cô, ông, bà, cha, mẹ. KhÁo sát, tháng kê và phân tích sự chuyán biÁn ngh*a mang thuác tính ngh*a đ¿i tĉ và đ°āc minh chćng trong các tĉ đián.

Tĉ đó rút ra mát sá nhÁn xét thực tißn vß sự chuyán biÁn ngh*a danh tĉ mang thuác tính ngh*a cąa đ¿i tĉ. Chương 3: Đặc trưng chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (Nghiên cứu trưßng hợp) LuÁn án tiÁn hành phân tích sự chuyán biÁn ngh*a cąa danh mang thuác tính ngh*a cąa tính tĉ và nghiên cću các tr°áng hāp sau: anh hùng, bình dân, cách mạng, phúc, quê, sách vá, bụi, gan. Trên c¢ sã đó đ°a ra mát sá nhÁn xét b°ßc đÅu vß c¢ chÁ biÁn đåi ngh*a danh tĉ mang thuác tính ngh*a cąa tính tĉ trong tiÁng Viát. 8 Ch°¢ng 1 TâNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĀU VÀ C¡ Sæ LÝ LUÂN 1.

DÁn nhÃp Trong ch°¢ng này, sau khi điám qua tình hình nghiên cću trong và ngoài n°ßc vß hián t°āng chuyán ngh*a, luÁn án xác đßnh nhāng tri thćc luÁn làm tißn đß trián khai đß tài luÁn án, tÁp trung các vÃn đß sau: Lý thuyết ngữ nghĩa học từ vựng; Hiện tượng chuyển nghĩa và chuyển nghĩa từ vựng trong tiếng Việt; Nghĩa của từ trong từ loại tiếng Việt. Trên c¢ sã đó, luÁn án khÁo sát và nghiên cću chuyán ngh*a cąa danh tĉ mang thuác tính ngh*a đ¿i tĉ và danh tĉ mang thuác tính ngh*a tính tĉ trong tiÁng Viát. Tr°ßc tiên, chúng tôi xác đßnh nái hàm cąa thuÁt ngā "chuyán ngh*a" trong luÁn án. Chuyển nghĩa theo cách hiáu cąa chúng tôi trong luÁn án này là sự chuyển bi¿n nghĩa (sự bi¿n đổi nghĩa) thuác tĉ lo¿i thực tĉ.

Chuyển biến là "biÁn đåi sang tr¿ng thái khác vßi tr°ßc, th°áng là theo h°ßng tích cực" [80, tr. Nh° vÁy, giá trß cąa sự chuyán biÁn ngh*a là sự thay đåi nái dung ngh*a, tćc là có thá chuyán biÁn ngh*a cąa danh tĉ/đ¿i tĉ và danh tĉ/tính tĉ, ngh*a tĉ vựng này/ngh*a tĉ vựng khác qua mát sá nhóm tĉ că thá là nhóm danh tĉ thân tác/đ¿i tĉ x°ng hô và nhóm danh tĉ có chuyán ngh*a tính chÃt. LuÁn án s¿ đi vào tìm hiáu sự chuyán biÁn ngh*a Ãy trong tiÁng Viát - mát lo¿i hình ngôn ngā đ¢n lÁp phân tiÁt đián hình. Tãng quan tình hình nghiên c³u liên quan Hián t°āng chuyán ngh*a nói chung đã đ°āc các nhà ngôn ngā hác trên thÁ gißi và Viát Nam quan tâm nghiên cću.

Tuy nhiên, viác nghiên cću chuyán ngh*a cąa danh tĉ mang thuác tính ngh*a đ¿i tĉ và danh tĉ mang thuác tính ngh*a tính tĉ ch°a đ°āc nghiên cću sâu. Tình hình nghiên cứu hián tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước và trong nước 1. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa á ngoài nước Điám qua các công trình nghiên cću chuyán ngh*a trên thÁ gißi, luÁn án chán hai ngôn ngā là tiếng Anh - thuác ngôn ngā biÁn hình và tiếng Hán - ngôn ngā cùng lo¿i hình vßi tiÁng Viát - ngôn ngā đ¢n lÁp. Măc đích chán hai lo¿i hình ngôn ngā khác nhau đá chćng minh có sự chuyán ngh*a trong các ngôn ngā, tuy hình thćc biáu hián cąa mßi ngôn ngā không giáng nhau.

Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa trong tiếng Anh Hián t°āng chuyán ngh*a là nái dung đ°āc quan tâm trong các nghiên cću vß ngh*a cąa tĉ, biÁn đåi và phát trián ngh*a. Nghiên cću vß chuyán ngh*a th°áng đ°āc gắn vßi nghiên cću vß ngh*a hoÁc phát trián ngh*a cąa tĉ. Nghiên cću vß hián t°āng này trong tiÁng Anh đã có tĉ thái cå đ¿i, tiÁp tăc phát trián ã đÅu thÁ kỉ XIX và phát trián m¿nh đÁn ngày nay. Tuy nhiên, tĉ góc đá ngôn ngā hác cÃu trúc, nghiên cću vß ngh*a nói chung và nghiên cću hián t°āng chuyán ngh*a cąa tĉ nói riêng, có thá phân thành ba thái kì chính là thßi kì tiền cấu trúc luận, thßi kì cấu trúc luận và thßi kì hậu cấu trúc luận.

Thái kì tißn cÃu trúc luÁn, các nghiên cću vß chuyán ngh*a cąa tĉ chą yÁu đi tìm các quy luÁt chuyán ngh*a cąa tĉ, tr°ßc hÁt tĉ góc đá thái gian lßch sÿ, nh° Agathon Benary, Karl Reisig, Oskar Hey, Friedrich Haase, v. Tiêu biáu cho giai đo¿n này là công trình Essai de Sesmantique (Sciece des significations) cąa Michel Breál [154]. Cùng vßi nghiên cću các quy luÁt chuyán ngh*a cąa tĉ, các tác giÁ cũng đã giÁi sự chuyán ngh*a theo quan điám lßch sÿ. Nghiên cću và giÁi sự chuyán ngh*a trong giai đo¿n này gắn vßi các tên tuåi nh° Ch.Lady Welly, Peirce, Richards, v.

Trong thái kì tißn cÃu trúc luÁn, các tác giÁ cũng chỉ ra nguyên nhân cąa sự chuyán ngh*a, trong đó nhÃn m¿nh đÁn nhân tá biáu cÁm. Thái kì cÃu trúc luÁn, các nhà nghiên cću tiÁp tăc quan tâm đÁn sự 10 chuyán ngh*a cąa tĉ. Tuy nhiên, nghiên cću ngā ngh*a giai đo¿n này đ°āc thực hián cùng vßi tâm lý hác thực nghiám và logic toán. Nghiên cću ngā ngh*a nói chung, sự chuyán ngh*a nói riêng gắn vßi các nhà nghiên cću Bloomfield, A.

Thái kì này, các tác giÁ cũng chỉ ra nguyên nhân cąa sự chuyán ngh*a, khác vßi thái kì tißn cÃu trúc luÁn nhÃn m¿nh nhân tá biáu cÁm, trong giai đo¿n này, các nhà nghiên cću l¿i nhÃn m¿nh đÁn nhân tá hiáu quÁ. KÁ thĉa các kÁt quÁ nghiên cću cąa các nhà đi tr°ßc, nhāng nm tiÁp theo cąa thÁ kỉ XX, có nhißu nghiên cću vß hián t°āng chuyán ngh*a cąa tĉ. Khác vßi nhāng nghiên cću thái kì tißn cÃu trúc luÁn và cÃu trúc luÁn, nghiên cću ngā ngh*a theo h°ßng logic, các nghiên cću giai đo¿n này đ°āc mã ráng ra nhißu l*nh vực khác, nh° triết học, tâm lý học, lịch sử, xã hội học, v. Nghiên cću chuyán ngh*a theo h°ßng này đ°āc khãi x°ßng bãi W.

Wundt (1990), sau đó là các tác giÁ khác nh° K. Nhāng nghiên cću ban đÅu này đã có tác dăng thúc đÇy nghiên cću chuyán ngh*a. Nghiên cću chuyán ngh*a theo h°ßng này đã đ¿t đ°āc nhißu thành tựu quan tráng, đÁc biát là thiết lập các quy luật biến đổi nghĩa. Nhißu nhà nghiên cću đã bàn đÁn nái dung này, nh° G.

Tiêu biáu cho nghiên cću theo h°ßng này là công trình Meaning and change of meaning: with special reference to the English language cąa G. Stern (1931) [146], trong đó cung cÃp nhāng lý thuyÁt c¢ sã vß ngā ngh*a, các quy luÁt chuyán ngh*a và giÁi thích các quy luÁt chuyán ngh*a, sau đó là thÁo luÁn vß chćc nng cąa ngôn ngā, ngā ngh*a cąa tĉ, nguyên nhân và đißu kián biÁn đåi ngh*a,. Ngoài ra, cuán sách còn chỉ ra bÁy lßp h¿ng biÁn đåi ngh*a, bao gãm: sự thay thế (substitution), sự loại suy (analogy), rút ngắn (shortening), định danh (nomination), chuyển đổi (transfer-regular), sự đổi trật tự (permutation), sự tương xứng (adequation). Ullmann trong công trình Các nguyên lý Ngữ nghĩa học [116] kÁ thĉa và chỉ ra các nhân tá làm thay đåi 11 ngh*a cąa tĉ gãm: cách gián đoạn di truyền (discontinuous), sự mơ hồ trong ý nghĩa (vagueness), mất nguồn đái (loss of motivation), tồn tại đa nghĩa (flexibility), văn cảnh tái nghĩa (ambiguous contexts) và cấu trúc của ván từ (structure of the vocabulary).

Theo Wellander - ng°ái đ¿i dián cho khuynh h°ßng nghiên cću theo lßch sÿ quan niám: <sự chuyển hóa ý nghĩa là một quá trình lịch sử, chỉ khi nào nó được chứng thực trong quá trình thực tế trưáng thành của nó, quá trình này mới được trưáng thành một cách vừa ý= [D¿n theo Đào Duy Anh, 1, tr. Vßi ph°¢ng châm này, các nhà nghiên cću chú tráng đi tìm sự trÁ lái cho câu hßi là ý ngh*a mßi cąa tĉ nÁy sinh nh° thÁ nào trong lßch sÿ. Há cho rằng kÁt quÁ cąa quá trình chuyán ngh*a đ°āc bÁo l°u trong ý ngh*a mßi cąa tĉ. Các nhà nghiên cću vß hián t°āng này cũng đi đÁn tháng nhÃt là nguyên nhân chą yÁu cąa hián t°āng chuyán ngh*a là do sự biÁn đåi cąa lßch sự xã hái.

Lßch sÿ xã hái thay đåi kéo theo sự thay đåi/biÁn đåi/ chuyán ngh*a cąa tĉ. Cùng vßi viác đi tìm nguyên nhân nÁy sinh ý ngh*a cąa tĉ, các tác giÁ cũng đ°a ra các nhÁn đßnh khác nhau vß các hình thćc phát trián ngh*a cąa tĉ. MÁc dù v¿n còn mát sá tranh cãi, tuy nhiên theo nhißu nhà ngôn ngôn ngā trong tiÁng Anh có bán hình thćc phát trián ngh*a là má rộng, thu hẹp, chia nhánh và chuyển đổi. Mát nái dung quan tráng đ°āc các nhà ngôn ngā hác quan tâm khi nghiên cću ngh*a cąa tĉ nói chung, sự chuyán ngh*a cąa tĉ nói riêng chính là tìm ra các nhāng nguyên nhân Ánh h°ãng trực tiÁp và gián tiÁp đÁn sự phát trián ngh*a cąa tĉ.

Tĉ nhāng góc nhìn khác nhau, đái vßi mßi ngôn ngā khác nhau, các tác giÁ đ°a ra nhāng nguyên nhân Ánh h°ãng khác nhau. Theo Aitchison, có hai nguyên nhân chính nguyên nhân chą quan do đÁc điám thuác vß bÁn chÃt cąa ngôn ngā và tâm lý cąa ng°ái sÿ dăng và nguyên nhân khách quan thuác vß yÁu tá xã hái. Đãng quan điám trên, nh°ng F.de Sausure l¿i nhÃn m¿nh đÁn yÁu tá dân tác, theo ông: <phong tục của một dân tộc có 12 tác động mạnh đến ngôn ngữ và mặt khác trong chừng mực khá quan trọng chính ngôn ngữ làm nên dân tộc= [36]. Ng°āc l¿i mát sá tác giÁ khác, tiêu biáu là Fromkin cho rằng có hai nguyên nhân chính cho hián t°āng này là do sự tái cÃu trúc ngôn ngā trong quá trình hác tiÁng cąa trẻ và sự thay đåi tâm sinh lý cąa ng°ái hác qua nhißu thÁ há.

Lyons cho rằng nguyên nhân cąa sự thay đåi ngôn ngā chính là sự thay đåi cąa xã hái. Nhāng nm gÅn đây, hián t°āng chuyán ngh*a đ°āc nghiên cću nhißu h¢n vßi nhißu nái dung h¢n, có thá ká đÁn các tác giÁ nh° J. Kitay (1987) (nghiên cứu theo trưßng nghĩa); hay như E. Nh° vÁy, nghiên cću hián t°āng chuyán ngh*a trong tiÁng Anh đã đ¿t đ°āc nhißu kÁt quÁ quan tráng.

Các nghiên cću này đã đćng tĉ nhißu góc nhìn khác nhau nh° logic, tâm lý, lịch sử, triết học, xã hội,. đá bàn luÁn, giÁi thích các quy luÁt chuyán ngh*a, các lßp ngh*a và các nguyên nhân chuyán ngh*a.