Khám phá đặc điểm motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam qua luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm motif trong truyện cổ tích hiện đại việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Trần Ngọc Diễm Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Lê Nhật Ký
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử vấn đề
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận văn
• 1.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT HỆ THỐNG MOTIF TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1. Nhận diện hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam
• 1.1.1. Cơ sở nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam
• 1.1.2. Kết quả nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam
• 1.1.2.1. Những motif kế thừa từ nguồn truyện kể dân gian
• 1.1.2.1.1. Motif sinh nở thần kì
• 1.1.2.1.2. Motif thách cưới
• 2. CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG MOTIF VỚI VIỆC THỂ HIỆN NỘI DUNG TƯ TƯỞNG TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
• 2.1. Motif tham gia thể hiện nội dung sự tích
• 2.2. Sự ra đời của sự vật, hiện tượng
• 2.3. Nguồn gốc tên gọi sự vật, hiện tượng
• 2.4. Motif tham gia biểu đạt nội dung giáo dục
• 2.4.1. Những bài học về đạo đức nhân sinh
• 2.4.2. Những bài học về giao tiếp ứng xử
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG MOTIF THAM GIA TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
• 3.1. Vai trò của motif đối với tổ chức cốt truyện
• 3.1.1. Motif giữ vai trò hạt nhân của cốt truyện
• 3.1.2. Motif là thành tố kiến tạo cốt truyện
• 3.2. Vai trò của motif đối với xây dựng nhân vật
• 3.2.1. Motif quy định xây dựng kiểu nhân vật
• 3.2.2. Motif chi phối cách thức xây dựng nhân vật
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khái quát hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam

Chương này tập trung vào việc nhận diện và phân tích hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam. Motif được xem là yếu tố cấu thành cốt truyện ổn định, lặp đi lặp lại trong các sáng tác văn học, đặc biệt là trong văn học dân gian. Trong truyện cổ tích hiện đại, motif không chỉ kế thừa từ truyện cổ tích truyền thống mà còn được sáng tạo mới, phản ánh sự phát triển của thể loại này. Chương này cũng đề cập đến cơ sở nhận diện motif, bao gồm nguồn gốc và định nghĩa của thuật ngữ này trong nghiên cứu văn học.

1.1. Cơ sở nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam

Thuật ngữ motif có nguồn gốc từ nghiên cứu văn học dân gian, được các nhà nghiên cứu như A. Vexelopxki, Antti Aarne, và Stith Thompson phát triển. Trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam, motif được hiểu là những yếu tố ổn định, lặp lại trong cốt truyện, thể hiện tư tưởng và quan niệm của tác giả. Các công trình như Từ điển thuật ngữ văn học và Văn học dân gian Việt Nam đã định nghĩa motif là những thành tố lớn hoặc nhỏ, được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học, đặc biệt là trong truyện kể dân gian.

1.2. Kết quả nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam

Qua khảo sát, các motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam được chia thành hai nhóm chính: motif kế thừa từ truyện cổ tích dân gian và motif sáng tạo mới. Các motif kế thừa như motif sinh nở thần kì và motif thách cưới vẫn được sử dụng nhưng có sự biến đổi để phù hợp với bối cảnh hiện đại. Ví dụ, trong Nàng công chúa biển của Trần Hoài Dương, motif sinh nở thần kì được thể hiện qua việc bà lão nuốt viên ngọc quý và sinh ra một bé gái. Các motif sáng tạo mới phản ánh sự đổi mới trong cách kể chuyện và tư duy nghệ thuật của các nhà văn hiện đại.

II. Hệ thống motif với việc thể hiện nội dung tư tưởng truyện cổ tích hiện đại Việt Nam

Chương này phân tích vai trò của motif trong việc thể hiện nội dung tư tưởng của truyện cổ tích hiện đại Việt Nam. Motif không chỉ là yếu tố nghệ thuật mà còn là công cụ để truyền tải các thông điệp giáo dục và đạo đức. Các motif như motif tham gia thể hiện nội dung sự tích và motif biểu đạt nội dung giáo dục được sử dụng để giải thích nguồn gốc sự vật, hiện tượng và truyền đạt các bài học về đạo đức, giao tiếp ứng xử.

2.1. Motif tham gia thể hiện nội dung sự tích

Các motif như motif giải thích nguồn gốc sự vật, hiện tượng được sử dụng để tạo nên sự hấp dẫn và kì ảo trong truyện cổ tích hiện đại. Ví dụ, trong Chuyện hoa, chuyện quả của Phạm Hổ, motif biến dạng được sử dụng để giải thích nguồn gốc của các loài hoa quả, tạo nên sự liên kết giữa thế giới tự nhiên và con người.

2.2. Motif tham gia biểu đạt nội dung giáo dục

Các motif cũng được sử dụng để truyền tải các bài học về đạo đức và giao tiếp ứng xử. Ví dụ, trong Truyện Tìm Mẹ, motif nước mắt Gạo rơi xuống đất không chỉ là một chi tiết kì ảo mà còn là biểu tượng của tình mẫu tử, mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc.

III. Hệ thống motif tham gia tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật truyện cổ tích hiện đại Việt Nam

Chương này tập trung vào vai trò của motif trong việc tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam. Motif không chỉ là hạt nhân của cốt truyện mà còn quy định cách thức xây dựng nhân vật, tạo nên sự thống nhất và logic trong tác phẩm.

3.1. Vai trò của motif đối với tổ chức cốt truyện

Motif đóng vai trò là hạt nhân của cốt truyện, giúp tạo nên sự liên kết giữa các sự kiện và tình tiết. Ví dụ, trong Nàng Út Ống Trúc, motif sinh nở thần kì là điểm khởi đầu cho cốt truyện, dẫn dắt các sự kiện tiếp theo.

3.2. Vai trò của motif đối với xây dựng nhân vật

Motif cũng quy định cách thức xây dựng nhân vật, tạo nên các kiểu nhân vật đặc trưng trong truyện cổ tích hiện đại. Ví dụ, motif thách cưới trong Đám cưới kì lạ của Tô Hoài giúp xây dựng nhân vật chàng trai thông minh, vượt qua thử thách để giành được tình yêu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Truyện cổ tích hiện đại Việt Nam là một bộ phận quan trọng của văn học thiếu nhi, phát triển mạnh mẽ trong gần một thế kỉ qua với khoảng 236 tác phẩm tiêu biểu của nhiều tác giả như Khái Hưng, Phạm Hổ, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hương... Một trong những yếu tố nghệ thuật nổi bật trong thể loại này là motif – những yếu tố cấu thành cốt truyện ổn định, lặp đi lặp lại nhằm thể hiện tư tưởng và quan niệm của tác giả. Tuy nhiên, motif trong truyện cổ tích hiện đại chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ đặc điểm và vai trò của hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam, khảo sát cả motif kế thừa từ truyện cổ tích dân gian và các motif sáng tạo mới của các nhà văn hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ các tác phẩm truyện cổ tích hiện đại Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay, tập trung vào các motif tiêu biểu và cách chúng thể hiện nội dung tư tưởng, tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ đặc trưng nghệ thuật của truyện cổ tích hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức và nhân sinh cho bạn đọc thiếu nhi, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về motif trong văn học dân gian và văn học hiện đại, trong đó khái niệm motif được phát triển bởi A. Vexelopxki, Antti Aarne và Stith Thompson, được hiểu là những yếu tố cấu thành cốt truyện ổn định, lặp lại nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật. Các công trình từ điển thuật ngữ văn học và phong cách thi pháp học cũng được sử dụng để định nghĩa và phân loại motif.

Hai lý thuyết chính được áp dụng là:

• Lý thuyết motif trong truyện cổ dân gian: Motif vừa mang ý nghĩa nghệ thuật (hình thái cấu tạo hình tượng), vừa mang ý nghĩa nội dung (thể hiện chủ đề). Motif có tính phổ biến và tính độc đáo tùy theo hoàn cảnh địa lý, lịch sử, văn hóa.

• Lý thuyết về sự sáng tạo motif trong văn học hiện đại: Các nhà văn hiện đại kế thừa motif dân gian nhưng có sự sáng tạo để phù hợp với đặc trưng thể loại và tâm lý tiếp nhận của bạn đọc thiếu nhi.

Các khái niệm chính bao gồm: motif sinh nở thần kì, motif thách cưới, motif chia của, motif nhân quả, motif hóa thân, motif nhân vật tài năng, motif vật thiêng biến sắc, motif sự cảm hóa của cái đẹp, motif trò chơi, motif nhân vật mắc lỗi, motif nhân vật giúp đỡ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp loại hình: Phân loại các motif theo nhóm kế thừa và sáng tạo mới.

• Phương pháp thống kê – phân loại: Thống kê tần suất xuất hiện của các motif trong 236 tác phẩm truyện cổ tích hiện đại.

• Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phân tích đặc điểm, vai trò và ý nghĩa của từng motif trong việc thể hiện nội dung, tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật.

• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh motif trong truyện cổ tích hiện đại với truyện cổ tích dân gian để làm rõ sự kế thừa và sáng tạo.

• Phương pháp hệ thống: Tổng hợp kết quả nghiên cứu để xây dựng hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam.

Nguồn dữ liệu chính là toàn bộ các tác phẩm truyện cổ tích hiện đại Việt Nam được xuất bản và lưu hành, với cỡ mẫu 236 đơn vị tác phẩm. Phương pháp chọn mẫu là chọn toàn bộ tác phẩm tiêu biểu của các tác giả nổi bật trong giai đoạn nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng một năm, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hệ thống motif kế thừa và sáng tạo: Trong 236 tác phẩm, motif nhân quả xuất hiện nhiều nhất với 174 tác phẩm (47,2%), tiếp theo là motif hóa thân (52 tác phẩm, 14,1%), motif nhân vật tài năng (46 tác phẩm, 12,5%). Motif thách cưới và chia của xuất hiện với tỉ lệ thấp hơn, khoảng 1,6-1,9%. Các motif sáng tạo mới như vật thiêng biến sắc, sự cảm hóa của cái đẹp, trò chơi, nhân vật mắc lỗi và nhân vật giúp đỡ cũng được phát hiện với tỉ lệ từ 0,8% đến 10,6%.

2. Motif thể hiện nội dung sự tích: Motif hóa thân đóng vai trò chủ đạo trong việc giải thích nguồn gốc sự vật, hiện tượng như hoa quả, chim, hiện tượng thiên nhiên. Ví dụ, trong tác phẩm của Phạm Hổ, mẹ con Mộc hóa thân thành quả Loòng Boong; Nguyễn Trí Công giải thích nguồn gốc chim cú, chim cò qua motif hóa thân nhân vật.

3. Motif biểu đạt nội dung giáo dục: Motif nhân quả, nhân vật tài năng, sự cảm hóa của cái đẹp và nhân vật giúp đỡ thể hiện các bài học đạo đức về lòng hiếu thảo, tình anh em, tôn sư trọng đạo, tình thương yêu con người và giao tiếp ứng xử. Ví dụ, trong truyện Bà cháu (Trần Hoài Dương), motif nhân quả thể hiện lòng hiếu thảo; trong truyện Một người con hiếu thảo (Phạm Hổ), motif nhân vật tài năng giúp nhân vật đạt được mong muốn.

4. Motif tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật: Motif giữ vai trò hạt nhân trong cốt truyện, quy định kiểu nhân vật và cách thức xây dựng nhân vật. Ví dụ, motif thách cưới tạo ra thử thách để nhân vật thể hiện bản lĩnh; motif nhân vật mắc lỗi giúp nhân vật phát triển qua bài học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy truyện cổ tích hiện đại Việt Nam vừa kế thừa motif truyền thống vừa sáng tạo nhiều motif mới phù hợp với đặc trưng thể loại và tâm lý tiếp nhận của bạn đọc thiếu nhi. Việc motif nhân quả chiếm tỉ lệ cao phản ánh nhu cầu giáo dục đạo đức và nhân sinh trong văn học thiếu nhi hiện đại. Motif hóa thân không chỉ giải thích nguồn gốc sự vật mà còn thể hiện quan niệm nhân văn về sự sống và cái chết.

Motif sáng tạo mới như vật thiêng biến sắc, sự cảm hóa của cái đẹp, trò chơi, nhân vật mắc lỗi và nhân vật giúp đỡ làm phong phú thêm thế giới nhân vật, tạo sự gần gũi và hấp dẫn cho bạn đọc trẻ. So với nghiên cứu trước đây, luận văn đã hệ thống hóa và làm rõ vai trò của từng motif trong việc thể hiện nội dung tư tưởng, tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật, đồng thời chỉ ra sự phát triển và đổi mới của truyện cổ tích hiện đại Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các motif và bảng phân loại motif theo nhóm kế thừa và sáng tạo, giúp minh họa rõ nét sự phân bố và vai trò của từng motif trong tổng thể nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu motif trong văn học thiếu nhi: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng khảo sát motif trong các thể loại văn học thiếu nhi khác nhằm phát triển lý luận về motif và thi pháp truyện cổ tích hiện đại. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

2. Ứng dụng motif trong giảng dạy văn học thiếu nhi: Đề xuất đưa hệ thống motif vào chương trình giảng dạy văn học thiếu nhi để giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về cấu trúc và nội dung truyện cổ tích hiện đại, nâng cao kỹ năng phân tích văn học. Thời gian: 1-2 năm; chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường phổ thông.

3. Phát triển các sản phẩm văn hóa dựa trên motif: Khuyến khích sáng tác, chuyển thể truyện cổ tích hiện đại dựa trên các motif tiêu biểu để tạo ra các sản phẩm văn hóa đa dạng như phim hoạt hình, sách tranh, trò chơi giáo dục nhằm thu hút bạn đọc thiếu nhi. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: các nhà xuất bản, công ty truyền thông.

4. Tăng cường tuyên truyền và phổ biến truyện cổ tích hiện đại: Tổ chức các hoạt động giới thiệu, tọa đàm, hội thảo về motif và truyện cổ tích hiện đại nhằm nâng cao nhận thức của phụ huynh, giáo viên và cộng đồng về giá trị giáo dục của thể loại này. Thời gian: liên tục; chủ thể: các tổ chức văn hóa, trường học, cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn học dân gian và văn học thiếu nhi: Luận văn cung cấp hệ thống motif chi tiết, giúp các nhà nghiên cứu có cơ sở lý luận và dữ liệu thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu sâu hơn về truyện cổ tích hiện đại.

2. Giảng viên và sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam: Tài liệu tham khảo quan trọng cho việc giảng dạy và học tập về thể loại truyện cổ tích hiện đại, đặc biệt trong các môn học về thi pháp và văn học thiếu nhi.

3. Nhà văn, biên kịch, họa sĩ minh họa: Cung cấp nguồn cảm hứng sáng tạo và hiểu biết sâu sắc về motif, giúp họ phát triển các tác phẩm văn học, phim hoạt hình, sách tranh phù hợp với tâm lý và nhu cầu của bạn đọc thiếu nhi.

4. Giáo viên và phụ huynh: Giúp hiểu rõ hơn về giá trị giáo dục của truyện cổ tích hiện đại, từ đó lựa chọn và sử dụng truyện phù hợp để giáo dục đạo đức, nhân sinh cho trẻ em.

Câu hỏi thường gặp

1. Motif là gì và tại sao nó quan trọng trong truyện cổ tích hiện đại?
   Motif là những yếu tố cấu thành cốt truyện ổn định, lặp lại nhiều lần, giúp thể hiện tư tưởng và chủ đề của tác phẩm. Trong truyện cổ tích hiện đại, motif giúp tạo nên cấu trúc dễ nhớ, hấp dẫn và truyền tải bài học đạo đức hiệu quả cho trẻ em.

2. Truyện cổ tích hiện đại có gì khác so với truyện cổ tích dân gian về motif?
   Truyện cổ tích hiện đại kế thừa nhiều motif từ truyện dân gian nhưng có sự sáng tạo mới như motif vật thiêng biến sắc, sự cảm hóa của cái đẹp, nhân vật mắc lỗi và nhân vật giúp đỡ, phù hợp với tâm lý và nhu cầu giáo dục của bạn đọc thiếu nhi hiện đại.

3. Motif nhân quả được thể hiện như thế nào trong truyện cổ tích hiện đại?
   Motif nhân quả thể hiện quy luật "ở hiền gặp lành", nhân vật tốt bụng được đền đáp, nhân vật xấu xa bị trừng phạt nhưng có thể được tha thứ và hối cải, tạo nên thông điệp nhân văn sâu sắc.

4. Làm thế nào motif giúp xây dựng nhân vật trong truyện cổ tích hiện đại?
   Motif quy định kiểu nhân vật và cách thức xây dựng nhân vật, ví dụ motif thách cưới tạo thử thách để nhân vật thể hiện bản lĩnh, motif nhân vật mắc lỗi giúp nhân vật phát triển qua bài học, làm cho nhân vật sinh động và gần gũi hơn.

5. Tại sao nghiên cứu motif lại có ý nghĩa với giáo dục thiếu nhi?
   Motif giúp tạo ra các câu chuyện dễ nhớ, hấp dẫn, đồng thời truyền tải các bài học đạo đức, nhân sinh phù hợp với tâm lý trẻ em, góp phần hình thành nhân cách và giá trị sống tích cực cho thế hệ tương lai.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm rõ vai trò, đặc điểm sáng tạo của hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam với 236 tác phẩm khảo sát.
• Motif kế thừa từ truyện cổ tích dân gian và các motif sáng tạo mới cùng tồn tại, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho thể loại.
• Motif không chỉ tổ chức cốt truyện mà còn thể hiện nội dung tư tưởng, giáo dục đạo đức và xây dựng nhân vật sinh động, gần gũi với bạn đọc thiếu nhi.
• Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về thi pháp truyện cổ tích hiện đại, phục vụ giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác văn học thiếu nhi.
• Đề xuất các giải pháp nghiên cứu, ứng dụng và phổ biến motif nhằm phát triển văn học thiếu nhi và giáo dục nhân cách cho trẻ em trong thời gian tới.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và nhà văn nên khai thác sâu hơn hệ thống motif này để phát triển các công trình nghiên cứu, chương trình giảng dạy và sản phẩm văn hóa phù hợp với nhu cầu giáo dục hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN TRẦN NGỌC DIỄM THÚY ĐẶC ĐIỂM MOTIF TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 8220121 Người hướng dẫn: TS. LÊ NHẬT KÝ e LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác. Học viên Trần Ngọc Diễm Thúy e MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử vấn đề . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Đóng góp của luận văn . Cấu trúc luận văn . 7 Chương 1 KHÁI QUÁT HỆ THỐNG MOTIF TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM . Nhận diện hệ thống motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam . Cơ sở nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam . Kết quả nhận diện motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam . Cơ sở sử dụng motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam . Sự chi phối của đặc trưng thể loại. Đặc điểm tâm lí tiếp nhận của bạn đọc thiếu nhi. 27 Tiểu kết chương 1 . HỆ THỐNG MOTIF VỚI VIỆC THỂ HIỆN NỘI DUNG TƯ TƯỞNG TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM. Motif tham gia thể hiện nội dung sự tích . Sự ra đời của sự vật, hiện tượng . Nguồn gốc tên gọi sự vật, hiện tượng . Motif tham gia biểu đạt nội dung giáo dục . Những bài học về đạo đức nhân sinh . Những bài học về giao tiếp ứng xử . 44 Tiểu kết chương 2 . HỆ THỐNG MOTIF THAM GIA TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRUYỆN CỔ TÍCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM . Vai trò của motif đối với tổ chức cốt truyện . Motif giữ vai trò hạt nhân của cốt truyện . Motif là thành tố kiến tạo cốt truyện . Vai trò của motif đối với xây dựng nhân vật . Motif quy định xây dựng kiểu nhân vật . Motif chi phối cách thức xây dựng nhân vật . 72 Tiểu kết chương 3 . 79 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC e 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Văn học thiếu nhi là một bộ phận hữu cơ của nền văn học Việt Nam hiện đại. Trải qua gần một thế kỉ phát triển, bộ phận văn học này đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Theo ghi nhận của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long, trong sự phát triển chung của văn học thiếu nhi thì “các thể loại văn xuôi có vị trí quan trọng hàng đầu, có vai trò đột phá và cũng phát triển phong phú hơn cả với nhiều tác phẩm có tiếng vang sâu rộng trong công chúng bạn đọc” [38, tr. Trong hệ thống chung đó, truyện cổ tích hiện đại là một thể loại sớm có thành tựu ngay từ buổi đầu hình thành. Đến nay, sau gần một thế kỉ vận động, thể truyện này được bạn đọc biết đến rộng rãi hơn với các sáng tác của Khái Hưng, Phạm Hổ, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Trí Công, Nguyên Hương… Theo nguyên tắc thể loại, truyện cổ tích hiện đại tiếp tục sử dụng các motif, phục vụ yêu cầu biểu đạt nội dung tư tưởng, đồng thời giúp bạn đọc trẻ em ghi nhớ sâu hơn các cốt truyện. Motif là một hiện tượng thú vị trong truyện cổ tích hiện đại. Tuy vậy, nó chưa được nghiên cứu, đánh giá một cách đầy đủ và hệ thống. Vì lẽ đó, chúng tôi quyết định thực hiện đề tài Đặc điểm motif trong truyện cổ tích hiện đại Việt Nam nhằm góp phần làm sáng tỏ đặc trưng nghệ thuật truyện cổ tích hiện đại. Lịch sử vấn đề 2. Khái quát tình hình nghiên cứu truyện cổ tích hiện đại Việt Nam 2. Các ý kiến bàn về đặc điểm thể loại truyện cổ tích hiện đại Giới nghiên cứu xem truyện cổ tích hiện đại là một thể loại tự sự hiện đại dành cho trẻ em và được hình thành trên cơ sở kế thừa truyện cổ tích truyền thống. Đặc điểm của thể loại này được đề cập tới trong các công trình e 2 về văn học thiếu nhi sau: Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975 (Lã Thị Bắc Lý), Bàn về truyện cổ tích của các nhà văn (Võ Quang Trọng), Giáo trình Văn học (Cao Đức Tiến – Dương Thị Hương), Đặc điểm truyện cổ tích Việt Nam hiện đại (Nguyễn Thị Mỹ Hạnh). Trong chuyên luận Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975, Lã Thị Bắc Lý cho rằng, truyện cổ tích hiện đại là một thể loại có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố dân gian và hiện đại. Các nhà văn đã vận dụng sáng tạo các nguyên tắc nghệ thuật thể loại, tạo ra nhiều thay đổi về nhân vật, tình huống và miêu tả [38; tr. Nhà nghiên cứu Võ Quang Trọng gọi truyện cổ tích hiện đại là truyện cổ tích văn học. Trong bài viết Bàn về truyện cổ tích của các nhà văn, ông cho rằng: “Đây là thể loại xuất hiện tương đối sớm trong nền văn học viết của mỗi dân tộc và không ngừng tồn tại, phát triển cho đến ngày nay mà cội nguồn, nền tảng của nó chính là kho tàng truyện kể dân gian” [78; tr. Tác giả đã chỉ ra một số đặc điểm truyện cổ tích các nhà văn trong quan hệ đối sánh với truyện cổ tích dân gian cụ thể đó là đặc điểm hư cấu và hình thức tự sự. Trong giáo trình Văn học, hai tác giả Cao Đức Tiến và Dương Thị Hương gọi những sáng tác cổ tích của các nhà văn là truyện cổ tích mới, sử dụng nhân vật, motif, yếu tố thần kì… và cũng đặt mục đích giáo dục đạo đức như truyện cổ tích dân gian [73, tr. Nghiên cứu truyện cổ tích hiện đại một cách hệ thống cần phải kể tới luận văn Đặc điểm truyện cổ tích Việt Nam hiện đại của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh. Luận văn bàn về truyện cổ tích hiện đại ở cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Bằng phương pháp so sánh với truyện cổ tích dân gian, tác giả luận văn đã trình bày những đặc điểm truyện cổ tích hiện đại Việt Nam ở các mặt như: đề tài, nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, không gian và thời gian nghệ thuật. Tuy nhiên, sự phát triển đó chưa đồng đều giữa các tác giả, tác phẩm e 3 mà chỉ mới tập trung vào một vài tác giả như Phạm Hổ, Nguyên Hương… Tóm lại, những ý kiến trên là nguồn tài liệu có giá trị về mặt lí luận, giúp chúng tôi tiếp cận truyện cổ tích hiện đại Việt Nam, nắm được những đặc trưng cơ bản của thể loại này. Nghiên cứu truyện cổ tích trong thành tựu chung của tác giả Trong nhóm này, truyện cổ tích được nghiên cứu ở khía cạnh giá trị tác phẩm. Dạng nghiên cứu này thường gặp trong các chuyên luận, giáo trình và một số bài viết khắc họa chân dung tác giả văn học. Khái Hưng là một trong những tác giả viết truyện cổ tích hiện đại đầu tiên. Những tác phẩm của ông ra đời trong buổi đầu hình thành văn học thiếu nhi nhưng vẫn mang một giá trị vững chắc. Viết về tác giả này có các công trình nghiên cứu như: Khái Hưng – Truyện cổ viết lại cho các em (Lê Nhật Ký), Khái Hưng – Người đổi mới văn chương (Vu Gia)… Ở bài Khái Hưng - Truyện cổ tích cho các em,theo tác giả, “dù là viết lại hay sáng tác mới thì nhà văn bằng con đường riêng của mình tạo ra những cách tân nghệ thuật” [29, tr. Trong sách Khái Hưng - Người đổi mới văn chương, Vu Gia đã giúp bạn đọc thấy được vai trò của Khái Hưng trong buổi đầu hình thành văn học thiếu nhi. Ông đã chỉ ra nhiều bài học giáo dục thiết thực trong từng tác phẩm của Khái Hưng. Nhắc đến văn học thiếu nhi nói chung, truyện cổ tích hiện đại nói riêng, chúng ta không thể quên nhà văn Phạm Hổ. Ông là người có nhiều tác phẩm truyện cổ tích hiện đại viết về nguồn gốc các loài hoa, quả dành cho thiếu nhi. Vì vậy, các bài viết về truyện cổ tích hiện đại của ông khá nhiều: Phạm Hổ với những chuyện hoa, chuyện quả của anh (Nguyên Ngọc), Chuyện hoa chuyện quả trong giáo trình Văn học trẻ em (Lã Thị Bắc Lý), Phạm Hổ: Người kể chuyện cổ tích về hoa quả (Lê Nhật Ký), Phạm Hổ - Một lối đi riêng trong truyện cổ viết lại (Lê Nhật Ký). Ở những bài viết này, các tác giả e 4 đều nhìn nhận tác phẩm truyện cổ tích hiện đại của Phạm Hổ có một vị trí quan trọng trong văn học thiếu nhi Việt Nam. Và trong Phạm Hổ với những chuyện hoa, chuyện quả của anh nhà văn Nguyên Ngọc đã viết về Phạm Hổ như sau: “Bằng nhiều tác phẩm, bao giờ về kích thước cũng nhỏ bé, anh đã tạo nên một thế giới của riêng anh, và cái thế giới ấy đã trở thành thế giới của các em” [45; tr. Với tác giả Nguyễn Huy Tưởng, nhà nghiên cứu Vân Thanh có một số bài viết giá trị về tác phẩm của ông, đó là: Cuối thế kỉ nhìn lại Nguyễn Huy Tưởng với các tác phẩm viết cho tuổi thơ, Những người dẫn đầu gương mẫu cho thiếu nhi Việt Nam, Nguyễn Huy Tưởng với các tác phẩm viết cho tuổi thơ. Trong Cuối thế kỉ nhìn lại Nguyễn Huy Tưởng với các tác phẩm viết cho tuổi thơ, Vân Thanh đã đưa ra một nhận xét: “Mỗi truyện cổ tích của Nguyễn Huy Tưởng không chỉ lấp lánh ánh kì diệu mà còn là một bài học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc cho các em về lòng nhân ái có sức mạnh của sự đoàn kết” [62, tr. Năm 2014, trong bài viết Thế giới cổ tích của Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Thị Huế nhận thấy truyện cổ tích của Nguyễn Huy Tưởng có mối liên hệ cội nguồn với truyện kể dân gian “nhưng đồng thời cũng được ông đem vào đó luồng không khí mới của văn chương và của tư tưởng thời đại, tạo nên những tác phẩm có sức hấp dẫn đối với mọi đối tượng bạn đọc” [26]. Nguyên Hương là nữ nhà văn có số lượng truyện cổ tích nhiều nhất hiện nay và được nhiều bạn đọc quan tâm. Cuối năm 2014 và đầu năm 2015, tác giả này ra mắt bạn đọc bộ cổ tích mới gồm 8 tập. Ngay lúc đó, trên nhật báo Đắc Lắc, Lê Nhật Ký có bài giới thiệu Cổ tích Nguyên Hương: Thú vị và hấp dẫn (ngày 29/03). Theo tác giả: “Truyện cổ tích của Nguyên Hương hướng vào thể hiện những vấn đề cuộc sống có ý nghĩa giáo dục tuổi trẻ về đạo lý làm người” [33].