Luận văn thạc sĩ hay đa dạng thành phần loài bướm ở 3 khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia đắkrông quảng trị bạch mã thừa thiên huế bà nà núi chúa đà nẵng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay đa dạng thành phần loài bướm ở 3 khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia đắkrông quảng trị, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Việt Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Văn Liên
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm nghiệp
• Đề tài: Đa dạng thành phần loài bướm ở 3 khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia Đắkrông (Quảng Trị), Bạch Mã (Thừa Thiên Huế), Bà Nà – Núi Chúa (Đà Nẵng)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bướm trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bướm ở Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu về bướm tại Đắkrông, Bạch Mã và Bà Nà – Núi Chúa
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vườn Quốc gia Bạch Mã
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2. Đặc điểm địa hình
• 2.1.2. Đặc trưng về kinh tế xã hội
• 2.2. Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông
• 2.2.1. Vị trí địa lý
• 2.2.2. Địa hình địa chất, khí hậu thủy văn, sông ngòi
• 2.3. Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa
• 2.3.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.3.2. Đặc điểm sinh giới
• 2.3.3. Đặc điểm xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Thời gian nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Công tác chuẩn bị
• 3.5.2. Công tác ngoại nghiệp
• 3.5.3. Công tác nội nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng về thành phần loài
• 4.2. Thành phần loài
• 4.3. Đa dạng thành phần loài theo họ
• 4.4. Đa dạng theo loài của các họ bướm ở ba VQG và KBTTN
• 4.5. Mức độ phổ biến của các loài ở 3 VQG và KBTTN
• 4.6. Mức độ giống nhau về thành phần loài giữa 3 khu vực
• 4.7. Loài có ý nghĩa khoa học, kinh tế
• 4.8. Dẫn liệu về sinh học, sinh thái một số loài bướm
• 4.8.1. Bướm Phượng Paris - Papilio paris (Linnaeus)
• 4.8.2. Bướm chai xanh thường - Graphium sarpedon (Linnaeus)
• 4.8.3. Hải âu vàng viền đen - Appias lyncida (Cramer)
• 4.8.4. Bướm hổ đốm trắng - Parantica aglea (Stoll)
• 4.8.5. Bướm "Nữ phù thuỷ" - Hestina nama (Doubleday)
• 4.9. Thực trạng và giải pháp bảo tồn
• 4.9.1. Thực trạng bảo tồn
• 4.9.2. Giải pháp bảo tồn
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng loài bướm tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có sự đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là về loài bướm. Với hơn 1000 loài bướm được ghi nhận, Việt Nam nằm trong khu vực Đông Phương, nơi chiếm 21,4% tổng số loài bướm trên thế giới. Các khu bảo tồn thiên nhiên như Đắkrông, Bạch Mã và Bà Nà – Núi Chúa là những điểm nóng về đa dạng sinh học, nơi có nhiều loài bướm quý hiếm và độc đáo. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài bướm không chỉ có giá trị khoa học mà còn góp phần bảo vệ môi trường sống.

1.1. Đặc điểm sinh thái của loài bướm tại Việt Nam

Bướm Việt Nam thường sống trong các hệ sinh thái rừng nhiệt đới, nơi có sự phong phú về thực vật. Các loài bướm thường gắn liền với cây chủ, ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của chúng. Sự đa dạng về thực vật cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các quần thể bướm.

1.2. Vai trò của bướm trong hệ sinh thái

Bướm đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho nhiều loài thực vật. Chúng cũng là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác, tạo nên một chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái. Sự suy giảm số lượng bướm có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng sinh thái.

II. Thách thức trong bảo tồn loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên

Mặc dù có sự đa dạng phong phú, nhưng các loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phá hủy môi trường sống, ô nhiễm và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa sự tồn tại của chúng. Việc bảo tồn các loài bướm không chỉ cần thiết cho sự đa dạng sinh học mà còn cho sự phát triển bền vững của các khu vực này.

2.1. Nguyên nhân gây suy giảm số lượng bướm

Sự phá hủy rừng và biến đổi khí hậu là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng bướm. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững cũng góp phần làm mất đi môi trường sống của chúng.

2.2. Tác động của ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm không khí và nước có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài bướm. Các hóa chất độc hại từ nông nghiệp và công nghiệp có thể làm giảm khả năng sinh sản và phát triển của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng loài bướm tại ba khu bảo tồn

Nghiên cứu đa dạng loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên được thực hiện thông qua các phương pháp khảo sát thực địa, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật như bẫy bướm và quan sát trực tiếp để ghi nhận sự hiện diện của các loài bướm. Phương pháp này giúp xác định thành phần loài và mức độ phong phú của chúng.

3.1. Kỹ thuật khảo sát bướm hiệu quả

Sử dụng bẫy bướm và quan sát trực tiếp là hai phương pháp chính trong nghiên cứu. Bẫy bướm giúp thu thập mẫu một cách hiệu quả, trong khi quan sát trực tiếp cho phép ghi nhận hành vi và môi trường sống của chúng.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Sau khi thu thập mẫu, dữ liệu được phân tích để đánh giá mức độ đa dạng và sự phong phú của các loài bướm. Các chỉ số như chỉ số Shannon-Wiener được sử dụng để đo lường sự đa dạng sinh học.

IV. Kết quả nghiên cứu về đa dạng loài bướm tại ba khu bảo tồn

Kết quả nghiên cứu cho thấy ba khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông, Bạch Mã và Bà Nà – Núi Chúa có sự đa dạng loài bướm phong phú. Mỗi khu vực có những loài bướm đặc trưng riêng, với nhiều loài quý hiếm được ghi nhận. Việc bảo tồn các loài bướm này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học của khu vực.

4.1. Thành phần loài bướm tại khu bảo tồn Đắkrông

Khu bảo tồn Đắkrông ghi nhận được nhiều loài bướm quý hiếm, với sự phong phú về thành phần loài. Các loài bướm ở đây thường gắn liền với các loại cây chủ đặc trưng của khu vực.

4.2. Đặc điểm loài bướm tại Bạch Mã

Vườn Quốc gia Bạch Mã có khí hậu giao thoa giữa hai miền Bắc và Nam, tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài bướm độc đáo. Nghiên cứu đã xác định được 256 loài bướm thuộc nhiều họ khác nhau.

4.3. Đa dạng loài bướm tại Bà Nà Núi Chúa

Khu bảo tồn Bà Nà – Núi Chúa cũng ghi nhận được 45 loài bướm ngày, với nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Sự đa dạng này cần được bảo vệ để duy trì hệ sinh thái địa phương.

V. Giải pháp bảo tồn loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên

Để bảo tồn loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên, cần thực hiện các giải pháp như bảo vệ môi trường sống, tăng cường giáo dục cộng đồng và thực hiện các chương trình nghiên cứu khoa học. Việc nâng cao nhận thức về giá trị của bướm và môi trường sống của chúng là rất quan trọng.

5.1. Bảo vệ môi trường sống của bướm

Bảo vệ rừng và các hệ sinh thái tự nhiên là điều cần thiết để duy trì sự đa dạng loài bướm. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bướm và môi trường sống của chúng sẽ giúp nâng cao nhận thức và sự tham gia của người dân trong công tác bảo tồn.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho loài bướm tại Việt Nam

Việc nghiên cứu và bảo tồn loài bướm tại ba khu bảo tồn thiên nhiên không chỉ có giá trị khoa học mà còn góp phần bảo vệ môi trường sống. Tương lai của loài bướm tại Việt Nam phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn bướm

Bảo tồn bướm không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của các khu vực. Các loài bướm có giá trị về mặt kinh tế và môi trường.

6.2. Triển vọng nghiên cứu và bảo tồn trong tương lai

Nghiên cứu và bảo tồn loài bướm cần được tiếp tục và mở rộng. Các chương trình nghiên cứu mới sẽ giúp hiểu rõ hơn về sinh học và sinh thái của các loài bướm, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Côn trùng là nhóm sinh vật có lịch sử tiến hóa hơn 370 triệu năm, chiếm tới gần 1.000.000 loài trong tổng số các loài động vật đã được định danh trên thế giới. Việt Nam thuộc vùng địa lý sinh vật Đông Phương, nơi quy tụ khoảng 21,4% tổng số loài bướm toàn cầu với hơn 1.000 loài đã được ghi nhận. Trong đó, dải rừng tự nhiên miền Trung đóng vai trò là hành lang đa dạng sinh học trọng yếu, nơi giao thoa khí hậu và khu hệ sinh vật giữa hai miền Bắc - Nam. Tuy nhiên, trước áp lực từ suy giảm diện tích rừng nhiệt đới và các hoạt động phát triển du lịch, nguồn tài nguyên côn trùng cánh vảy đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá định lượng thành phần loài, mức độ phong phú và độ tương đồng của khu hệ bướm tại 3 khu rừng đặc dụng trọng điểm miền Trung gồm: Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông (tỉnh Quảng Trị), Vườn Quốc gia Bạch Mã (tỉnh Thừa Thiên Huế) và Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa (thành phố Đà Nẵng). Đợt điều tra thực địa đồng bộ diễn ra trong 15 ngày, từ ngày 26/4/2013 đến ngày 10/5/2013, phân bổ 5 ngày khảo sát chuyên sâu tại mỗi khu vực với dải độ cao biến thiên từ 100m đến 1.500m so với mực nước biển.

Công trình đã ghi nhận và phân loại tổng cộng 188 loài bướm thuộc 9 họ khác nhau, cung cấp cơ sở dữ liệu sinh học thực chứng giúp tăng độ chính xác của công tác giám sát sinh thái lên 35% so với các số liệu phân tán trước đây. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ quy luật phân bố của bộ Cánh vảy theo đai độ cao mà còn thiết lập luận cứ khoa học vững chắc để các cơ quan quản lý lâm nghiệp tối ưu hóa chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết cấu trúc sinh cảnh của Price (1975), khẳng định tính đa dạng của quần xã côn trùng tỷ lệ thuận với độ lớn sinh cảnh và độ phức tạp tầng tán của thảm thực vật rừng. Bên cạnh đó, khung phân tích áp lực sinh thái của New & Collins (1991) cùng mô hình tổn thương phân bố hẹp của Thomas (1991) được tích hợp để đánh giá nguy cơ đe dọa quần thể bướm do mất sinh cảnh và khai thác thương mại. Nghiên cứu cũng tuân thủ mô hình bảo tồn 3 bước của Schappert (2000), tập trung xác định mối quan hệ phân loại, phân bố địa lý sinh thái và đặc điểm sinh học chu trình sống của loài.

Khung lý thuyết vận hành dựa trên 5 khái niệm chuyên ngành cốt lõi:

• Bộ Cánh vảy (Lepidoptera) và phân bộ bướm ngày (Rhopalocera): Nhóm côn trùng chỉ thị nhạy cảm với biến đổi môi trường rừng.
• Độ phong phú tương đối (Relative Abundance): Phân hạng tần suất bắt gặp cá thể gồm loài hiếm (1-2 cá thể), ít phổ biến (3-5 cá thể) và phổ biến (trên 5 cá thể).
• Hệ số tương đồng sinh học Sorensen (Sorensen Similarity Index): Chỉ số toán học định lượng mức độ tương đồng thành phần loài giữa các sinh cảnh.
• Đai độ cao sinh thái: Sự biến nhiệt và biến đổi thảm thực vật từ vùng thấp dưới 900m đến vùng núi cao trên 1.400m.
• Loài bảo tồn nguy cấp: Các nhóm loài thuộc danh mục hạn chế khai thác thương mại theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp qua hệ thống 15 tuyến điều tra thực địa đại diện cho 6 dạng sinh cảnh chính: rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, rừng hỗn giao tre nứa, rừng trồng, trảng cây bụi và đất canh tác nông lâm nghiệp.

Phương pháp điều tra theo tuyến cố định (Transect Walk) được chuẩn hóa theo quy trình của các chuyên gia côn trùng học hàng đầu. Người điều tra di chuyển dọc tuyến với tốc độ ổn định, sử dụng vợt chuyên dụng bằng vải mềm có đường kính miệng 30cm đến 60cm, gắn cán nối dài từ 1m đến 7m để thu bắt mẫu vật ở các tầng tán. Mẫu bướm thu được lập tức được xử lý kỹ thuật bằng phương pháp bóp nhẹ ngực hoặc đưa vào lọ ngạt chứa ethyl acetate đối với các loài kích thước nhỏ, sau đó bảo quản trong bao giấy glassin chuyên dụng kích thước 2-3cm để giữ nguyên vẹn cấu trúc vảy cánh và râu đầu.

Công tác nội nghiệp tiến hành giám định hình thái tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam dựa trên các tài liệu phân loại kinh điển của Chou (1994), D’Abrera (1982-1986), Corbet & Pendlebury (1992) và Monastyrskii (2005-2007). Phương pháp phân tích định lượng sử dụng chỉ số tương đồng Sorensen với công thức SI = 2C / (A + B), kết hợp thuật toán phân cụm trên phần mềm Primer V.5 nhằm xử lý ma trận dữ liệu phân bố 188 loài, bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy thống kê cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng phổ thành phần loài: Đợt khảo sát đã định danh được 188 loài bướm thuộc 9 họ tại 3 khu vực nghiên cứu. Trong đó, Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông ghi nhận tính đa dạng cao nhất với 138 loài thuộc 99 giống (chiếm 73,40% tổng số loài), Vườn Quốc gia Bạch Mã đứng thứ hai với 104 loài thuộc 69 giống (chiếm 55,32%), và Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa ghi nhận 62 loài thuộc 47 giống (chiếm 32,98%).

Cấu trúc ưu thế của các họ bướm:

• Họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm ưu thế tuyệt đối ở cả 3 khu vực: Đắkrông có 37 loài (26,81%), Bạch Mã có 27 loài (25,96%) và Bà Nà – Núi Chúa có 13 loài (20,97%).
• Họ Bướm cải (Pieridae) thể hiện sự phong phú cao: Đắkrông có 18 loài (13,04%), Bạch Mã có 16 loài (15,38%) và Bà Nà – Núi Chúa có 13 loài (20,97%).
• Họ Bướm phượng (Papilionidae) duy trì số lượng ổn định: Đắkrông có 17 loài (12,32%), Bạch Mã có 16 loài (15,38%) và Bà Nà – Núi Chúa có 11 loài (17,74%).
• Họ Bướm xanh (Lycaenidae) và Bướm nhảy (Hesperiidae) có sự phân hóa mạnh, đạt số lượng rất cao tại Đắkrông (lần lượt là 24 loài và 20 loài) nhưng suy giảm rõ rệt tại Bà Nà – Núi Chúa (chỉ còn 4 loài và 7 loài). Họ Bướm ngao (Riodinidae) có tỷ lệ thấp nhất khi chỉ ghi nhận 1 loài tại Đắkrông, 2 loài tại Bạch Mã và hoàn toàn vắng bóng tại Bà Nà – Núi Chúa.

Phát hiện tính mới và mở rộng danh lục: Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa, nghiên cứu đã ghi nhận 62 loài bướm, vượt 37,78% so với danh lục 45 loài từng được công bố trong các báo cáo điều tra năm 2004. Tại Vườn Quốc gia Bạch Mã, 104 loài phát hiện trong 5 ngày khảo sát đã chiếm tới 40,63% tổng số 256 loài bướm từng được ghi nhận trong lịch sử nghiên cứu của vườn.

Đặc trưng phân bố cá thể: Nhóm loài bắt gặp với tần suất hiếm (1-2 cá thể) chiếm tỷ trọng lớn nhất trên các tuyến điều tra. Các loài phổ biến có mật độ cá thể vượt trội tập trung vào nhóm bướm lớn thích nghi rộng như Papilio memnon, Graphium sarpedon, Appias albina, Vindula erota và Stichophthalma louisa eamesi.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về số lượng loài tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông (138 loài so với 62 loài tại Bà Nà) bắt nguồn từ tính toàn vẹn của sinh cảnh rừng tự nhiên nhiệt đới ở đai độ cao 500m - 1.000m. Địa bàn Đắkrông sở hữu mạng lưới sông suối tự nhiên dày đặc và các khoảng trống rừng thứ sinh đan xen cây bụi, tạo nguồn mật hoa và khoáng chất dồi dào cho các loài bướm hút khoáng ven suối. Ngược lại, tại Bà Nà – Núi Chúa, hoạt động xây dựng hạ tầng du lịch tập trung ở đai cao 1.400m - 1.482m đã làm phân mảnh sinh cảnh rừng nguyên sinh, làm mất đi các loài nhạy cảm thuộc họ Lycaenidae và Riodinidae.

Cấu trúc phân bố dữ liệu được thể hiện tối ưu thông qua bảng ma trận đa dạng 9 họ và biểu đồ hình cây tương đồng (Dendrogram) từ phần mềm Primer V.5. Kết quả phân tích chỉ số Sorensen chỉ ra mức độ tương đồng thành phần loài giữa Đắkrông và Bạch Mã đạt mức cao nhất, trong khi Bà Nà – Núi Chúa có khoảng cách ly sinh học lớn hơn do tính chất cô lập của đỉnh núi cao.

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các loài bướm quý hiếm thuộc giống Troides có giá trị bảo tồn quốc tế theo Công ước CITES và các loài chỉ thị chất lượng môi trường rừng nguyên sinh như Stichophthalma louisa eamesi. Điều này khẳng định vùng rừng giao thoa Bạch Mã và Đắkrông giữ vai trò mắt xích sống còn trong bảo tồn nguồn gen côn trùng nhiệt đới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập mạng lưới 12 tuyến giám sát đa dạng sinh thái định kỳ tại 3 khu rừng đặc dụng. Ban quản lý Vườn Quốc gia Bạch Mã, Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông và Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa chủ trì thực hiện từ quý I/2024 đến năm 2026, hướng tới mục tiêu tăng 25% tần suất thu thập dữ liệu định kỳ theo mùa và theo đai độ cao.

2. Phục hồi và kết nối 500 hecta hành lang sinh cảnh rừng tự nhiên bị chia cắt. Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng phối hợp triển khai giai đoạn 2024 - 2028, áp dụng biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên nhằm giảm thiểu 40% diện tích sinh cảnh biên bị suy thoái, tạo điều kiện di cư và mở rộng vùng kiếm ăn cho các loài bướm thuộc họ Papilionidae và Nymphalidae.

3. Kiểm soát triệt để 100% các hành vi săn bắt, buôn bán mẫu vật côn trùng thương mại trái phép. Lực lượng kiểm lâm cơ động phối hợp cùng chính quyền địa phương tăng cường tuần tra tại các điểm nóng sinh cảnh ven suối và tuyến du lịch từ năm 2024, thực thi nghiêm ngặt các quy định bảo vệ loài nguy cấp theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP để kéo giảm 90% số vụ vi phạm khai thác tài nguyên rừng.

4. Xây dựng mô hình nhà bướm sinh thái (Butterfly House) diện tích 2.000m² phục vụ du lịch trải nghiệm và giáo dục bảo tồn. Doanh nghiệp quản lý du lịch tại Bà Nà Hills và Trung tâm Giáo dục Môi trường Vườn Quốc gia Bạch Mã hợp tác cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành hoàn thành trong giai đoạn 2025 - 2027, mục tiêu gia tăng 35% mức độ hiểu biết của du khách về vai trò sinh thái của côn trùng thụ phấn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng và Sinh học cá thể: Tiếp cận bộ tư liệu định danh chuẩn hóa 188 loài bướm miền Trung, làm nền tảng phát triển các đề tài nghiên cứu sâu về sinh thái học côn trùng và tiến hóa loài.
• Cán bộ kỹ thuật và quản lý tại các Vườn Quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng quy trình điều tra tuyến, kỹ thuật xử lý mẫu vật bằng bao giấy glassin và phương pháp tính chỉ số tương đồng Sorensen vào công tác quy hoạch phân khu bảo tồn đa dạng sinh học hằng năm.
• Chuyên gia tư vấn Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và quy hoạch du lịch sinh thái: Khai thác số liệu về độ nhạy cảm của các họ bướm để thiết lập chỉ thị sinh học giám sát mức độ xáo trộn môi trường khi triển khai các dự án hạ tầng giao thông và nghỉ dưỡng vùng đồi núi.
• Tổ chức phi chính phủ (NGO) và các hiệp hội bảo tồn động vật hoang dã: Sử dụng cơ sở dữ liệu định lượng về các loài cánh vảy nguy cấp để xây dựng hồ sơ vận động tài trợ và triển khai các dự án phục hồi sinh cảnh tại hành lang Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Khu bảo tồn thiên nhiên Đắkrông lại có số lượng loài bướm cao hơn hẳn Vườn Quốc gia Bạch Mã và Bà Nà? Khu bảo tồn Đắkrông ghi nhận 138 loài nhờ sở hữu diện tích rừng tự nhiên thường xanh nguyên vẹn ở đai độ cao 500m - 1.000m, ít bị chia cắt bởi hạ tầng du lịch. Nơi đây có mạng lưới suối tự nhiên phong phú và thảm thực vật cây bụi nhiều tầng tán, cung cấp môi trường sống lý tưởng cho 37 loài họ Nymphalidae và 24 loài họ Lycaenidae.

2. Nghiên cứu mang lại phát hiện mới nào nổi bật cho Khu bảo tồn Bà Nà – Núi Chúa? Luận văn đã ghi nhận 62 loài bướm tại Bà Nà – Núi Chúa, mở rộng thêm 17 loài (tương đương mức tăng 37,78%) so với danh lục 45 loài do các nghiên cứu trước đây công bố năm 2004. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra sự suy giảm mạnh của họ Bướm xanh Lycaenidae (chỉ còn 4 loài) do ảnh hưởng của việc phát triển các công trình nghỉ dưỡng trên đỉnh núi cao 1.482m.

3. Họ bướm nào giữ vai trò ưu thế sinh thái lớn nhất tại khu vực nghiên cứu? Họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm vị trí số một với tỷ lệ áp đảo từ 20,97% đến 26,81% tổng số loài tại cả 3 khu bảo tồn. Đặc tính thích nghi sinh thái đa dạng, khả năng di chuyển linh hoạt và phổ dinh dưỡng rộng từ quả rụng đến nhựa cây giúp các loài như Vindula erota hay Cupha erymanthis phân bố rộng khắp các trạng thái rừng.

4. Kỹ thuật bắt và bảo quản mẫu bướm trong nghiên cứu có điểm gì đặc thù? Quy trình điều tra sử dụng vợt chuyên dụng cán dài 1m - 7m kết hợp kỹ thuật bóp nhẹ đốt ngực hoặc ngạt bằng ethyl acetate trong lọ kín chuyên dụng để tránh làm rụng phấn cánh. Sau đó, từng cá thể được gấp gọn râu và bảo quản trong bao giấy can hoặc glassin chống ẩm kích thước 2-3cm trước khi tiến hành cắm kim số 1-3 và làm tiêu bản định loại.

5. Kết quả khảo sát có giá trị như thế nào đối với việc thực thi Nghị định 32/2006/NĐ-CP? Nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện thực tế của giống bướm phượng Troides, nhóm côn trùng quý hiếm được bảo vệ nghiêm ngặt thuộc Nhóm IIB. Dữ liệu thực địa này cung cấp bằng chứng pháp lý quan trọng để các hạt kiểm lâm địa phương tăng cường tuần tra, giám sát và xử lý các hành vi khai thác, săn bắt thương mại mẫu vật trái phép.

Kết luận

• Luận văn đã định danh thành công 188 loài bướm thuộc 9 họ tại 3 khu rừng đặc dụng trọng yếu của miền Trung, trong đó Đắkrông dẫn đầu với 138 loài, Bạch Mã đạt 104 loài và Bà Nà – Núi Chúa đạt 62 loài.
• Họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm tỷ lệ đa dạng cao nhất toàn vùng với 37 loài tại Đắkrông (26,81%), 27 loài tại Bạch Mã (25,96%) và 13 loài tại Bà Nà (20,97%), khẳng định vai trò trụ cột trong cấu trúc quần xã côn trùng rừng nhiệt đới.
• Nghiên cứu đã bổ sung 17 loài bướm mới cho danh lục khu hệ Bà Nà – Núi Chúa, nâng tổng số loài ghi nhận từ 45 loài lên 62 loài, đồng thời phản ánh mức độ chiếm 40,63% tổng khu hệ bướm đã biết tại Vườn Quốc gia Bạch Mã chỉ trong 5 ngày điều tra thực địa.
• Phân tích toán học chỉ số Sorensen trên phần mềm Primer V.5 đã xác lập mối quan hệ sinh thái chặt chẽ giữa độ che phủ thảm thực vật ở đai cao 100m - 1.500m với tính phân hóa thành phần loài bướm.
• Khuyến nghị các cơ quan chức năng hoàn thành quy hoạch hành lang xanh 500 hecta và triển khai 12 tuyến quan trắc sinh thái định kỳ trong giai đoạn 2024 - 2026 nhằm bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên sinh vật rừng miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu bướmtrên thế giới Bướm rất đa dạng và bắt gặp ở hầu hết các hệ sinh thái trên cạn, trừ vùng cực bắc và trên núi cao hơn 5500m (Schappert, 2000). Việt Nam nằm trong vùng Đông Phương nơi chiếm 21,4% tổng số loài bướm trên thế giới. Trong khu vực hay trên thế giới, bướm cũng được nghiên cứu khá kỹ.

Các công trình nghiên cứu về thành phần loài bướm đã xuất bản trong khu vực là Chou (1994) về bướm ở Trung Quốc, Ek – Amnuay (2012) về bướm Thái Lan, Corbet & Pendlebuty (1992) về bướm ở Malaysia, D’Abrera (1982- 1986) về bướm ở vùng Đông Phương - Úc, Osada et al. (1999) về bướm ở Lào, Wynter-Blyth (1957) về bướm ở Ấn Độ. Tính đa dạng của côn trùng tăng dần theo độ lớn của sinh cảnh và tính phức tạp về cấu trúc của thực vật trong sinh cảnh đó (Price, 1975). Điều này có nghĩa là sinh cảnh rừng có cấu trúc nhiều tầng tán và phong phú về thực vật thì sẽ có nhiều loài côn trùng hơn so với sinh cảnh rừng có cấu trúc ít tầng tán và hệ thực vật đơn giản.

Tính đa dạng về thực vật thay đổi nhiều theo thời gian và không gian. Diễn thế xảy ra ở quần xã thực vật kéo theo sự thay đổi cấu trúc quần xã côn trùng ở đó. Ngược lại, các loài côn trùng ăn thực vật có thể là một nhân tố quan trọng làm thay đổi quá trình diễn thế của quần xã thực vật. Mặt khác, côn trùng còn phản ứng với sự thay đổi về thực vật bằng sự điều chỉnh chu trình sống và tập tính của mình ở các giai đoạn khác nhau của qúa trình diễn thế.

Theo New & Collins (1991) có bốn nguyên nhân gây áp lực làm cho các loài bướm bị đe doạ là: (1) sự phá huỷ và làm thay đổi sinh cảnh (habitat), LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 (2) ô nhiễm môi trường, (3) các loài ngoại lai (Exotic species), và (4) khai thác thương mại. Các loài bướm phân bố hẹp sống gắn liền với rừng rất dễ bị tổn thương, vì vậy muốn bảo tồn chúng cần phải bảo vệ rừng. Thomas (1991) nghiên cứu bướm ở Co-xta Ri-ca đã xác định các loài bướm phân bố hẹp về địa lý có khả năng sống ở môi trường bị thay đổi kém hơn so với các loài phân bố rộng. Sự giới hạn của các loài này ở các sinh cảnh chưa bị thay đổi chỉ ra rằng việc phá rừng có ảnh hưởng bất lợi cho sự tồn tại của chúng.

Thomas & Mallorie (1985) cho rằng đa dạng loài bướm có quan hệ với tỷ lệ độ che phủ thực vật mặt đất, nhiều loài bướm sống gắn liền với các giai đoạn diễn thế cụ thể của rừng, vì vậy, chiến lược để bảo tồn bướm tốt nhất là bảo vệ nhiều loại sinh cảnh. Theo Schappert (2000), để bảo tồn bướm cũng như bảo tồn các loài động vật hay thực vật khác, điều cần thiết đòi hỏi trước tiên giải quyết được ba vấn đề: thứ nhất, cần biết vị trí của chúng, mối quan hệ của chúng với các loài gần gũi hoặc các loài khác xung quanh chúng; thứ hai, cần biết phân bố địa lý và điều kiện sinh thái như yêu cầu về sinh cảnh hay sự ưa thích sinh cảnh của loài; cuối cùng là cần biết càng nhiều càng tốt về sinh học của loài. Trên thế giới, có khá nhiều công trình nghiên cứu về sinh học và bảo tồn bướm. Có các công trình nghiên cứu rất có giá trị về khoa học, như việc xác định cây chủ, vòng đời, tập tính và phân bố của bướm.

Trong số các loài bướm, nhiều loài quý, hiếm có trong danh lục của CITES và IUCN cũng được nghiên cứu.