BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH -------------------------------------- Nguyeãn Thò Ngoïc Haân ÑAËC ÑIEÅM LÖÔÏT LÔØI HOÀI ÑAÙP THUOÄC HAØNH ÑOÄNG HOÛI TRÖÏC TIEÁP TRONG TIEÁNG VIEÄT GIAO TIEÁP Chuyeân ngaønh: Ngoân ngöõ hoïc Maõ soá: 60 22 01 LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ NGOÂN NGÖÕ HOÏC NGÖÔØI HÖÔÙN G DAÃN KHOA HOÏC: PGS. NGUYEÃN THÒ HAI Thaønh phoá Hoà Chí Minh – 2006 Lôøi caûm ôn Luaän vaên naøy hoaøn thaønh ngoaøi söï trau doài hoïc hoûi, noã löïc hoïc taäp vaø nghieân cöùu cuûa baûn thaân, coøn nhôø coù söï chæ baûo, giuùp ñôõ taän tình cuûa quyù thaày coâ, caùc anh chò vaø caùc baïn hoïc cuøng khoùa. Tröôùc heát, toâi xin baøy toû loøng kính yeâu vaø tri aân saâu saéc PGS.TS Nguyeãn Thò Hai, ngöôøi ñaõ taän taâm, taän tình höôùng daãn khoa hoïc, ñaõ ñònh höôùng, gôïi môû vaø truyeàn ñaït cho toâi nhöõng kieán thöùc voâ cuøng quyù baùu. Toâi xin traân troïng caûm ôn quyù thaày coâ cuøng caùc em hoïc sinh Tröôøng THCS baùn coâng Phuù Thoï, quaän 11, thaønh phoá Hoà Chí Minh ñaõ heát loøng giuùp ñôõ vaø ñoäng vieân toâi hoaøn thaønh khoùa luaän.
Xin caûm ôn Phoøng Khoa hoïc Coâng ngheä – Sau ñaïi hoïc vaø Khoa Ngöõ vaên Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm thaønh phoá Hoà Chí Minh ñaõ taïo ñieàu kieän ñeå toâi thöïc hieän vaø baûo veä luaän vaên. Sau cuøng, toâi voâ vaøn bieát ôn gia ñình vaø chaân thaønh caûm ôn baïn beø gaàn xa ñaõ coå vuõ, khích leä ñeå toâi an taâm hoïc taäp vaø nghieân cöùu. Xin caûm ôn chaân thaønh vaø saâu saéc! Thaønh phoá Hoà Chí Minh, thaùng 9 naêm 2006 Nguyeãn Thò Ngoïc Haân MÔÛ ÑAÀU 1 LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI Trong giao tieáp baèng ngoân ngöõ, hoûi laø moät trong nhöõng haønh ñoäng ñöôïc ngöôøi baûn ngöõ söû duïng nhieàu khi giao tieáp nhaèm theå hieän ñieàu hoaøi nghi vaø mong muoán söï giaûi ñaùp cuûa ngöôøi ñoái thoaïi. Khoâng rieâng ôû haønh ñoäng hoûi maø taát caû caùc haønh ñoäng ngoân ngöõ ñeàu ñoøi hoûi phaûi coù söï hoài ñaùp.
Vaø “khoâng coù gì ñaùng sôï baèng söï thieáu vaéng lôøi hoài ñaùp” nhö ngöôøi ta ñaõ töøng noùi. Vaán ñeà hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong tieáng Vieät giao tieáp cuõng ñaõ ñöôïc ñeà caäp khoâng ít trong caùc taøi lieäu ngöõ duïng hoïc tieáng Vieät, cuõng nhö trong nhöõng coâng trình, nhöõng baøi vieát ñaêng treân moät soá taïp chí. Nhöng nhìn chung, cho ñeán nay, vaán ñeà naøy vaãn chöa ñöôïc nghieân cöùu moät caùch saâu roäng, toaøn dieän, coù tính heä thoáng. Vieäc ñi saâu nghieân cöùu vaán ñeà naøy seõ giuùp ta xaùc ñònh ñaëc ñieåm löôït lôøi hoài ñaùp thuoäc haønh hoûi tröïc tieáp trong ngoân ngöõ giao tieáp.
Nhôø ñoù chuùng ta coù caùi nhìn ñaày ñuû hôn veà vò trí, vai troø vaø chöùc naêng cuûa noù trong hoaït ñoäng giao tieáp. Ñoàn g thôøi, töø ñoù, chuùng ta xaùc ñònh ñöôïc caùc quy taéc vaên hoùa öùng xöû khi söû duïng ngoân ngöõ giao tieáp cuûa ngöôøi Vieät, noùi chung, cuûa hoïc sinh, noùi rieâng. Ñoù laø tính caáp thieát cuûa vaán ñeà. Chính vì vaäy chuùng toâi quyeát ñònh löïa choïn ñeà taøi cho luaän vaên cuûa mình laø: Ñaëc ñieåm löôït lôøi hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong tieáng Vieät giao tieáp.
LÒCH SÖÛ VAÁN ÑEÀ Nhìn laïi lòch söû nghieân cöùu ngöõ duïng hoïc tieáng Vieät, trong khoaûng möôi naêm trôû laïi ñaây, trong caùc coâng trình nghieân cöùu cuûa mình, caùc nhaø nghieân cöùu cuõng ñaõ ñeà caäp ñeán vaán ñeà hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi treân bình dieän roäng gaén vôùi ba cuoäc vaän ñoäng ñaëc tröng cuûa hoäi thoaïi: trao lôøi, trao ñaùp vaø töông taùc. Gaàn ñaây, coù theå keå ñeán moät soá coâng trình, baøi vieát gần gũi với ñeà taøi luaän vaên nhö: - Leâ Ñoâng, trong Luaän aùn Phoù tieán só KHNV, 1996, ñaõ taäp trung nghieân cöùu caâu hoûi chính danh treân bình dieän ngöõ nghóa – ngöõ duïng gaén vôùi söï taùc ñoäng qua laïi cuûa caâu traû lôøi. Qua ñoù, taùc giaû khaúng ñònh: traû lôøi laø phaûn öùng ñaëc tröng cho haønh ñoäng hoûi, noù coù nhieäm vuï cung caáp löôïng tin maø ngöôøi hoûi caàn bieát. - Leâ Anh Xuaân, Caùc daïng traû lôøi giaùn tieáp cho caâu hoûi chính danh, Taïp chí Ngoân ngöõ, 2000.
Baøi vieát taäp trung moâ taû noäi dung, caùch thöùc, cuûa caùc daïng traû lôøi giaùn tieáp cho caâu hoûi chính danh. Chuû yeáu khaûo saùt treân cöù lieäu taùc phaåm vaên chöông. - Vuõ Thanh Höông, Ngoân ngöõ phaûn hoài cuûa giaùo vieân treân lôùp hoïc ôû baäc tieåu hoïc, Taïp chí Ngoân ngöõ, 2003, taäp trung vaøo mieâu taû vaø caáu truùc thoâng tin trong ngoân ngöõ phaûn hoài cuûa giaùo vieân vaø phaân tích giaù trò cuûa noù ñoái vôùi quaù trình tieáp nhaän kieán thöùc cuûa hoïc sinh. - Phaïm Vaên Tình, Im laëng - moät daïng tænh löôïc ngöõ duïng, Taïp chí Ngoân ngöõ, 2000, taùc giaû ñaõ xem xeùt caùc tình huoáng im laëng nhaèm dieãn ñaït caùc noäi dung ngöõ nghóa, bieåu thò caùc thaùi ñoä khaùc nhau khi trao ñaùp… Theá nhöng, ñaëc ñieåm löôït lôøi hoài ñaùp trong hoäi thoaïi, nhaát laø trong haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp dieãn ra trong moâi tröôøng daïy hoïc chöa ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu taäp trung khai thaùc saâu vaø kó.
PHAÏM VI NGHIEÂN CÖÙU Nhö treân ñaõ trình baøy, maëc duø vaán ñeà naøy ñaõ ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu khai thaùc, nhöng noù vaãn chöa ñược nghieân cöùu moät caùch chi tieát, coù heä thoáng treân cöù lieäu tieáng Vieät giao tieáp trong moâi tröôøng daïy - hoïc. Do ñoù, vieäc nghieân cöùu noù khoâng phaûi laø hoaøn toaøn ñôn giaûn. Do tính phöùc taïp cuûa vaán ñeà, cuûa vieäc thu nhaäp nguoàn tö lieäu, xöû lyù tö lieäu, cuõng nhö giôùi haïn thôøi löôïng nghieân cöùu, vaø trong khuoân khoå cuûa moät luaän vaên thaïc só cho pheùp, ngöôøi vieát luaän vaên chæ mieâu taû löôït lôøi hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong tieáng Vieät giao tieáp, döïa treân nguoàn tö lieäu chuû yeáu: moät soá baêng thu töø caùc cuoäc hoäi thoaïi trong giôø hoïc cuûa hoïc sinh trung hoïc cô sôû ôû thaønh phoá Hoà Chí Minh. PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU Luaän vaên söû duïng caùc phöông phaùp nghieân cöùu sau ñaây: - Caùc phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc: quan saùt, thoáng keâ, phaân loaïi, mieâu taû.
- Caùc phöông phaùp nghieân cöùu ngoân ngöõ hoïc: phöông phaùp phaân boá, phöông phaùp thay theá, phöông phaùp phaân tích ngöõ nghóa,… - Phöông phaùp ñieàn daõ: thu baêng töï nhieân. Caùc baêng ghi aâm ngoân ngöõ giao tieáp cuûa thaày – troø dieãn ra taïi caùc tieát hoïc chính khoùa töø lôùp 6 ñeán lôùp 9 ôû tröôøng THCS baùn coâng Phuù Thoï, quaän 11, tp. Caùc tieát hoïc naøy coù noäi dung thuoäc kieåu baøi lónh hoäi tri thöùc môùi, thuoäc moân hoïc Ngöõ vaên (tieáng Vieät), vaø nhöõng cuoäc hoäi thoaïi dieãn ra giöõa hoïc sinh vôùi nhau trong giôø chôi. MUÏC ÑÍCH CUÛA ÑEÀ TAØI - Tìm ra ñaëc ñieåm löôït lôøi hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong tieáng Vieät giao tieáp.
- Xaùc ñònh vò trí , vai troø vaø chöùc naêng cuûa löôït lôøi hoài ñaùp trong hoäi thoaïi. - Hai muïc ñích treân daãn ñeán vieäc xaùc ñònh caùc quy taéc vaên hoùa öùng xöû cuûa ngöôøi Vieät trong giao tieáp baèng ngoân ngöõ. - Coá gaéng ñöa ra moät soá ñeà nghò coù tính bieän phaùp nhaèm giaùo duïc cho hoïc sinh coù thoùi quen ñaùp laïi lôøi hoûi moät caùch vaên hoùa, trong caùc tình huoáng giao tieáp ôû lôùp hoïc cuõng nhö ôû moâi tröôøng sinh hoaït thöôøng ngaøy. GIAÙ TRÒ CUÛA ÑEÀ TAØI 6.
Giaù trò khoa hoïc - Giuùp caùc nhaø nghieân cöùu coù caùi nhìn toång quan veà ñaëc ñieåm löôït lôøi hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong giao tieáp hoäi thoaïi. - Treân cô sôû ñoù caùc keát quaû cuõng nhö caùc keát luaän cuûa luaän vaên coù theå laø taøi lieäu tham khaûo cho nhöõng nhaø nghieân cöùu quan taâm ñeán vaán ñeà haønh ñoäng ngoân ngöõ, noùi rieâng, cuõng nhö caùc vaán ñeà thuoäc ngöõ duïng hoïc, noùi chung. - Neáu ñeà taøi naøy ñöôïc trieån khai toát, thì söï thaønh coâng cuûa noù seõ laø moät ñoùng goùp nhoû khoâng chæ vaøo vieäc laøm saùng toû moät soá vaán ñeà thuoäc lyù thuyeát ngöõ nghóa hoïc vaø ngöõ duïng hoïc, maø coøn vaøo vieäc phaùt trieån caùc lyù thuyeát naøy. Giaù trò thöïc tieãn - Nhöõng keát quaû cuûa vieäc trieån khai ñeà taøi ñöa laïi seõ coù theå ñoùng goùp ñöôïc vaøo vieäc bieân soaïn caùc giaùo trình ngöõ phaùp hoïc, ngöõ duïng hoïc vaø chuyeân ñeà ngöõ nghóa hoïc.
- Vieäc trieån khai ñeà taøi naøy coù theå giuùp caùc nhaø sö phaïm tìm ra moät soá giaûi phaùp nhaèm kích öùng söï phaùt trieån tö duy ngoân ngöõ vaø vaên hoùa giao tieáp cuûa hoïc sinh. CAÁU TRUÙC CUÛA ÑEÀ TAØI Ngoaøi phaàn Daãn nhaäp vaø Keát luaän, luaän vaên goàm coù 3 chöông: Chöông 1: Nhöõng vaán ñeà lyù thuyeát coù lieân quan ñeán ñeà taøi Chöông 2: Phaân loaïi vaø mieâu taû caùc phaùt ngoân hoài ñaùp thuoäc haønh ñoäng hoûi tröïc tieáp trong tieáng Vieät giao tieáp Chöông 3: Moái quan heä giöõa löôït lôøi hoài ñaùp vôùi moät soá vaán ñeà hoäi thoaïi, laäp luaän vaø lòch söï CHÖÔNG 1: NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ LYÙ THUYEÁT LIEÂN QUAN ÑEÁN ÑEÀ TAØI Ngoân ngöõ hoïc, khi ñaõ coù Lyù thuyeát Ngöõ phaùp taïo sinh cuûa N. Chomsky, vaãn coøn toàn taïi nhöõng khuynh höôùng ñi theo chöùc naêng luaän. Ñeán naêm 1976, khi giaùo trình Subject and topic cuûa Ch.
Thompson ra ñôøi, caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ coù theå choïn cho mình höôùng ñi naøo (hình thöùc luaän, chöùc naêng luaän) thích hôïp. Cuoái cuøng, ngöôøi ta ñaõ choïn höôùng xem ngoân ngöõ laø phöông tieän giao tieáp nghóa laø, khi nghieân cöùu, ngöôøi ta xem xeùt ngoân ngöõ trong hoaït ñoäng haønh chöùc cuûa noù. HAØNH ÑOÄNG NGOÂN NGÖÕ Vaøo nhöõng naêm 60 cuûa theá kyû XX, “Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân ngöõ” (Speech acts theory) ñaõ ñöôïc J. Searle ñi saâu nghieân cöùu vaø ñeà xuaát treân khaùi nieäm “troø chôi ngoân ngöõ” (Linguistic games) maø Wittgenstein ñaõ neâu ra tröôùc ñoù.
Thuaät ngöõ Speech atcs theory ñöôïc caùc nhaø Vieät ngöõ hoïc dòch khaùc nhau, cuï theå: 1. Nguyeãn Ñöùc Daân goïi laø: Lyù thuyeát haønh vi ngoân ngöõ [9] 2. Nguyeãn Thieän Giaùp goïi laø: Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân töø [23] 3. Ñoã Höõu Chaâu goïi laø: Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân ngöõ/ Lyù thuyeát haønh vi ngoân ngữ [3] 4.
Cao Xuaân Haïo goïi laø: Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân töø/ Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân ngöõ [26] Ñeå thoáng nhaát caùch duøng thuaät ngöõ treân, trong luaän vaên, chuùng toâi goïi theo caùch dòch cuûa Cao Xuaân Haïo: Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân ngöõ. Haønh ñoäng ngoân ngöõ vaø caùc loaïi haønh ñoäng ngoân ngöõ Thöïc ra, tröôùc khi coù söï ra ñôøi cuûa Lyù thuyeát haønh ñoäng ngoân ngöõ, caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc ñaõ nghieân cöùu ngữ phaùp cuûa caâu chuû yeáu laø phaân tích caáu truùc. Caâu ñöôïc ñaùnh giaù ñuùng sai veà ngöõ nghóa theo tieâu chuaån logic. Chaúng haïn, so saùnh boán caâu: [9, tr.
(1) - Con coi baêng hoïc tieáng Anh naøy. (2) - Con coi baêng hoïc tieáng Anh naøy ñaõ.