Nhận xét đặc điểm lâm sàng và điều trị gãy xương hàm dưới do chấn thương

Bài viết phân tích đặc điểm lõm sàng x quang và kết quả điều trị chấn thương vùng cằm tại bệnh viện răng hàm mặt trung ương năm 2010.

• Tác giả: Trịnh Hồng Hà
• Trường học: Bệnh viện Răng Hàm Mặt Trung ương
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Đặc điểm lâm sàng và điều trị gãy xương hàm dưới do chấn thương
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2010 - 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu xương hàm dưới
• 1.2. Đặc điểm cấu trúc XHD trẻ em
• 1.3. Đặc điểm XHD ở người có tuổi
• 1.4. Hệ thống cơ nhai
• 1.5. Thần kinh chi phối xương hàm dưới
• 1.6. Động mạch nuôi dưỡng xương hàm dưới và vùng mặt
• 1.7. Sự thống bằng và hoạt động của XHD
• 1.8. Sự lệch lạc lịch sử nghiên cứu gãy XHD
• 1.9. Phân loại gãy XHD
• 1.10. Phân loại gãy XHD vùng cằm
• 1.11. Triệu chứng lâm sàng và X quang gãy xương hàm dưới
• 1.11.1. Triệu chứng lâm sàng
• 1.11.2. Biến dạng xương
• 1.11.3. Giãn đoạn cung răng
• 1.11.4. Sai khớp cắn
• 1.11.5. Lung lay răng và khối xương ổ răng
• 1.11.6. Rối loạn vận động hàm dưới
• 1.11.7. Dị cảm
• 1.11.8. Tràn khí dưới da
• 1.12. Phim khảo sát gãy XHD
• 1.12.1. Phim toàn cảnh (Phim Panorama)
• 1.12.2. Phim mặt thẳng
• 1.12.3. Phim cắt lớp vi tính (CT)

Tóm tắt

I. Tổng quan về gãy xương hàm dưới do chấn thương

Gãy xương hàm dưới (XHD) là một trong những loại chấn thương phổ biến trong y học, đặc biệt là trong các tai nạn giao thông và thể thao. Theo thống kê, tỷ lệ gãy xương hàm dưới chiếm khoảng 40,2% trong tổng số các trường hợp gãy xương hàm mặt. Đặc điểm lâm sàng của gãy xương hàm dưới thường rất đa dạng, từ các triệu chứng nhẹ đến nặng, ảnh hưởng đến chức năng nhai và thẩm mỹ của bệnh nhân. Việc nhận diện sớm và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu các biến chứng có thể xảy ra.

1.1. Đặc điểm lâm sàng của gãy xương hàm dưới

Gãy xương hàm dưới thường biểu hiện qua các triệu chứng như đau, sưng, và biến dạng khuôn mặt. Bệnh nhân có thể gặp khó khăn trong việc mở miệng hoặc nhai thức ăn. Các triệu chứng này có thể khác nhau tùy thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của gãy xương.

1.2. Nguyên nhân gây gãy xương hàm dưới

Nguyên nhân chính gây gãy xương hàm dưới bao gồm tai nạn giao thông, tai nạn thể thao, và các chấn thương do va đập mạnh. Trong đó, tai nạn giao thông là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ cao trong các trường hợp gãy xương hàm.

II. Vấn đề và thách thức trong điều trị gãy xương hàm dưới

Điều trị gãy xương hàm dưới gặp nhiều thách thức do tính chất phức tạp của chấn thương. Các vấn đề như nhiễm trùng, liền xương chậm, và biến chứng về chức năng nhai là những điều cần lưu ý. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo kết quả tốt nhất cho bệnh nhân.

2.1. Các biến chứng thường gặp

Biến chứng thường gặp trong điều trị gãy xương hàm dưới bao gồm nhiễm trùng, rối loạn chức năng nhai, và di chứng thẩm mỹ. Những biến chứng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

2.2. Thách thức trong chẩn đoán

Chẩn đoán gãy xương hàm dưới có thể gặp khó khăn do các triệu chứng không rõ ràng. Việc sử dụng các phương pháp hình ảnh như X-quang và CT scan là cần thiết để xác định chính xác tình trạng gãy xương.

III. Phương pháp điều trị gãy xương hàm dưới hiệu quả

Có nhiều phương pháp điều trị gãy xương hàm dưới, bao gồm cả phẫu thuật và không phẫu thuật. Lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của chấn thương và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Việc điều trị kịp thời và đúng cách có thể giúp bệnh nhân phục hồi nhanh chóng và giảm thiểu biến chứng.

3.1. Phương pháp điều trị không phẫu thuật

Điều trị không phẫu thuật thường được áp dụng cho các trường hợp gãy xương nhẹ. Phương pháp này bao gồm việc sử dụng băng cố định và thuốc giảm đau để giảm triệu chứng và hỗ trợ quá trình hồi phục.

3.2. Phẫu thuật điều trị gãy xương hàm dưới

Phẫu thuật là phương pháp cần thiết cho các trường hợp gãy xương nặng hoặc phức tạp. Các kỹ thuật phẫu thuật hiện đại như nẹp vít và cố định xương bằng chỉ thép giúp đảm bảo sự ổn định cho xương gãy và thúc đẩy quá trình liền xương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về gãy xương hàm dưới

Nghiên cứu về gãy xương hàm dưới đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp điều trị hiện đại có thể cải thiện đáng kể kết quả điều trị. Các nghiên cứu cũng cho thấy rằng việc theo dõi và chăm sóc sau phẫu thuật là rất quan trọng để đảm bảo sự hồi phục tốt nhất cho bệnh nhân.

4.1. Kết quả điều trị phẫu thuật

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng phẫu thuật điều trị gãy xương hàm dưới mang lại kết quả tốt, với tỷ lệ hồi phục cao và ít biến chứng. Việc sử dụng nẹp vít giúp ổn định xương và giảm thiểu thời gian hồi phục.

4.2. Theo dõi và chăm sóc sau phẫu thuật

Theo dõi và chăm sóc sau phẫu thuật là rất quan trọng để phát hiện sớm các biến chứng và đảm bảo quá trình hồi phục diễn ra thuận lợi. Bệnh nhân cần được hướng dẫn về chế độ ăn uống và chăm sóc vết thương.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về gãy xương hàm dưới

Nghiên cứu về gãy xương hàm dưới cần tiếp tục được mở rộng để tìm ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Việc nâng cao nhận thức về chấn thương hàm mặt và gãy xương hàm dưới trong cộng đồng cũng rất quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ chấn thương. Tương lai của nghiên cứu trong lĩnh vực này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong điều trị và phục hồi chức năng cho bệnh nhân.

5.1. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và cải tiến kỹ thuật phẫu thuật để nâng cao hiệu quả điều trị gãy xương hàm dưới.

5.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về các biện pháp phòng ngừa chấn thương hàm mặt là rất cần thiết. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp giảm thiểu tỷ lệ gãy xương hàm dưới trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. gi¶I phÉu x¬ng hµm díi [3], [5], [18] 1. H×nh thÓ ngoµi XHD lµ x¬ng lÎ cña hÖ thèng x¬ng mÆt kh«ng dÝnh vµo x¬ng sä gåm hai phÇn. * PhÇn th©n hµm: H×nh mãng ngùa cã hai mÆt vµ hai bê.

- MÆt tríc ë gi÷a lµ låi c»m. - Hai bªn cã ®êng gê ®i tõ c»m ®Õn bê tríc th©n hµm gäi lµ ®êng chÐo ngoµi trªn ®êng nµy gÇn r¨ng hµm nhá thø hai cã lç c»m cho thÇn kinh vµ m¹ch m¸u ®i qua. - MÆt sau ë gi÷a cã bèn gai c»m cho c¬ c»m lìi b¸m vµ c¬ n»m mãng b¸m. - Trªn ®êng gê ngoµi mám c»m cã hè díi lìi.

- Bê trªn cã 16 huyÖt r¨ng. - Bê díi cã hè cho c¬ nhÞ th©n b¸m. * Cµnh cao cong h¬n h×nh vu«ng h¬i chÕch tõ tríc ra sau. - MÆt ngoµi cã ®êng gê cho c¬ c¾n b¸m.

- MÆt trong cã gai Spix. - C¸c bê: + Bê tríc lâm nh bÞ sÎ r·nh. 4 + Bê trªn lµ khuyÕt Sigma cã d©y thÇn kinh c¾n vµ m¹ch m¸u ®i qua. - Mám vÑt n»m ë phÝa tríc khuyÕt ®Ó c¬ th¸i d¬ng hµm b¸m.

Låi cÇu dÑt tõ tríc ra sau dÝnh víi cµnh cao bëi mét th¾t lµ cæ låi cÇu. * Vùng cằm: - Mặt trước ở giữa là lồi cằm, hai bên là lỗ cằm có bó mạch thần kinh răng dưới đi qua. - Mặt sau có bốn gai cằm có cơ cằm lưỡi và cằm móng bám. - Bờ trên có huyệt răng - Bờ dưới có hố cho cơ nhị thân bám.

X−¬ng hμm d−íi nh×n tõ phÝa sau nh×n tõ phÝa tr−íc chÕch (Nguån: Frank H.Netter, tr¸i (1996) Atlas Gi¶i phÉu ng−êi, (Nguån: Frank H. H×nh thÓ trong ë gi÷a lµ tæ chøc xèp xung quanh cã tæ chøc ®Æc dµy vµ cøng bäc ngoµi. Mçi bªn cã mét èng r¨ng díi cho d©y thÇn 6 kinh vµ m¹ch m¸u r¨ng díi ®i qua. B¾t ®Çu tõ lç vμo èng r¨ng d−íi ë phÇn gi÷a cña mÆt trong cμnh cao, ë tr−íc lμ gai Spix.

èng r¨ng d−íi t¹o thμnh mét h×nh cong lâm ë trong lßng x−¬ng, ®iÓm thÊp nhÊt kho¶ng r¨ng hμm lín thø nhÊt, c¸ch bê d−íi x−¬ng hμm kho¶ng 4 - 10mm. §Õn kho¶ng vÞ trÝ r¨ng cèi nhá, èng r¨ng d−íi chia ®«i thμnh hai nh¸nh nhá kh«ng b»ng nhau. Nh¸nh nhá h¬n lμ nh¸nh cöa tiÕp tôc ®−êng ®i cña èng r¨ng d−íi ®i ®Õn ®−êng gi÷a. Nh¸nh thø hai lín h¬n ch¹y quÆt lªn trªn ra sau ®æ ra ngoμi ë vÞ trÝ lç c»m.

ë trÎ em, tríc khi mäc r¨ng vÜnh viÔn cã c¸c mÇm r¨ng n»m trong cµnh ngang x¬ng hµm díi.Về cấu trúc: Trong c¸c xương vïng sọ mặt duy nhất chỉ cã XHD là cử động được nhờ cö ®éng cña khớp th¸i dương hàm và hệ thống cơ b¸m ,nã tham gia vào chức năng ăn nhai, nuốt, nãi và thở. So với XHT, XHD Ýt mạch m¸u nu«i dưỡng hơn nªn liền xương chậm hơn. Vị trÝ XHD nổi lªn giữa cổ và mặt, cã nhiều đường cong theo các hướng khác nhau như góc hàm, cằm, ở giữa cằm có khớp nối bên phải và bên trái. XHD là xương dẹt ngoài đặc trong xốp ở giữa có ống răng dưới giống như một cái máng độ dày mỏng diện cắt từng chỗ khác nhau.

Thân xương có các huyệt răng mang các răng 1; 2; 3 chân dài ngắn to nhỏ khác nhau các răng cắm sâu vào lớp xương xốp, đặc biệt chân răng 3 dài, răng 8 hay mọc lệch biến chứng, có lỗ cằm nơi dây thần kinh răng dưới đi ra. Toàn bộ XHD thì to nhưng khi cử động lại dựa vào lồi cầu, cổ lồi cầu nhỏ bé. 7 Chính vì vậy XHD có nhiều điểm yếu: giữa cằm, răng 3, lỗ cằm, góc hàm, cổ lồi cầu [18], [21], [28] * Đặc điểm cấu trúc XHD trẻ em: Các răng sữa và mầm răng vĩnh viễn chen nhau tạo nên điêm yếu của xương hàm, do đó ở trẻ em gãy XHD hay xảy ra ở vùng xương hàm có mang răng. * Đặc điểm XHD ở người có tuổi: Lớn tuổi thoái hoá xương xốp và tình trạng mất răng đều dẫn đến tình trạng mất xương rìa ổ răng và xương hàm dưới bị giảm theo chiều dọc theo cành ngang vào khoảng 1 cm do hiện tượng tiêu xương ổ răng.

Chiều dài của xương hướng trước – sau ở đoạn lồi cằm và kiến trúc của xương cành cao có sự thay đổi chút ít có thể do diện bám tận của cơ tại những khu vực này gây ra. Do đó đa số tổn thương xảy ra vào những đoạn mỏng nhất (lỗ cằm, góc hàm). Hệ thống cơ nhai [4] Hàm dưới di động được nhờ hệ thống các cơ nhai, bao gồm:  Nhóm cơ nâng hàm: • Cơ cắn: - Là cơ dày bám từ bờ dưới mỏm tiếp tới bám vào mặt ngoài XHD vùng góc hàm - Chức năng: nâng hàm và kéo hàm ra trước. • Cơ thái dương: - Là cơ rộng bám vào hố thái dương có cân thái dương che phủ ở mặt ngoài, các thớ tập trung lại bám vào mỏm vẹt XHD.

- Chức năng: nâng hàm và kéo hàm ra sau. • Cơ chân bướm trong: - Từ hố chân bướm xuống dưới, ra sau, bám vào mặt trong góc XHD. 8 - Chức năng: nâng hàm và kéo hàm ra sau.  Nhóm cơ hạ hàm: • Cơ chân bướm ngoài:- Là cơ dày ngắn, bám từ mặt ngoài chân bướm chạy ra sau, ra ngoài bám vào sụn chêm và bờ trước trong cổ lồi cầu XHD - kéo hàm xuống dưới ra trước.

• Cơ nhị thân, cơ hàm móng, cằm móng: kéo hàm xuống dưới ra sau. Các cơ nâng, hạ hàm và đưa hàm sang bên (Frank H. Ne Netter, Atlas giải phẫu người) 9 Hình 1. Các cơ tham gia vận động xương hàm dưới (Frank H.

Ne Netter, Atlas giải phẫu người) 1. Thần kinh chi phối xương hàm dưới Chi phối vận động, cảm gi¸c hμm d−ới lμ thần kinh hμm d−ới, mét nh¸nh cña d©y thÇn kinh V. Thần kinh hμm d−ới lμ một lμ nh¸nh hỗn hợp chi phối cả cảm gi¸c lẫn vận động của XHD. Trong bã sợi thần kinh hμm d−ới đ−ợc chia ra lμm c¸c nh¸nh vận động vμ c¸c nh¸nh cảm gi¸c.

- C¸c nh¸nh vận động thần kinh hμm d−ới bao gồm: Thần kinh cắn, thần kinh th¸i d−ơng sau, thần kinh th¸i d−ơng tr−ớc, thần kinh ch©n b−ớm trong, thần kinh ch©n b−ớm ngoμi, bụng tr−ớc cơ nhị th©n vμ cơ hμm mãng. 10 - C¸c nh¸nh cảm gi¸c thần kinh hμm d−ới bao gồm: C¸c nh¸nh thần kinh miệng, thần kinh l−ỡi, thần kinh răng d−ới vμ thần kinh tai th¸i d−ơng [10]. ThÇn kinh chi phèi x−¬ng hμm d−íi vµ vïng mÆt (Nguån: Frank H. §éng m¹ch nu«i d−ìng x−¬ng hμm d−íi X−¬ng hμm d−íi ®−îc nu«i d−ìng chñ yÕu lμ ®éng m¹ch r¨ng d−íi.

Tõ vÞ trÝ t¸ch ra tõ ®éng m¹ch hμm, ®éng m¹ch r¨ng d−íi ch¹y th¼ng xuèng d−íi ®Õn lç èng r¨ng d−íi (lç gai spix) råi chui vμo èng r¨ng d−íi. Tr−íc khi vμo èng r¨ng d−íi ®éng m¹ch th−êng n»m s¸t b¶n trong cña XHD vμ cho 11 nh¸nh hμm mãng ®Õn c¬ hμm mãng vμ nèi víi ®éng m¹ch d−íi c»m. Trong èng r¨ng d−íi ®éng m¹ch ph©n nh¸nh vμo tñy x−¬ng, r¨ng vμ x−¬ng æ r¨ng, tËn hÕt bëi hai nh¸nh lμ ®éng m¹ch c»m vμ ®éng m¹ch r¨ng cöa. §éng m¹ch c»m lín h¬n, chui qua lç c»m cÊp m¸u cho m« mÒm vïng c»m vμ nèi víi ®éng m¹ch m«i d−íi lμ nh¸nh cña ®éng m¹ch mÆt.

Nh¸nh cöa tiÕp tôc ®i trong XHD ®Õn ®−êng gi÷a cÊp m¸u cho c¸c r¨ng tr−íc vμ nèi víi nh¸nh cöa bªn ®èi diÖn [7]. §éng m¹ch nu«i dìng x¬ng hµm díi vµ vïng sä mÆt (Nguån: Frank H. Híng di lÖch trong g·y XHD vïng c»m 12 Sù th¨ng b»ng vμ ho¹t ®éng cña XHD ®−îc ®iÒu hßa, chi phèi bëi hai nhãm c¬ n©ng vμ h¹ hμm. Do vËy khi g·y XHD, sù th¨ng b»ng bÞ ph¸ vì, c¸c c¬ tù do kÐo c¸c m¶nh g·y theo h−íng riªng cña nã t¹o nªn sù di lÖch x−¬ng thø ph¸t qua ®−êng g·y [53].

Sù di lÖch cã thÓ theo 3 chiÒu mÆt ph¼ng cña kh«ng gian: MÆt ph¼ng ®øng däc (di lÖch trªn d−íi), mÆt ph¼ng ngang (di lÖch gÇn xa), theo mÆt ph¼ng ®øng tr−íc (di lÖch xoay ngoμi trong) [38]. - G·y vïng c»m: X¶y ra khi cã mét lùc t¸c ®éng trùc tiÕp vïng c»m, hoÆc lùc bÎ cong tõ hai bªn. Cã thÓ gÆp ®−êng g·y ë chÝnh gi÷a (Symphysis) hoÆc ®−êng g·y vïng bªn (Parasymphysis). G·y mét ®−êng ë chÝnh gi÷a th× ®−êng g·y Ýt di lÖch, nÕu g·y mét ®−êng ë vïng bªn sÏ g©y ra sù mÊt th¨ng b»ng lùc c¬ ch©n b−ím ngoμi lμm cho di lÖch.

Tr−êng hîp g·y hai ®−êng ®èi xøng th× m¶nh g·y ë gi÷a bÞ kÐo xuèng d−íi, vμo trong lμm cho c¸c r¨ng cöa bÞ ®æ nghiªng ra ngoμi, khi ®ã toμn bé sμn miÖng bÞ tôt vμo trong cã thÓ g©y ng¹t thë, hai m¶ng cßn l¹i bÞ kÐo lªn trªn vμ nghiªng vμo trong [38]. s¬ lîc lÞch sö nghiªn cøu g·y xHD [42], [48] 1. Trªn thÕ giíi Gãy XHD đã được mô tả bởi người AI CẬP cách đây 2.000 năm trước Công Nguyên [39]. 1650 trước Công Nguyên, EDWIN – SMITH đã mô tả khá chi tiết về việc điều trị gãy XHD trên những trang sách bằng giấy cói [38].

13 1840 JEAN BATISE BAUDENS đã tiến hành kết hợp đường gãy XHD bằng chỉ bạc. 1861 KINSGLEY phát minh ra máng trong miệng với hai cánh ngoài miệng. 1869 THOMAT đã tiến hành phẫu thuật kết hợp xương bằng chỉ thép. Phương pháp này được áp dụng rộng rãi trong suốt thế kỷ 19 và đến nay vẫn được sử dụng.

1881 GILMER mô tả phương pháp dung đinh kim loại xuyên qua da và xương để cố định hai đầu xương gãy. 1967 LUHR đã phát minh ra nẹp vít ép chặt hai đầu gãy vào nhau trong điều trị gãy XHD [46]. 1973 SPIESL đã phát minh ra nẹp vít tạo sức ép dọc trục[41]. 1989 BOS b¸o c¸o vÒ xö dông nÑp vÝt t¸i t¹o [41].

Eppley, MD, DMD ®· nghiªn cøu sö dông nÑp vÝt tù tiªu trªn 44 bÖnh nh©n g·y x¬ng vïng hµm mÆt lµ trÎ em [28]. 2007 nhãm t¸c gi¶ Robert M. Laughlin, DMD, Michael S. Block, DMD, Randall Wilk, DDS, PhD, MD, Randolph B.

Malloy, DDS, PhD vµ John N. Kent, DDS ®· nghiªn cøu sö dông nÑp vÝt tù tiªu ë 50 ®êng g·y trªn x¬ng hµm díi [48]. Ở Việt Nam đã có những công trình nghiên cứu về hàm mặt từ rất lâu như: 1961 Nguyễn Dương Hồng đã nghiên cứu máng nhựa để cố định xương hàm gãy, đánh giá được kết quả điều trị bằng phương pháp này [13]. 1966 Nguyễn Khắc Giảng đã cã nhận xét về chấn thương hàm mặt do hoả khí trong thời bình và trong chiến tranh [12].

1983 Nguyễn Quốc Đức nghiên cứu 11 năm về gãy XHD nhận xét gãy XHD có tỷ lệ rất cao (70%) trong gãy xương vùng hàm mặt [11].