Chương I: Từ và nghĩa của từ. Chương II ; Trợ từ trong hệ thống hư từ tiếng Việt Chương III : Các trợ từ bỗ sung ý nghĩa cho cấu trúc câu tiếng Việt Chương IV : Trợ từ trong phương ngữ các vùng và việc dạy - học từ loại này trong trường phổ thông. ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA VÀ CÁCH SỬ DỤNG MỘT SÓ TRỢ TỪ TÌNH THÁI TIENG VIET CHUONG I: TU VA NGHIA CUA TU’ 1. Quan niệm về từ Từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ.
saussure đã nhắn mạnh * người bản ngữ thấy thế nào thì ngôn ngữ là như vậy”. chính tổng thể vốn từ của một dân tộc là vật liệu cần yếu để xây dựng ngôi ngôn ngữ của dân tộc ấy, thiếu nó thì không. thể kiến tạo được ngôi nhà đó. Do vậy, từ chẳng những là đơn vị cơ bản của từ vựng học mà còn là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ nói chúng.
Hiện nay tồn tại trên 300 định nghĩa khác nhau về từ nhưng lại không có một định nghĩa nào làm thỏa mãn tắt cả mọi người. sở dĩ có tình trạng này là vì do có sự khác biệt về cách định hình, về chức năng, về đặc điểm ý nghĩa của từ: * có từ mang chức năng định danh, có từ không mang chức năng định danh ( số từ, thán từ, phụ từ), có từ biểu thị khái niệm, có từ chỉ là dấu hiệu của những cảm xúc nảo đó ( thán từ), có từ liên hệ với những sự vật, hiện tượng ngoài thực tế, có từ lại chỉ biểu thị những quan hệ trong nội bộ ngôn ngữ mà thôi, có từ tồn tại trong nhiều dạng thức ngữ pháp khác nhau, có từ chỉ tồn tại trong một dạng thức mà thôi, có từ tồn tại trong một dạng thức mà thôi” [44.61] Từ là đơn vị cơ bản và hiện thực của ngôn ngữ độc lập về ý nghĩa, có kết cấu bền chặt, cố định, được vận dụng tự do trong lời nói như một chỉnh thể thống nhất về ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp đề trực tiếp cấu tạo ngữ doạn 1. Quan niệm về nghĩa của từ. Trong các ngôn ngữ, không có mội từ nảo lại không mang một ý nghĩa nào đó.
Nghĩa của từ là “ kết quả của một quá trình trừu tượng hóa từ nhưng trường hợp sử dụng. tư ngữ trong ngôn từ, Trong những câu nói cụ thể * [4 ,54 ]. Bản chất ý nghĩa của từ bộc lộ qua các chức năng tín hiệu học mà chúng đảm nhiệm, phản ánh mối quan hệ giữa từ (ngôn ngữ )với thực tại,với tư duy, với người sử dụng và quan hệ giữa các từ với nhau trong nội hộ ngôn ngữ. Nghĩa của từ do vậy là một phức thể gồm nhiều thành tố tạo thành.
có thể hình dung các thành phần ý nghĩa của từ qua sơ đỗ sau NGHĨA SỞ CHỈ NGHĨA SỞ HIỂU NGHĨA SỞ DỤNG (Tinh thai) NGHĨA KẾT CẤU (Giá tị và ngữ tị ) 2.1 Nghĩa sở chỉ Thể hiện mối quan hệ của từ với đối tượng mà từ biểu thi. Đối tượng ấy có thể là những sự vật, những thuộc tính, hành động, phẩm chất hoặc hiện tượng thực tế nào đó được gọi là cái sở chỉ của từ. Cái sở chỉ của từ chỉ lộ ra trong những tình huống nói năng cụ thẻ. Tuy vậy trong ngôn ngữ có những từ bao giờ cũng có sở chỉ và luôn xác định.
Đó là các đại từ nhân xưng, đại từ trực chỉ ( đây, đó, này ấy, kia, thé.), các danh ngữ được xác định bằng từ trực chỉ và các danh từ riêng. Nghĩa sở biểu Thể hiện mối quan hệ của từ với khái niệm hoặc biểu tượng mà từ biểu hiện ( khái niệm hoặc biểu tượng ấy được gọi là cái sở biểu của từ). Nghĩa sở biểu của từ là cái có tính chất ôn định và lệ thuộc vào hệ thống ngôn ngữ “Cai sở biểu và cái sở chỉ của một từ có quan hệ chặt chẽ với nhau. Cái sở biểu chính là sự phản ánh của cái sở chỉ trong nhận thức của con người (.) một cái sở biểu có thể ứng với nhiều cái sở chỉ khác nhau, và ngược lại một cái sở chỉ có thé thuộc vào những cái sở biểu khác nhau” [14.79] Ví dụ: một phụ nữ trong gia đình được các con gọi bằng mẹ, được cụ thân sinh gọi bằng con, được ông anh gọi bằng cô, được cô em gọi bằng chị.
Đến xí nghiệp người phụ nữ ấy được công nhân gọi là quản đốc phân xưởng và các công đoàn viên trong xí nghiệp gọi là chủ tịch công đoàn. Các từ ngữ " mẹ”, *con” * cô”, * chị”, * quản đốc”, * chủ tịch công đoàn” là đồng sở chỉ vì cùng chỉ một người cụ thể. Nghĩa sở dụng 'Thể hiện mối quan hệ của từ với người sử dụng ( người nói, người viết, người nghe, người đọc ). Trong giao tiếp và tư duy, con người hoàn toàn không thờ ơ đối với từ ngữ mình dùng.
Người nói bao giờ cũng hàm thêm ý tình thái, người nghe phải rút ra thái đô, tình cảm của người nói thể hiện trong lời Ví dụ: Quyển sách ấy giá có mười nghìn. Tu *có” trong câu trên chứa đựng hàm ý giá của quyển sách ấy là rẻ Bằng từ ngữ và qua tir ngit, người sử dụng bộc lộ thái độ, cảm xúc của mình. Ý' nghĩa dụng pháp của từ được đúc kết từ thực tế sử dụng ngôn từ của con người 2. Nghĩa kết cấu “Thể hiện mối quan hệ giữa các từ với nhau trong nội bộ ngôn ngữ.
Thực tại cho. thấy mỗi từ đều nằm trong một hệ thống từ vựng có quan hệ đa dạng và phức tạp với những từ khác nhau. Sausure, mọi cơ chế của ngôn ngữ đều xoay xung quanh hai trục : trục ngữ đoạn và trục đối vị. Các từ nằm trên trục ngữ đoạn có quan hệ kết hợp ( còn được gọi là quan hệ ngữ đoạn ~ syntagmatic relation), các từ nằm trên trục đối vị có quan hệ liên tưởng ( còn gọi là quan hệ đối vị - paradigmatic relayion).
Quan hệ của từ với các từ khác trên trục ngữ đoạn tạo nên ngữ trị ( nghĩa cú pháp) và quan hệ của từ với các từ khác trên trục đối vị tạo nên giá trị ( nghĩa khu biệt) của từ. Ngự trị của từ chính là khả năng kết hợp từ vựng và khả năng kết hợp cú pháp của từ ( khả năng sử dụng từ trong những cấu trúc nhất định) 5 AB :tnfe ngữ đoạn CD : trục đối vị Ý nghĩa của từ vừa là cái riêng của từng từ, vừa là cái chung cho những từ cùng, loại. Khảo sát ý nghĩa của từ ta không chỉ tìm hiểu để nắm bắt nét nghĩa riêng của từng từ mà cả cái chung về ý nghĩa từ loại của cả nhóm, có thế mới thật sự hiểu từ, hiểu được những nét nghĩa tỉnh tế trong từ. các nhân tố chính tác động và chỉ phối việc lựa chọn và chỉ phối việc lực chọn và sử dụng từ trong giao tiếp “Theo quan điểm của lí thuyết dụng học giao tiếp là một quá trình tương tác chịu tác động của nhiều nhân tố.
Do vậy khi nghiên cứu một phát ngôn nào đó, người nghiên cứu cần xem xét phát ngôn ấy mội cách tông hợp không chỉ ở cấu trúc bên trong của phát ngôn mà cả với các yí im ngoài phát ngôn nhưng lại có quan hệ mật thiết đến giá trị biểu đạt hoặc khả năng đánh giá về phát ngôn đó. Ervin Tripp [49] mét quá trình giao tiếp sẽ chịu tác động của các thành tố: - Hoàn cảnh giao tiếp. - Người tham gia giao tiếp. - Dé tài giao tiếp - Chức năng giao tiếp - Đặc điểm của hình thức giao tiếp Trong năm thành tổ trên , nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hai thành tổ quan trọng.
nhất Trong quá trình giao tiếp là hoàn cảnh giao tiếp và người tham gia giao tiếp Quá trình giao tiếp bao giờ cũng diễn ra trong một hoàn cảnh nhất định. Hoàn cảnh giao tiếp đóng vai trò quyết định Trong việc tạo ra và tiếp nhận các phát ngôn cả vẻ hình thức và nội dung. Tác giả chia hoàn cảnh giao tiếp thành hai loại cơ bản 1. Bối cảnh nghỉ lễ chính thức hay Trong ngoại giao, loại này thường mang tính hình thức, trang trọng 2.
Bồi cảnh không nghỉ lễ chính thức Loại này được tác giả chia thành hai mức độ - Bồi cảnh giao tiếp bình thường - Bối cảnh giao tiếp thân mật, gầ 11 Giáo sư Như Ý đã có nhữngý kiến cụ thể và xác đáng khi bàn về nhân tố người tham gia giao tiếp. Trong bài viết “ Vai xã hội và ứng xử xã hội trong giao tiếp * [ 46] của mình. tác giả nhận định; “ Con người trong giao tiếp ngôn ngữ không phải là người nói hoặc người nghe mà là các thành viên của hệ thống xã hội cụ thể và các thành viên đó bao giờ cũng ở vào một địa vị xã hội nhất định với các quan hệ xã hội nhất định theo các qui tắc thiết chế và chuẩn mực xã hội của từng hệ thống .* ông quan niệm vai xã hội của người tham gia giao tiếp là: * vị trí hay chức trách và các quan hệ xã hội ấn định cho một cá nhân nảo đó trong một hệ thống xã hội” và phân chia vai xã hội của những người tham gia giao tiếp thành hai nhóm : ~ Vai thường xuyên: được đặc trưng bởi giới tính, lứa tuổi, nghề nghiệp ~ Vai lâm thời gồm có + Vai lâm thời thể chế: giám đốc - công nhân, giáo viên - học sinh + Vai lâm thời tình huống: người bán hàng - người mua hàng, chủ - khách, Căn cứ vào mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên trong cặp vai, tác giả của bài viết trên chia quan hệ vai thành hai nhóm: 1. Vai người nói ngang hàngvới người nghe ( A = B với A; người nói, B : người nghe 2.
Vai người nói không ngang hàng với người nghe, bao gồm ~ Vai người nói thấp hơn vai người nghe ( A < B) Vi dụ : con cái - cha mẹ. học sinh - thầy giáo. ~ Vai người nói cao hơn vai người nghe ( A > B`) Ví dụ : ông - cháu „ thủ trưởng - nhân viên. Theo tác giả mỗi cá nhân không phải bao giờ cũng chỉ ứng với một vai xã hội Trong thực tế "con người luôn luôn ở vào thể quan hệ giao tiếp đa dạng với nhiều lớp người, loại người khác nhau về địa vi xã hội, lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, học van, uy tín xã hội *.