Luận án: Đặc điểm ngôn ngữ hội thoại trong giao tiếp Quân đội Nhân dân Việt Nam - Nguyễn Thị Dung

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm ngôn ngữ hội thoại trong một số hoàn cảnh giao tiếp của quân đội nhân dân việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Nguyễn Thị Dung
• Người hướng dẫn: Nguyễn Trọng Khánh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ hội thoại trong một số hoàn cảnh giao tiếp của Quân đội Nhân dân Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hội thoại ở nước ngoài
• 1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu hội thoại ở trong nước
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ trong môi trường quân đội
• 1.2. Khái niệm giao tiếp
• 1.3. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.4. Lý thuyết hội thoại
• 1.5. Lịch sự và vấn đề nghiên cứu lịch sự giao tiếp của quân đội
• 2. Chương 2: NGÔN NGỮ HỘI THOẠI TRONG GIAO TIẾP QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 2.1. Tương tác hội thoại giao tiếp quân đội
• 2.1.1. Quyền được nói, lượt lời và hệ thống điều hành cục bộ
• 2.1.2. Chỗ ngừng, hiện tượng gối đầu và kênh phản hồi
• 2.2. Lượt lời và tham thoại giao tiếp quân đội
• 2.3. Hành vi ngôn ngữ trong tham thoại giao tiếp quân đội
• 2.3.1. Hành vi chào – chào
• 2.3.2. Hành vi hỏi – trả lời
• 2.3.3. Hành vi mệnh lệnh – thực hiện mệnh lệnh
• 2.3.4. Hành vi trần thuật – trần thuật
• 3. Chương 3: CẶP THOẠI TRONG GIAO TIẾP QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 3.1. Cặp thoại giao tiếp quân đội
• 3.1.1. Cặp thoại thi vấn đáp tốt nghiệp
• 3.1.2. Cặp thoại khám chữa bệnh
• 3.1.3. Cặp thoại giao dịch ngân hàng
• 3.2. Vận động hội thoại trong giao tiếp quân đội
• 3.2.1. Sự trao lời
• 4. Chương 4: LỊCH SỰ TRONG GIAO TIẾP QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 4.1. Lịch sự trong giao tiếp quân đội
• 4.1.1. Các nhân tố chi phối chiến lược lịch sự
• 4.1.1.1. Khoảng cách xã hội (D)
• 4.2. Các phương tiện hỗ trợ hành vi ngôn ngữ giao tiếp quân đội
• 4.2.1. Hành vi ngôn ngữ hỏi
• 4.2.2. Hành vi ngôn ngữ bày tỏ
• 4.2.3. Hành vi ngôn ngữ hứa hẹn
• 4.2.4. Hành vi ngôn ngữ cảm thán
• 4.2.5. Hành vi ngôn ngữ xin lỗi
• 4.3. Dấu hiệu từ vựng – tình thái trong giao tiếp
• 4.3.1. Từ ngữ xưng hô
• 4.4. Lịch sự trong hành vi hồi đáp
• 4.4.1. Cơ sở xác định tính chất lịch sự trong hành vi hồi đáp
• 4.4.2. Một số chiến lược lịch sự trong hành vi hồi đáp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ngôn ngữ hội thoại trong giao tiếp quân đội

Ngôn ngữ hội thoại trong giao tiếp quân đội mang tính khuôn mẫu và linh hoạt. Nghiên cứu tập trung vào các đặc điểm ngôn ngữ trong các hoàn cảnh giao tiếp cụ thể như thi vấn đáp, khám chữa bệnh, và giao dịch ngân hàng. Quân đội Nhân dân Việt Nam sử dụng ngôn ngữ hành chính quân sự, nhưng cũng kết hợp với ngôn ngữ chuyên ngành và sinh hoạt đời thường. Điều này phản ánh sự đa dạng trong giao tiếp quân đội, vừa tuân thủ quy định, vừa linh hoạt theo ngữ cảnh.

1.1. Đặc điểm ngôn ngữ hành chính quân sự

Ngôn ngữ hành chính quân sự trong giao tiếp quân đội mang tính khuôn mẫu, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định điều lệnh. Ví dụ, trong thi vấn đáp tại Trường Sĩ quan Lục quân 1, ngôn ngữ sử dụng chính xác, rõ ràng, phản ánh tính kỷ luật cao. Tuy nhiên, ngôn ngữ này cũng có cấu trúc và chức năng như giao tiếp thông thường, đảm bảo hiệu quả truyền đạt thông tin.

1.2. Ngôn ngữ chuyên ngành và sinh hoạt

Trong các hoàn cảnh như khám chữa bệnh tại Bệnh viện 108, ngôn ngữ giao tiếp mang đặc điểm khoa học y học. Tại các chi nhánh Ngân hàng Quân đội, ngôn ngữ giao dịch phản ánh chuyên ngành tài chính. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong ngôn ngữ quân sự, vừa chuyên nghiệp, vừa gần gũi với đời sống thường nhật.

II. Cặp thoại và tương tác hội thoại

Cặp thoại là đơn vị cơ bản trong giao tiếp quân đội, bao gồm các lượt lời và tham thoại. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các cặp thoại trong quân đội tuân thủ nguyên tắc tương tác, đảm bảo tính hiệu quả và lịch sự. Ví dụ, trong thi vấn đáp, cặp thoại giữa giảng viên và học viên được tổ chức chặt chẽ, phản ánh tính kỷ luật và sự tôn trọng lẫn nhau.

2.1. Cấu trúc cặp thoại

Cấu trúc cặp thoại trong giao tiếp quân đội bao gồm lượt lời và tham thoại. Ví dụ, trong thi vấn đáp, lượt lời của giảng viên thường là câu hỏi, trong khi lượt lời của học viên là câu trả lời. Sự tương tác này đảm bảo tính hiệu quả trong truyền đạt thông tin và duy trì kỷ luật.

2.2. Tương tác và phản hồi

Tương tác trong giao tiếp quân đội được thể hiện qua kênh phản hồi. Ví dụ, trong khám chữa bệnh, bác sĩ và bệnh nhân trao đổi thông tin qua các lượt lời, đảm bảo sự hiểu biết lẫn nhau. Điều này phản ánh tính linh hoạt và hiệu quả trong ngôn ngữ hội thoại quân sự.

III. Lịch sự trong giao tiếp quân đội

Lịch sự là yếu tố quan trọng trong giao tiếp quân đội, thể hiện qua các chiến lược giao tiếp và hành vi ngôn ngữ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các nhân tố như khoảng cách xã hội và vai trò của người giao tiếp ảnh hưởng đến tính lịch sự. Ví dụ, trong giao dịch ngân hàng, nhân viên và khách hàng sử dụng ngôn ngữ lịch sự để duy trì mối quan hệ tốt đẹp.

3.1. Chiến lược lịch sự

Các chiến lược lịch sự trong giao tiếp quân đội bao gồm việc sử dụng từ ngữ xưng hô phù hợp, hành vi hỏi và trả lời lịch sự. Ví dụ, trong thi vấn đáp, giảng viên sử dụng ngôn ngữ lịch sự để tạo không khí thoải mái cho học viên, đồng thời duy trì tính kỷ luật.

3.2. Hành vi ngôn ngữ lịch sự

Hành vi ngôn ngữ như chào hỏi, xin lỗi, và cảm thán được sử dụng lịch sự trong giao tiếp quân đội. Ví dụ, trong khám chữa bệnh, bác sĩ sử dụng ngôn ngữ lịch sự để thể hiện sự quan tâm và tôn trọng bệnh nhân, tạo sự tin tưởng và hợp tác.

IV. Ứng dụng và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại trong giao tiếp quân đội có ý nghĩa quan trọng trong việc chuẩn hóa ngôn ngữ và nâng cao hiệu quả giao tiếp. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong giáo dục, huấn luyện, và công tác của cán bộ, nhân viên Quân đội Nhân dân Việt Nam, góp phần xây dựng môi trường giao tiếp chuyên nghiệp và lịch sự.

4.1. Chuẩn hóa ngôn ngữ

Nghiên cứu góp phần chuẩn hóa ngôn ngữ quân đội, đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả trong giao tiếp. Ví dụ, việc sử dụng ngôn ngữ hành chính quân sự trong các văn bản và giao tiếp chính thức giúp duy trì kỷ luật và trật tự.

4.2. Nâng cao kỹ năng giao tiếp

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong các chương trình đào tạo kỹ năng giao tiếp cho cán bộ, nhân viên Quân đội Nhân dân Việt Nam. Điều này giúp họ tự tin và hiệu quả hơn trong các tình huống giao tiếp, từ đó hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Đặc điểm ngôn ngữ hội thoại trong một số hoàn cảnh giao tiếp của Quân đội Nhân dân Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Dung (Mã số chuyên ngành: 9 22 90 20 - Ngôn ngữ học, Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Trọng Khánh) là luận án tiến sĩ tiên phong tiếp cận diễn ngôn quân sự dưới góc độ Ngữ dụng học (Pragmatics) và Lý thuyết Phân tích Hội thoại (Conversation Analysis - CA). Trong bối cảnh các nghiên cứu về quân sự tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung vào lịch sử, nghệ thuật quân sự hoặc phân tích phong cách ngôn ngữ văn bản văn học viết về người lính, luận án này đã tạo ra một bước chuyển biến quan trọng khi khảo sát trực tiếp ngôn ngữ lời nói tự nhiên (spontaneous spoken discourse) trong các thiết chế thực tế của quân đội.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được luận án định vị rõ nét: Mặc dù lý thuyết hội thoại và ngữ dụng học đã được du nhập và phát triển ở Việt Nam qua các công trình của Đỗ Hữu Châu (1993, 2002), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2000), nhưng các nghiên cứu thực nghiệm chủ yếu dừng lại ở ngữ cảnh giao tiếp đời thường, giao tiếp chợ búa, đàm phán thương mại hoặc lớp học dân sự. Diễn ngôn giao tiếp trong môi trường Quân đội Nhân dân Việt Nam vốn chịu sự chi phối nghiêm ngặt của tính "điều lệnh hóa", kỷ luật quân sự và phân tầng tôn ti thứ bậc nhưng đồng thời lại vận hành linh hoạt trong các lĩnh vực dịch vụ công (y tế, tài chính) chưa từng được hệ thống hóa toàn diện về cấu trúc hội thoại, hành vi ngôn ngữ và chiến lược lịch sự.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hệ thống cấu trúc hội thoại (lượt lời, tham thoại, cặp thoại, đoạn thoại, cuộc thoại) trong các thoại trường quân đội mang đặc trưng tổ chức nào dưới sự chi phối của hệ thống điều hành cục bộ (local management system)?
2. RQ2: Các hành vi ngôn ngữ (speech acts) chủ hướng và phụ thuộc được phân bổ, hiện thực hóa như thế nào trong từng hoàn cảnh giao tiếp quy thức và phi quy thức của quân đội?
3. RQ3: Chiến lược lịch sự (lịch sự chiến lược và lịch sự chuẩn mực) được các thoại nhân vận dụng như thế nào để vừa duy trì kỷ cương điều lệnh, vừa bảo đảm tính liên nhân và hiệu quả giao dịch?

Tương ứng với các câu hỏi trên, 3 giả thuyết nghiên cứu được thiết lập:

• H1: Ngôn ngữ hội thoại trong môi trường quân đội không thuần nhất mang tính mệnh lệnh hành chính mà phân hóa đa tầng tùy thuộc vào thoại trường và vai giao tiếp.
• H2: Cấu trúc cặp thoại và cơ chế trao - nhận lượt lời trong hội thoại quân sự chịu sự chi phối kép của Điều lệnh Quản lý bộ đội và các quy ước tương tác xã hội.
• H3: Tính lịch sự trong giao tiếp quân đội là sự tích hợp hữu cơ giữa lịch sự chuẩn mực (normative politeness) phương Đông và lịch sự chiến lược (strategic politeness) phương Tây.

Quy mô khảo sát của luận án bao gồm 150 cuộc thoại tự nhiên (mỗi thoại trường 50 cuộc thoại) được thu thập từ năm 2015 đến 2018, xử lý bổ sung đến tháng 9/2019 tại địa bàn Thành phố Hà Nội: (1) Thi vấn đáp tốt nghiệp tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 (Sơn Tây); (2) Khám chữa bệnh tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (Hai Bà Trưng); (3) Giao dịch ngân hàng tại các chi nhánh Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội (MB Bank). Toàn bộ 100% không gian khảo sát thuộc thoại trường công cộng, phản ánh tính liên nhân đa dạng giữa quân nhân - quân nhân và quân nhân - dân sự.

Literature Review và Positioning

Phân tích hội thoại khởi nguồn từ phương pháp luận dân tộc học (ethnomethodology) của Harold Garfinkel và quan điểm trật tự tương tác của Erving Goffman (1967). Đến thập niên 70 của thế kỷ XX, Harvey Sacks, Emanuel A. Schegloff và Gail Jefferson (1974) đã chính thức tách phân tích hội thoại thành một chuyên ngành độc lập, tập trung vào cấu trúc vi mô của hành vi tương tác bằng lời. Trên bình diện quốc tế, dòng nghiên cứu diễn ngôn thể chế (institutional talk) phát triển mạnh mẽ qua các công trình kinh điển của Drew & Heritage (1992) về cấu trúc giao tiếp nơi làm việc, Atkinson & Drew (1979) về tương tác xét hỏi tư pháp, Maynard (2003) về cấu trúc hội thoại thông báo tin lâm sàng trong y tế, và Charles Goodwin (2000) về tổ chức hành vi đa phương thức. Anthony Liddicoat (2007) và Robin Wooffitt (2005) đã chuẩn hóa khung phân tích về chuỗi kế cận, tổ chức ưa chuộng và cơ chế sửa đổi trong hội thoại.

Tại Việt Nam, Ngữ dụng học và Phân tích hội thoại được đặt nền móng vững chắc bởi các học giả hàng đầu: Đỗ Hữu Châu (1993, 2002, 2003) với các chuyên khảo về ngữ dụng học và cấu trúc hội thoại; Nguyễn Đức Dân (1998) với phân tích chuyên sâu về logic ngữ dụng, nguyên lý cộng tác và hàm ngôn; Nguyễn Thiện Giáp (2000) với Dụng học Việt ngữ; Đỗ Thị Kim Liên (1999, 2005) với Ngữ nghĩa lời thoại; Nguyễn Văn Khang (1999) tiếp cận hội thoại từ xã hội học ngôn ngữ; Vũ Thị Thanh Hương (1990, 1992, 2004) đi sâu vào tương tác bác sĩ - bệnh nhân và phép lịch sự trong tiếng Việt; Phạm Văn Thấu (2000) nghiên cứu cấu trúc cặp thoại; Mai Xuân Huy (2005) nghiên cứu cấu trúc hội thoại quảng cáo; cùng các công trình về hội thoại dạy học của Quách Thị Gấm (2010), Trần Thị Phượng (2015).

==========================================================================================
BẢNG TỔNG HỢP VỊ TRÍ HỌC THUẬT VÀ TIẾP NỐI LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
==========================================================================================
Dòng nghiên cứu         Tác giả tiêu biểu         Nội dung cốt lõi           Khoảng trống luận án giải quyết
------------------------------------------------------------------------------------------
Phân tích hội thoại     Sacks, Schegloff,         Cấu trúc lượt lời, cặp     Chưa kiểm chứng trong bối cảnh tổ chức
quốc tế                 Jefferson (1974);         kế cận, phân bố quyền      quân sự có tính kỷ luật pháp quy cao 
                        Drew & Heritage (1992)    nói thể chế                tại một quốc gia phương Đông.
------------------------------------------------------------------------------------------
Ngữ dụng học &          Đỗ Hữu Châu (2002);       Cơ sở ngữ dụng học,        Ngữ liệu chủ yếu lấy từ đời sống thường
Hội thoại Việt ngữ      Nguyễn Đức Dân (1998);    ngữ nghĩa lời thoại,       nhật hoặc trích xuất từ tác phẩm văn học;
                        Nguyễn Thiện Giáp (2000)  cấu trúc cặp trao đáp      thiếu khảo sát thực địa vi mô trong quân đội.
------------------------------------------------------------------------------------------
Ngôn ngữ học            Vũ Quang Hào (1994);      Thuật ngữ quân sự,         Mới dừng lại ở từ loại, thuật ngữ danh từ 
quân sự Việt Nam        Nhữ Văn Thao;             tâm lý giao tiếp cán bộ    hoặc miêu tả tâm lý; chưa phân tích 
                        Hoàng Đình Châu (1998)    chỉ huy                    diễn ngôn hội thoại tự nhiên theo ngữ dụng học.
==========================================================================================

Tranh luận học thuật lớn nhất nằm ở sự đối lập giữa hai trường phái lý thuyết lịch sự:

1. Trường phái lịch sự chiến lược phương Tây (Strategic Politeness): Đứng đầu là Penelope Brown & Stephen C. Levinson (1987) với lý thuyết bảo vệ thể diện (Face-Threatening Acts - FTA), chia thành lịch sự dương tính (positive politeness) và lịch sự âm tính (negative politeness). Trường phái này đề cao chủ nghĩa duy lý và nỗ lực cá nhân nhằm giảm thiểu xung đột giao tiếp.
2. Trường phái lịch sự chuẩn mực phương Đông (Normative Politeness): Đại diện bởi Yoshiko Matsumoto (1988), Gu Yueguo (1990), khẳng định rằng ở các nền văn hóa tập thể phương Đông, tính lịch sự không phải là chiến lược cá nhân vị kỷ mà là sự tuân thủ các quy chuẩn vị thế xã hội, tôn ti trật tự và quy ước cộng đồng.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình của Drew & Heritage (1992) về tính bất đối xứng trong đối thoại thể chế và Maynard (2003) về giao tiếp lâm sàng, luận án của Nguyễn Thị Dung đã tạo ra một định vị lý thuyết mới: Luận án chứng minh rằng trong thiết chế Quân đội Nhân dân Việt Nam, giao tiếp không thuần túy là sự áp đặt bất đối xứng một chiều kiểu cơ học mà là sự dung hợp linh hoạt giữa các quy chuẩn điều lệnh cứng với văn hóa giao tiếp trọng tình, giàu sắc thái liên nhân của người Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngữ dụng học kinh điển trong một không gian tương tác đặc thù:

• Mở rộng Lý thuyết Hành vi ngôn ngữ của J.L. Austin (1962) và J.R. Searle (1969, 1976): Chứng minh rằng trong môi trường quân sự, các điều kiện thỏa đáng (felicity conditions) - đặc biệt là "điều kiện căn bản" (essential condition) và quyền lực định chế - giữ vai trò quyết định hiệu lực tại lời (illocutionary force). Một phát ngôn mệnh lệnh chỉ mang tính điều lệnh khi người phát ngôn có cương vị và vị thế quy định, biến hành vi ngôn từ thành một thiết chế bắt buộc thi hành.
• Phát triển Mô hình cấu trúc thứ bậc của Trường phái Phân tích hội thoại Geneva (Roulet et al., 1985): Hệ thống hóa cấu trúc tham thoại (move/intervention) thành cấu tạo hạt nhân gồm Hành vi chủ hướng (Directing Act - CH) và Hành vi phụ thuộc (Subordinate Act - PT). Trong giao tiếp quân sự, luận án phát hiện cấu trúc tham thoại mở rộng có xu hướng tối giản hành vi phụ thuộc ở ngữ cảnh thi cử, nhưng lại gia tăng mật độ hành vi phụ thuộc để giải thích, thuyết phục trong khám bệnh và giao dịch tài chính.
• Tái định hình Lý thuyết Lịch sự trong ngữ cảnh văn hóa quân sự Việt Nam: Luận án chứng minh quan điểm của Vũ Thị Thanh Hương là xác đáng khi áp dụng vào quân đội: Lịch sự trong quân đội vừa bao hàm "lịch sự chuẩn mực" (xưng hô Đồng chí - Tôi, báo cáo chuẩn điều lệnh) vừa tích hợp "lịch sự chiến lược" (sử dụng đại từ thân tộc, trợ từ tình thái, quán ngữ giảm nhẹ nhằm duy trì quan hệ liên nhân hòa ái).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng từ 4 trục lý thuyết chính:

1. Trục cấu trúc hội thoại (Conversation Structure): Vận dụng lý thuyết của George Yule (1986) và Đỗ Hữu Châu (2002) phân cấp 5 tầng: Cuộc thoại $\rightarrow$ Đoạn thoại $\rightarrow$ Cặp thoại $\rightarrow$ Tham thoại $\rightarrow$ Hành vi ngôn ngữ.
2. Trục quản lý quyền nói: Vận dụng khái niệm Quyền được nói (floor), Lượt lời (turn at talk) và Hệ thống điều hành cục bộ (local management system) để đo lường mức độ kiểm soát giao tiếp của các vai mang quyền lực định chế.
3. Trục chức năng ngôn ngữ: Phân định rõ Chức năng giao dịch (transactional function - truyền đạt thông tin logic mệnh đề) và Chức năng liên nhân (interpersonal function - thiết lập quan hệ xã hội, biểu cảm, bộc lộ thái độ) theo Berge (1994).
4. Trục biến số chi phối phép lịch sự: Khảo sát sự tác động của Khoảng cách xã hội ($D$ - Social Distance), Quyền lực ($P$ - Power) và Mức độ áp đặt ($R$ - Ranking of Imposition) của hành vi.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích này có hiệu lực tối ưu trong các thiết chế bán quy thức và quy thức của quân đội nơi có sự tham gia của các vai giao tiếp xác định, chịu sự ràng buộc của văn hóa tổ chức lực lượng vũ trang Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ hệ hình diễn giải (interpretivism paradigm) kết hợp với các thủ pháp định lượng thực chứng của ngôn ngữ học xã hội (sociolinguistics) và phân tích diễn ngôn chức năng. Thiết kế nghiên cứu đa trường hợp (multi-case study) so sánh 3 thoại trường có tính chất tương phản về mức độ điều lệnh hóa:

==========================================================================================
THIẾT KẾ ĐẶC ĐIỂM NGŨ CẢNH TẠI 3 THOẠI TRƯỜNG KHẢO SÁT
==========================================================================================
Thoại trường              Địa điểm khảo sát           Cặp nhân vật giao tiếp    Tính chất thể chế
------------------------------------------------------------------------------------------
1. Thi vấn đáp            Trường Sĩ quan Lục quân 1   Giảng viên (GV) -         Quy thức cao, chuẩn điều lệnh,
   tốt nghiệp             (Sơn Tây, Hà Nội)           Học viên (HV)             vai cao - vai thấp tuyệt đối.
------------------------------------------------------------------------------------------
2. Khám chữa bệnh         Bệnh viện Trung ương        Bác sĩ (BS) -             Quy thức chuyên môn y tế,
                          Quân đội 108                Bệnh nhân (BN)            liên nhân hỗn hợp (quân/dân).
------------------------------------------------------------------------------------------
3. Giao dịch ngân hàng    Các PGD Ngân hàng Quân      Nhân viên (NV) -          Thương mại dịch vụ tài chính,
                          đội (MB) tại Hà Nội         Khách hàng (KH)           định hướng phục vụ khách hàng.
==========================================================================================

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý ngữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 giai đoạn:

1. Thu thập ngữ liệu sơ cấp: Sử dụng thiết bị ghi âm kỹ thuật số chuyên dụng kết hợp ghi chép quan sát thực địa (field notes) và ghi hình/chụp ảnh bối cảnh tương tác từ năm 2015 đến 2018. Tất cả các cuộc thoại đều diễn ra tự nhiên trong môi trường công tác thực tế, không dàn dựng.
2. Chuyển biên ngữ liệu (Transcription): 150 cuộc thoại được chuyển biên trung thực thành văn bản theo quy ước phân tích hội thoại quốc tế (Jeffersonian transcription system cải biên), bảo đảm ghi nhận đầy đủ các khoảng lặng (pauses), chỗ ngừng ngắt, hiện tượng nói gối đầu (overlapping talk), tín hiệu kênh phản hồi (backchannels: vâng, dạ, ừ, à, thế à) và ngữ điệu tình thái.
3. Mã hóa và phân loại đơn vị: Phân tách các đơn vị hội thoại theo khung Geneva: xác định ranh giới lượt lời $\rightarrow$ phân lập tham thoại dẫn nhập/hồi đáp $\rightarrow$ gắn nhãn hành vi chủ hướng (CH) và hành vi phụ thuộc (PT) $\rightarrow$ phân loại hành vi ngôn ngữ (hỏi, mệnh lệnh, trần thuật, biểu cảm, cam kết).
4. Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa phân tích định tính ngữ nghĩa - ngữ dụng với thống kê tần suất xuất hiện định lượng nhằm bảo đảm tính giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy nội tại (internal reliability).

[Thu thập ghi âm thực địa 150 cuộc thoại (2015-2018)]
[Chuyển biên chi tiết: Ngừng, ngắt, gối đầu, kênh phản hồi]
[Mã hóa phân tầng: Cuộc thoại ➔ Đoạn thoại ➔ Cặp thoại ➔ Tham thoại (CH/PT)]
[Định lượng thống kê tần suất & Định tính ngữ dụng học xã hội]

Data và phân tích

• Đặc trưng tập dữ liệu: Tổng cộng 150 cuộc thoại song thoại (dyadic dialogue) hoàn chỉnh. Ngữ liệu bao quát các tương tác ngôn ngữ giữa các thoại nhân đại diện đầy đủ các nhóm xã hội: cán bộ sĩ quan, học viên quân sự, bác sĩ quân y, bệnh nhân (cả quân nhân và nhân dân), nhân viên giao dịch và khách hàng tài chính.
• Thống kê và kiểm soát định lượng: Luận án sử dụng các bảng thống kê tần suất, tỷ lệ phần trăm phân bố lượt lời, cấu trúc cặp thoại và các phương tiện từ vựng - tình thái.
• Phân tích độ tin cậy: Các tiêu chí phân định hành vi ngôn ngữ được đối soát nghiêm ngặt dựa trên khung lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Searle và tiêu chí nhận diện tiểu từ tình thái tiếng Việt của Cao Xuân Hạo (1991).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa rõ rệt của Hệ thống điều hành cục bộ (Local Management System): Trong thi vấn đáp quân sự, quyền được nói (floor) hoàn toàn do Giảng viên chi phối tuyệt đối. Giảng viên chủ động trao lời và phân phối lượt lời: "Đồng chí chuẩn bị xong chưa? Đồng chí dừng lại chuyển sang trả lời câu 2". Học viên chỉ được thực hiện lượt lời đáp ứng trong khuôn khổ câu hỏi. Ngược lại, tại Bệnh viện 108 và Ngân hàng Quân đội, quyền nói mang tính tương tác mềm dẻo, bệnh nhân và khách hàng hoàn toàn có quyền chủ động cắt lượt, đặt câu hỏi chêm xen để làm rõ thông tin bệnh lý hoặc điều khoản tài chính.

2. Cấu trúc đoạn thoại phân hóa giữa 3 phần hoàn chỉnh và 2 phần biến thể: Hội thoại thi vấn đáp luôn bảo đảm nghiêm ngặt mô hình 3 đoạn thoại: Đoạn mở thoại (HV chào báo cáo theo điều lệnh: "Báo cáo tiểu ban tôi có mặt để bốc câu hỏi"), Đoạn thân thoại (hỏi - đáp nội dung chuyên môn), và Đoạn kết thoại (nhận xét, cho điểm, lệnh kết thúc). Trong khi đó, ở thoại trường khám bệnh và ngân hàng, ranh giới giữa thân thoại và kết thoại rất mỏng manh, thường chuyển tiếp tự nhiên thông qua các hành vi hướng dẫn thủ tục hoặc cảm ơn.

3. Hiện tượng xưng hô kép (Dual Address System) - Sự giao thoa giữa Điều lệnh và Thân tộc: Luận án trích dẫn nguyên văn quy định tại Điều 37 Điều lệnh Quản lý bộ đội:

"Quân nhân gọi nhau bằng “Đồng chí” và xưng “Tôi”. Sau tiếng “Đồng chí” có thể gọi tiếp cấp bậc, chức vụ, họ tên mà người mình định tiếp xúc. Đối với cấp trên có thể gọi là “Thủ trưởng”. Nghe gọi đến tên, quân nhân phải trả lời “có”. Khi nhận lệnh hoặc trao đổi trong công việc quân nhân phải nói “rõ”. Trong lúc nghỉ ngơi, quân nhân có thể xưng hô với nhau theo tập quán thông thường”.

Và Điều 40:

"Khi trực tiếp báo cáo, quân nhân phải chào và tự giới thiệu đầy đủ họ, tên, chức vụ, đơn vị của mình trên một cấp và báo cáo theo chức vụ của cấp trên... báo cáo xong nội dung phải nói “hết”."

Tuy nhiên, phát hiện đột phá từ ngữ liệu thực tế cho thấy: Tại Bệnh viện 108 và Ngân hàng MB, các thoại nhân quân đội đã linh hoạt chuyển đổi từ cặp xưng hô pháp quy (Đồng chí - Tôi) sang hệ thống danh xưng thân tộc (Bác sĩ - Cháu/Bác/Anh/Chị, Cháu - Bác, Em - Anh). Sự dịch chuyển này làm giảm khoảng cách xã hội ($D$), giải tỏa tâm lý căng thẳng cho bệnh nhân và tạo lập sự tin cậy trong giao dịch tài chính.

4. Mật độ xuất hiện hành vi biểu cảm và lịch sự hồi đáp: Dữ liệu chỉ ra rằng trong giao dịch tại Ngân hàng Quân đội, có tới hơn 90% khách hàng chủ động nói lời cảm ơn với nhân viên sau khi hoàn thành phiên giao dịch. Phía nhân viên ngân hàng duy trì 100% việc sử dụng các phát ngôn mở đầu mang tính lịch sự âm tính cao độ: "Xin lỗi, cháu/chị/em có thể giúp gì cho bác/anh/chị ạ?". Đây là minh chứng thực nghiệm cho thấy sự chuyển hóa hoàn toàn từ phong cách mệnh lệnh quân sự sang chuẩn mực văn hóa dịch vụ hiện đại.

5. Sự áp đảo của cặp thoại bổ khuyết và cấu trúc ưa chuộng: Trong cả 3 thoại trường, cấu trúc được ưa chuộng (preferred structure) chiếm ưu thế áp đảo: Yêu cầu $\rightarrow$ Chấp nhận; Hỏi $\rightarrow$ Trả lời trực tiếp; Chào $\rightarrow$ Chào đáp lễ. Các cặp thoại không ưa chuộng (từ chối, bác bỏ) thường được làm mềm bằng các hành vi phụ thuộc giải thích lý do (PT) hoặc quán ngữ tình thái xin lỗi.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Bổ sung vào kho tàng ngôn ngữ học Việt Nam bức tranh toàn cảnh về diễn ngôn thể chế quân sự, làm rõ cơ chế tương tác vi mô của lời nói tự nhiên trong một tổ chức có tính kỷ luật cao nhất xã hội.
• Về mặt giáo dục - đào tạo quân sự: Cung cấp cơ sở khoa học để biên soạn các chuyên đề bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp sư phạm quân sự cho đội ngũ giảng viên tại các học viện, nhà trường quân đội; khắc phục tình trạng thiếu tự tin trong giao tiếp của sĩ quan trẻ (như cảnh báo trên Báo Quân đội Nhân dân).
• Về mặt quản trị và thực tiễn ngành: Chuẩn hóa quy trình giao tiếp lâm sàng cho cán bộ, bác sĩ quân y tại hệ thống các bệnh viện quân đội (như BV 108, BV 103) và xây dựng cẩm nang văn hóa giao tiếp khách hàng chuyên nghiệp tại các doanh nghiệp trực thuộc Bộ Quốc phòng (như MB Bank, Viettel).

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về không gian địa lý: Toàn bộ 150 cuộc thoại được thu thập trên địa bàn Thành phố Hà Nội (khu vực phía Bắc). Do đó, luận án chưa khảo sát sự biến thiên phương ngữ (phương ngữ Trung, phương ngữ Nam) và đặc trưng văn hóa vùng miền ảnh hưởng đến phong cách hội thoại quân sự.
2. Giới hạn về mô hình tương tác: Luận án mới chỉ tập trung vào mô hình song thoại (dialogue - tương tác 1:1), chưa mở rộng khảo sát các mô hình đa thoại (polylogue - từ 3 người trở lên) vốn rất phổ biến trong quân đội như: hội ý chỉ huy, giao ban tác chiến, tọa đàm chính trị, hội nghị quân chính.
3. Giới hạn về tham số ngữ âm - âm học: Do điều kiện kỹ thuật của giai đoạn 2015-2018, nghiên cứu chưa áp dụng các phần mềm phân tích ngữ âm thực nghiệm (như Praat) để đo đạc cao độ (pitch), cường độ (intensity), trường độ và các đường nét ngữ điệu (intonation contours) của phát ngôn quân sự.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích đa phương thức (Multimodal Conversation Analysis) kết hợp ngôn ngữ lời nói với ánh mắt, cử chỉ chào điều lệnh, tư thế tác phong quân nhân theo lý thuyết của Charles Goodwin.
• Khảo sát sự chuyển dịch của diễn ngôn quân sự trong kỷ nguyên số (giao tiếp qua hệ thống chỉ huy điều hành tác chiến điện tử, hội nghị truyền hình trực tuyến).
• Nghiên cứu đối chiếu xuyên văn hóa (Cross-cultural contrastive pragmatics) giữa diễn ngôn quân đội Việt Nam với quân đội các quốc gia khác trên thế giới.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại những giá trị tác động đa tầng đối với xã hội và học thuật:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học ứng dụng và Việt ngữ học. Dự kiến tạo lập nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu về phân tích diễn ngôn thể chế tại Việt Nam.
• Chuyển đổi văn hóa tổ chức quân đội: Góp phần cụ thể hóa phong trào xây dựng nét đẹp văn hóa người quân nhân cách mạng, xây dựng hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" trong thời kỳ mới vừa nghiêm minh, chính quy theo điều lệnh, vừa chuẩn mực, văn minh, nhân ái trong quan hệ với nhân dân.
• Hiệu quả kinh tế - dịch vụ: Chuẩn hóa giao tiếp dịch vụ tại MB Bank và Bệnh viện 108 giúp nâng cao chỉ số hài lòng của khách hàng và người bệnh, trực tiếp thúc đẩy hiệu quả hoạt động dịch vụ công và thương mại trong khối doanh nghiệp quân đội.

Đối tượng hưởng lợi

==========================================================================================
BẢNG TỔNG HỢP CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
==========================================================================================
Nhóm đối tượng                 Giá trị thụ hưởng cụ thể
------------------------------------------------------------------------------------------
Nghiên cứu sinh &              Khung phân tích hội thoại 5 tầng hoàn chỉnh; phương pháp luận 
Học viên cao học               thu thập và chuyển biên ngữ liệu khẩu ngữ tự nhiên chuẩn xác.
------------------------------------------------------------------------------------------
Giảng viên các Học viện,       Bộ học liệu thực chứng sinh động để nâng cao phương pháp sư phạm 
Nhà trường Quân đội            vấn đáp, điều hành tương tác dạy học theo chuẩn điều lệnh.
------------------------------------------------------------------------------------------
Đội ngũ Y bác sĩ               Chiến lược giao tiếp liên nhân giúp giảm thiểu áp lực tâm lý cho 
Quân y                         bệnh nhân, tối ưu hóa quá trình khai thác bệnh sử lâm sàng.
------------------------------------------------------------------------------------------
Lãnh đạo & Nhân viên           Quy chuẩn ngôn ngữ dịch vụ khách hàng kết hợp hài hòa giữa tính kỷ 
Doanh nghiệp Quân đội          luật quân đội và sự tận tâm, lịch thiệp của kinh doanh hiện đại.
==========================================================================================

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chứng minh thành công tính dung hợp giữa Lý thuyết Lịch sự chiến lược phương Tây (Brown & Levinson) và Lý thuyết Lịch sự chuẩn mực phương Đông (Gu Yueguo, Matsumoto, Vũ Thị Thanh Hương) trong không gian thể chế quân sự Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng "tính điều lệnh hóa" không triệt tiêu các chiến lược lịch sự liên nhân mà trái lại, hoạt động như một hệ quy chiếu chuẩn mực giúp các thoại nhân định vị vai giao tiếp, từ đó vận dụng sáng tạo các phương tiện tình thái tiếng Việt để đạt hiệu quả giao tiếp tối ưu.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu ngôn ngữ quân sự trước đó vốn chỉ dừng lại ở phân tích từ vựng - thuật ngữ qua từ điển (Vũ Quang Hào, 1994) hoặc khảo sát phong cách ngôn ngữ qua tác phẩm văn học (Mã Giang Lân, Phạm Thị Hạnh), luận án này là công trình đầu tiên tại Việt Nam tiến hành thu thập và phân tích định lượng - định tính trên 150 cuộc thoại khẩu ngữ tự nhiên tại hiện trường, áp dụng quy chuẩn phân tích hội thoại vi mô (Jeffersonian transcription) và cấu trúc tham thoại đa tầng (Geneva School).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ ngữ liệu thực tế là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự dịch chuyển linh hoạt mang tính "phi điều lệnh hóa tạm thời" trong thoại trường y tế (BV 108) và ngân hàng (MB Bank). Mặc dù là các cơ sở do quân đội quản lý, nhưng danh xưng pháp quy (Đồng chí - Tôi) gần như nhường chỗ hoàn toàn cho danh xưng thân tộc gia đình (Bác - Cháu, Chị - Em), với tỷ lệ cảm ơn tự phát đạt trên 90%. Điều này phản ánh sức mạnh chi phối của văn hóa giao tiếp gia đình hóa của người Việt, vượt lên trên ranh giới thể chế quân sự thuần túy.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp tường minh tiêu chí chọn mẫu 150 cuộc thoại tại 3 thoại trường xác định, quy trình chuyển biên các hiện tượng ngừng ngắt, gối đầu, cùng khung tiêu chí phân lập hành vi ngôn ngữ dựa trên hành vi chủ hướng ($CH$) và hành vi phụ thuộc ($PT$). Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể áp dụng nguyên vẹn khung phân tích này để khảo sát các đơn vị quân đội khác hoặc các ngành nghề thể chế tương đương (công an, tòa án, hải quan).

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo?

Chương trình nghiên cứu dài hạn bao gồm: (1) Số hóa và xây dựng Ngân hàng ngữ liệu khẩu ngữ quân sự Việt Nam (Vietnam Military Spoken Corpus); (2) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để phân tích cảm xúc và tự động đánh giá chất lượng giao tiếp trong chỉ huy quân sự; (3) Biên soạn Bộ quy chuẩn văn hóa giao tiếp Quân đội Nhân dân Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Dung là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị học thuật xuất sắc. Tựu trung lại, công trình đã đạt được 5 kết luận cốt lõi:

1. Xác lập thành công mô hình cấu trúc phân tầng của hội thoại quân sự Việt Nam qua 5 cấp độ: Cuộc thoại, Đoạn thoại, Cặp thoại, Tham thoại và Hành vi ngôn ngữ, đặt nền móng cho hướng nghiên cứu phân tích diễn ngôn thể chế tại Việt Nam.
2. Chứng minh thực nghiệm rằng Hệ thống điều hành cục bộ (local management system) trong quân đội phân hóa linh hoạt: mang tính kiểm soát bất đối xứng tuyệt đối trong thi cử huấn luyện, nhưng chuyển hóa thành cơ chế tương tác đối xứng, hợp tác cao trong khám chữa bệnh và dịch vụ tài chính.
3. Làm sáng tỏ cơ chế lưỡng phân của hệ thống xưng hô quân sự: sự song song tồn tại giữa danh xưng pháp quy (Đồng chí - Tôi) theo Điều lệnh Quản lý bộ đội và danh xưng thân tộc (Anh, Chị, Bác, Cháu) theo truyền thống văn hóa Việt Nam.
4. Minh chứng tính chuẩn mực và chiến lược của phép lịch sự trong quân đội, khẳng định văn hóa giao tiếp của "Bộ đội Cụ Hồ" là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỷ luật thép và đạo lý nhân nghĩa truyền thống.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực nhằm chuẩn hóa ngôn ngữ sư phạm quân sự, nâng cao chất lượng y đức trong giao tiếp quân y và tối ưu hóa dịch vụ khách hàng tại các doanh nghiệp quốc phòng trong thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu tương tác bác sĩ - bệnh nhân”, (Tạp chí Ngôn ngữ - số 3 và 1992), “ Các hành vi giao tiếp kết thúc tương tác bác sĩ – bệnh nhân”(Hội nghị Khoa học Viện Ngôn ngữ học). Tác giả Nguyễn Văn Khang năm 1999 đã tiếp cận hội thoại từ góc nhìn Ngôn ngữ học xã hội.Trong chương 8 [52], tác giả đi sâu vào ba vấn đề chủ yếu của hội thoại là: cấu trúc hội thoại, chiến lược hội thoại và phong cách hội thoại. Từ bình diện ngôn ngữ học xã hội, tác giả đã dành nhiều thời gian để phân biệt năng lực ngôn ngữ và năng lực giao tiếp, những cấu trúc quan trọng dùng để biểu đạt lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ. Với tác giả Đỗ Kim Liên, năm 1999, cho ra đời cuốn “Ngữ nghĩa lời thoại” [56].

Nếu như các tác giả trước đây khi nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại thường xem xét câu hỏi, câu đáp một cách riêng lẻ thì lần đầu tiên, tác giả đã quan tâm nghiên cứu sự tương tác giữa câu hỏi – câu đáp từ bình diện ngữ nghĩa. Nếu như các tác giả trước đây khi nghiên cứu ngôn ngữ hội thoại thường xem xét câu hỏi, câu đáp một cách riêng lẻ thì lần đầu tiên, tác giả đã quan tâm nghiên cứu sự tương tác giữa câu hỏi – câu đáp từ bình diện ngữ 10 nghĩa. Một điểm nữa là các tác giả như Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Văn Khang trình bày các vấn đề và dẫn dụ được lấy từ nguyên mẫu lời nói thì tác giả Đỗ Thị Kim Liên đã sử dụng các cuộc thoại trong tác phẩm văn học viết để soi sáng các vấn đề của Lý thuyết hội thoại. Năm 2005, tác giả Đỗ Thị Kim Liên tiếp tục công bố “Giáo trình Ngữ dụng học” [59.

Trong công trình này, những nội dung cập nhật của lý thuyết hội thoại tiếp tục được tác gỉa soi chiếu thông qua các tác phẩm văn học sau này. Kế thừa và phát triển thành tựu các bậc tiền bối, các thế hệ tiếp sau đã vận dụng Lý thuyết Hội thoại và các đơn vị hội thoại vào các nghiên cứu của mình. Tác giả Phạm Văn Thấu (2000) [88] lại đi sâu nghiên cứu cấu tạo của cặp thoại, các kiểu cấu trúc liên kết của cặp thoại bao gồm: liên kết phẳng, liên kết lồng, liên kết đối xứng và liên kết móc xích. Tác giả Mai Xuân Huy trong “Ngôn ngữ quảng cáo dưới ánh sáng của lý thuyết giao tiếp” [42] đã dành một phần trong Chương 3 để bàn về cấu trúc hội thoại quảng cáo, cặp thoại trong hội thoại quảng cáo và sự liên kết của các cặp thoại.

Ngoài 5 cấu trúc mà tác giả Phạm Văn Thấu đã đưa ra, Mai Xuân Huy còn bổ sung thêm kiểu liên kết đồng quy hay còn gọi là liên kết hướng tâm. Bên cạnh đó, lý thuyết hội thoại còn được quan tâm nghiên cứu dưới góc độ ứng dụng vào những phạm vi giao tiếp cụ thể như giao tiếp mua bán, giao tiếp đàm phán thương mại, hội thoại dạy học, hội thoại giữa tư vấn viên tổng đài và người gọi điện thoại tư vấn,… Đặc biệt, riêng bình diện hội thoại giữa người mua – người bán đã có tới gần sáu chục công trình đề cập đến vấn đề này như [71,72],…. Nhìn chung, các tác giả đã tập trung chủ yếu vào những vấn đề cụ thể của hội thoại và đã chỉ ra được cấu trúc cuộc thoại mua bán, các đặc điểm của hội thoại mua bán ở chợ và các đơn vị cấu trúc hội thoại. Điều đáng chu ý là tác giả Trần Thanh Vân đã đi sâu nghiên cứu những khác biệt về giới tính thể hiện qua cuộc thoại mua bán ở chợ Đồng Tháp, từ đó hướng đến việc làm rõ các kiểu dạng hoạt động ngôn ngữ đặc thù mang đặc trưng văn hóa vùng biểu hiện trong ngôn ngữ hội thoại.

11 Ở bình diện ngôn ngữ hội thoại dạy học, có các công trình Quách Thị Gấm (2010) [23],Vũ Thị Thanh Hương (2004) [55], Nguyễn Thị Dung (2011) [15] Trần Thị Phượng (2015) [72]. Các công trình này đã đề cập khá đầy đủ đến các vấn đề của hội thoại dạy học như cặp thoại dạy học, vai trò của cặp thoại trong tổ chức của đoạn thoại và cuộc thoại, cấu trúc, chức năng của cặp thoại dạy học, bước thoại và năng lực giao tiếp của giảng viên, giáo viên, sinh viên, học viên, học sinh. Trên cơ sở những tri thức nền tảng lý thuyết hội thoại trong và ngoài nước, nhiều công trình đã tập trung nghiên cứu, mở rộng việc vận dụng lý thuyết hội thoại vào thực tiễn giao tiếp hàng ngày cũng như trong tác phẩm văn học, văn bản quản lý nhà nước,… Tuy nhiên, cho đến nay, ngôn ngữ hội thoại giao tiếp của cán bộ, nhân viên Quân đội Nhân dân Việt Nam vẫn là mảng đề tài để ngỏ cần được tiếp tục khám phá.Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ trong môi trường quân đội. Quân đội Nhân dân hơn bảy mươi năm xây dựng chiến đấu, trưởng thành mảng đề tài về lịch sử quân đội, về nghệ thuật chiến tranh nhân dân, về anh bộ đội Cụ Hồ…được nhiều tác giả nghiên cứu.

Bên cạnh đó mảng đề tài về khoa học ngôn ngữ quân sự, theo tìm hiểu của chúng tôi đến nay có một số công trình nghiên cứu cụ thể như sau: Ngôn ngữ người lính được phân tích khá thú vị trong công trình “Văn học Việt Nam 1945 -1954”, tác giả Mã Giang Lân đánh giá tổng quát về tiến trình văn học Việt Nam giai đoạn 1945 -1954 và bước đầu phân tích về mảng đề tài người lính trong văn xuôi. Theo tác giả, người lính là những con người mà khi tiếp xúc cho người ta “một cảm giác lạ lùng ở trong người: Người dân quê bây giờ lạ lắm, họ không phải là người quê nữa, họ là những người giết được giặc, có một tình cảm mãnh liệt, đẹp đẽ” [dẫn theo 4. Đó có thể là một “Anh trung đội trưởng ra mệnh lệnh quan trọng bằng những lời nói ôn tồn thân mật và trở nên ngập ngừng khi nói đến quyết tâm trả thù cho đồng chí trung đội phó” [ dẫn theo 4.19 ] hay đó là người lính dù rất nhớ quê hương, 12 gia đình nhưng khi nhắc tới vẫn giữ “một giọng vui nghịch ngợm”, ưa sử dụng “những thành ngữ, lối ví von, những hình ảnh tạo nên sắc thái riêng” [ dẫn theo 4. Các tác giả Hà Minh Đức, Trần Khánh Thành (2003), Nguyễn Đình Thi – tác giả và tác phẩm, Nhà xuất bản Giáo dục có giới thiệu bài viết của Nguyễn Xuân Nam “ Đọc những tiểu thuyết viết về quân đội của Nguyễn Đình Thi ”,… Như vậy, từ góc độ nghiên cứu ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu bước đầu xem xét, đánh giá ngôn ngữ người lính trong văn bản như một thủ pháp khắc họa nhân vật.

Ở góc độ ngôn ngữ học tâm lý, các nhà khoa học khi nghiên cứu về người lính đã chú trọng đi sâu vào mục đích chức năng ngôn ngữ của người cán bộ chỉ huy.Tác giả Nhữ văn Thao cho rằng : “Cán bộ chỉ huy, cán bộ lãnh đạo, bên cạnh ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày như mọi quân nhân còn thường xuyên sử dụng ngôn ngữ chỉ huy và ngôn ngữ tuyên truyền giáo dục” [84. Ngôn ngữ giao tiếp được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt và hoạt động của mỗi cán bộ chỉ huy. Nó ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống và hoạt động của các quân nhân, đặc biệt trong quan hệ đối xử với nhau để trao đổi tình cảm, tăng cường hiểu biết, động viên cổ vũ lẫn nhau.‘Ngôn ngữ giao tiếp của cán bộ chỉ huy trở thành phương tiện có hiệu quả để điều chỉnh tâm lý, hành vi cấp dưới’ [ 84. Vai trò, vị trí của việc phát triển vốn ngôn ngữ trong tập thể người lính cũng được các tác giả quan tâm và cho rằng: “Để phát triển trình độ ngôn ngữ cho quân nhân, trong hoạt động quân sự cần tăng cường hoạt động, giao tiếp giữa các quân nhân trong đơn vị: thường xuyên trau dồi thuật ngữ chuyên môn, nắm vững các quy tắc ngữ pháp để phát triển trình độ ngôn ngữ nói và viết; nâng cao trình độ ngôn ngữ thông qua đài, báo, tạp chí và các bài nói, viết của các lãnh đạo; phát huy tính tích cực của bản thân trong học tập, rèn luyện nâng cao trình độ ngôn ngữ” [ 84.

Đặc biệt về góc độ giao tiếp có công trình khoa học: “Những vấn đề cơ bản của tâm lý học xã hội, tâm lý học tập thể cơ sở quân nhân”, tác giả Hoàng 13 Đình Châu (1998), “Tâm lý học quân sự”, và công trình “Giao tiếp của bác sĩ Quân y với người bệnh” của tác giả Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Hà [35]. Coi thuật ngữ quân sự là một mảng của thuật ngữ, các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu hệ thống thuật ngữ quân sự, xây dựng từ điển thuật ngữ quân sự, từ điển bách khoa quân sự và so sánh, đối chiếu thuật ngữ quân sự tiếng Việt với các ngôn ngữ khác. Có thể điểm qua một số công trình thuộc hướng nghiên cứu này: Vũ Quang Hào (1994), “Hệ thuật ngữ quân sự tiếng Việt”; Bộ Quốc Phòng (1996), “ Từ điển bách khoa quân sự”, Nguyễn Quỳnh Nga (2002), “Khảo sát đặc điểm thuật ngữ quân sự trong phạm vi quân chế tiếng Hán và tiếng Việt tương đương”; Nguyễn Văn Khánh (2013), “Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ quân sự giữa tiếng Anh và tiếng Việt”… Về cơ bản, các công trình nói trên mới dừng lại ở việc nghiên cứu từ loại (thuật ngữ) chưa quan tâm đến toàn bộ hệ thống ngôn ngữ mà người lính sử dụng. Vấn đề nghiên cứu liên quan đến Lý thuyết Hội thoại qua tư liệu là các tác phẩm văn học được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu như: “Xưng hô trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán”, của tác giả Phạm Thị Hạnh phân tích các từ xưng hô theo hai mặt: hình thức và chức năng.

Ở phạm vi chức năng của từ xưng hô, tác giả phân tích các từ ngữ xưng hô theo hướng: từ ngữ chuyên dụng, từ ngữ lâm thời; lý giải các nhân tố tác động đến việc định vai giao tiếp và lựa chọn từ xưng hô như: mục đích giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp, nhân vật giao tiếp,… Tuy nhiên, tác giả mới xem xét đặc điểm xưng hô, chưa quan tâm đến đặc điểm ngôn ngữ trong giao tiếp của người chiến sĩ ở tác phẩm “Tuổi thơ dữ dội”.