Tổng quan nghiên cứu
Quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại các tỉnh trung du miền núi phía Bắc đang tạo ra những bước chuyển dịch kinh tế mạnh mẽ nhưng cũng làm nảy sinh nhiều thách thức xã hội phức tạp. Đoan Hùng là huyện miền núi nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Phú Thọ, cách trung tâm tỉnh 56km, vốn có nền kinh tế dựa chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp truyền thống. Trong giai đoạn 2013 - 2018, để phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng kỹ thuật và các khu dân cư mới, chính quyền huyện Đoan Hùng đã triển khai thu hồi diện tích lớn đất nông nghiệp tại hơn 20 xã và thị trấn, tiêu biểu là các dự án mở đường nối cầu Kim Xuyên tới Quốc lộ 2, đường Hồ Chí Minh và khu dân cư phía Tây Nam thị trấn Đoan Hùng.
Đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và là nguồn sinh kế căn bản của người nông dân. Việc mất đất nông nghiệp khiến hàng ngàn hộ dân đối mặt với nguy cơ thiếu việc làm, giảm sút thu nhập và mất phương hướng sinh kế. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Đức Chung tại Trường Đại học Thủy Lợi tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trên địa bàn huyện Đoan Hùng giai đoạn 2013 - 2018. Đề tài hướng tới mục tiêu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính thực tiễn cao nhằm thúc đẩy chuyển đổi nghề nghiệp, nâng tỷ lệ lao động nông thôn có việc làm sau đào tạo lên trên 80%, bảo đảm an sinh xã hội bền vững và ổn định đời sống cho các hộ nông dân mất đất.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu dựa trên nền tảng của các lý thuyết kinh tế và phát triển nguồn nhân lực hiện đại:
Mô hình kinh tế nhị nguyên của W. Arthur Lewis: Giải thích sự dịch chuyển nguồn lao động dư thừa từ khu vực nông nghiệp truyền thống có năng suất cận biên thấp sang khu vực công nghiệp hiện đại tại đô thị. Quá trình này diễn ra suôn sẻ khi khu vực công nghiệp tích lũy vốn đủ nhanh để mở rộng sản xuất và tiếp nhận lực lượng lao động mới.
Mô hình di cư và thu nhập kỳ vọng của John R. Harris và Michael P. Todaro: Phân tích quyết định di chuyển lao động từ nông thôn ra thành thị dựa trên sự so sánh giữa mức thu nhập thực tế tại nông thôn với mức thu nhập kỳ vọng ở đô thị, gắn liền với xác suất tìm kiếm việc làm.
Lý thuyết việc làm nông nghiệp của Harry Toshima: Nhấn mạnh đặc thù của nông nghiệp lúa nước châu Á với tính chất nông nhàn theo mùa vụ, đề xuất duy trì lao động nông nghiệp kết hợp thâm canh tăng vụ và phát triển công nghiệp nông thôn sử dụng nhiều lao động.
Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm: Kinh tế hộ nông dân theo Frank Ellis (1988), Khái niệm việc làm theo quy định tại Bộ luật Lao động năm 2012 và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Việc làm bền vững, Chuyển đổi nghề nghiệp cho nông dân bị thu hồi đất, cùng các quy định tại Quyết định số 1956/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo nghề cho lao động nông thôn.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp định tính và định lượng để xử lý toàn diện vấn đề:
Cỡ mẫu và chọn mẫu: Đề tài tiến hành khảo sát chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với 200 hộ gia đình trên địa bàn huyện Đoan Hùng, trong đó bao gồm 150 hộ thuộc diện bị thu hồi đất nông nghiệp và 50 hộ còn nguyên đất sản xuất để làm nhóm đối chứng. Việc phân tầng mẫu theo tỷ lệ đất bị thu hồi (mất toàn bộ hoặc mất một phần) giúp phản ánh chính xác mức độ tổn thương của từng nhóm đối tượng.
Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra bảng hỏi trực tiếp và phỏng vấn sâu cán bộ địa phương. Dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ Niên giám thống kê huyện Đoan Hùng giai đoạn 2013 - 2018, các báo cáo tổng kết của Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Đoan Hùng và các văn bản chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ.
Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để thống kê mô tả, phân tổ dữ liệu, so sánh cơ cấu thu nhập và việc làm trước - sau thu hồi đất. Phương pháp này được lựa chọn vì tính minh bạch, trực quan, cho phép lượng hóa chính xác các biến động về sinh kế của người dân.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Phân tích dữ liệu thực tế tại huyện Đoan Hùng giai đoạn 2013 - 2018 mang lại những phát hiện quan trọng:
Thứ nhất, quy mô thu hồi đất diễn ra nhanh chóng nhưng cơ cấu giải quyết việc làm chưa tương xứng. Điển hình tại 2 dự án lớn là tuyến đường nối cầu Kim Xuyên tới Quốc lộ 2 và khu dân cư mới phía Tây Nam thị trấn Đoan Hùng, hàng chục hecta đất sản xuất nông nghiệp màu mỡ đã được chuyển đổi, tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng trăm hộ gia đình.
Thứ hai, chất lượng nguồn nhân lực bị thu hồi đất còn nhiều hạn chế. Khoảng 65% lao động nông nghiệp trong diện giải phóng mặt bằng chưa qua đào tạo nghề chuyên môn. Do đó, chỉ có khoảng 22% lao động tìm được việc làm chính thức tại các doanh nghiệp, nhà máy trên địa bàn; hơn 58% phải chấp nhận làm các công việc thời vụ, phi chính thức như phụ hồ, xe thồ, cửu vạn với thu nhập bấp bênh.
Thứ ba, hiệu quả đào tạo nghề theo Đề án 1956/QĐ-TTg giai đoạn 2012 - 2017 còn chưa sát nhu cầu thực tiễn. Hơn 70% các lớp đào tạo vẫn tập trung vào sơ cấp nghề nông nghiệp ngắn hạn, trong khi tỷ lệ đào tạo nghề phi nông nghiệp kỹ thuật cao chỉ đạt khoảng 28%, chưa đáp ứng được đòi hỏi tuyển dụng khắt khe của các khu cụm công nghiệp mới hình thành.
Thứ tư, nguồn thu nhập bình quân của nhóm hộ mất trên 70% diện tích đất sản xuất trong năm đầu tiên giảm từ 18% đến 25% so với giai đoạn trước khi thu hồi. Phần lớn tiền bồi thường được các hộ sử dụng vào xây dựng nhà ở, mua sắm đồ dùng gia đình, tỷ lệ vốn tái đầu tư vào sản xuất kinh doanh chỉ chiếm khoảng 15%.
Thảo luận kết quả
Thực trạng sụt giảm thu nhập và khó khăn trong chuyển đổi nghề bắt nguồn từ nguyên nhân tâm lý ỷ lại vào tiền đền bù, trình độ văn hóa của lao động nông thôn trung du chưa đồng đều và sự thiếu hụt thông tin về thị trường lao động. Cơ chế phối hợp giữa chủ đầu tư các dự án sử dụng đất thu hồi với chính quyền địa phương trong việc cam kết tuyển dụng lao động bản địa còn lỏng lẻo, mang tính hình thức.
Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu thực nghiệm của các tác giả Nguyễn Thị Thơm, Phí Thị Hằng tại tỉnh Hải Dương và nghiên cứu của Nguyễn Văn Nhường tại tỉnh Bắc Ninh, khẳng định tình trạng mất cân đối sinh kế là hiện tượng phổ biến tại các vùng ven đô thị hóa.
Các dữ liệu nghiên cứu của luận văn được cấu trúc trực quan qua 15 bảng thống kê chi tiết và 3 hình vẽ sơ đồ. Trong đó, biểu đồ hình cột so sánh cơ cấu ngành nghề trước và sau thu hồi đất cùng bảng ma trận phân loại mức thu nhập qua các mốc thời gian 2013, 2015 và 2018 thể hiện rõ nét sự dịch chuyển từ việc làm thuần nông sang các nhóm ngành tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ tự do.
Đề xuất và khuyến nghị
Nhằm giải quyết triệt để bài toán việc làm cho nông dân bị thu hồi đất tại huyện Đoan Hùng, hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai quyết liệt:
Đổi mới công tác đào tạo nghề và phân luồng lao động: Ủy ban nhân dân huyện Đoan Hùng chỉ đạo Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp huyện rà soát nhu cầu học nghề thực tế của từng hộ dân. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lao động mất đất qua đào tạo nghề phi nông nghiệp đạt trên 80% trong giai đoạn 2019 - 2020, gắn chương trình dạy nghề với địa chỉ tuyển dụng của các doanh nghiệp.
Ràng buộc trách nhiệm tuyển dụng đối với doanh nghiệp: Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ và huyện Đoan Hùng ban hành quy chế bắt buộc các chủ đầu tư dự án sử dụng đất thu hồi phải ưu tiên tiếp nhận và đào tạo tối thiểu 30% đến 40% chỉ tiêu lao động từ các hộ dân bị thu hồi đất. Quy định này phải là điều kiện tiên quyết trong hồ sơ phê duyệt dự án từ năm 2019 trở đi.
Mở rộng gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ chuyển đổi sinh kế: Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh huyện Đoan Hùng triển khai gói vay ưu đãi từ 50 triệu đến 100 triệu đồng mỗi hộ với lãi suất hỗ trợ từ 3% đến 5% một năm. Nguồn vốn này ưu tiên cho các mô hình kinh doanh dịch vụ, trang trại nông nghiệp công nghệ cao và các cá nhân tham gia xuất khẩu lao động theo hợp đồng trong giai đoạn 2019 - 2022.
Phát triển kinh tế vườn đồi và tiểu thủ công nghiệp tại chỗ: Ủy ban nhân dân các xã ven thị trấn Đoan Hùng quy hoạch mở rộng vùng chuyên canh cây bưởi đặc sản Đoan Hùng và các cơ sở chế biến nông sản, tạo việc làm tại chỗ ổn định cho khoảng 35% lực lượng lao động từ 45 tuổi trở lên vốn khó chuyển đổi sang môi trường công nghiệp.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:
Cán bộ quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp khung phương pháp luận và cơ sở thực tiễn giúp Ủy ban nhân dân cấp huyện, xã xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ đào tạo nghề và tái định cư khoa học, hạn chế tối đa các tranh chấp đất đai phức tạp.
Chủ đầu tư và doanh nghiệp phát triển dự án hạ tầng: Giúp các nhà đầu tư nắm bắt đặc điểm tâm lý, năng lực của lao động địa phương để xây dựng chiến lược tuyển dụng, đào tạo nội bộ phù hợp, tạo sự đồng thuận cao từ cộng đồng dân cư nơi triển khai dự án.
Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế và Quản lý: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp kết hợp định tính - định lượng, thiết kế bảng hỏi khảo sát thực địa và phân tích tác động kinh tế xã hội của quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại khu vực trung du.
Các tổ chức đoàn thể và trung tâm xúc tiến việc làm: Vận dụng các mô hình liên kết đào tạo, tư vấn hướng nghiệp và quản lý quỹ tín dụng chính sách nhằm hỗ trợ hội viên nông dân xây dựng mô hình sinh kế tự chủ bền vững.
Câu hỏi thường gặp
Quá trình thu hồi đất tại huyện Đoan Hùng giai đoạn 2013 - 2018 tập trung vào những công trình trọng điểm nào? Công tác thu hồi đất nông nghiệp tại địa phương tập trung chủ yếu vào 2 công trình giao thông và hạ tầng đô thị trọng điểm: Tuyến đường nối cầu Kim Xuyên tới Quốc lộ 2, đường Hồ Chí Minh và Dự án xây dựng khu dân cư mới phía Tây Nam thị trấn Đoan Hùng, làm thay đổi cấu trúc đất đai tại nhiều xã.
Nhóm lao động nào gặp khó khăn lớn nhất trong việc tìm kiếm việc làm mới sau khi mất đất? Lao động nữ và lao động trên 45 tuổi là nhóm chịu tổn thương lớn nhất. Nhóm đối tượng này có trình độ văn hóa hạn chế, khó thích nghi với dây chuyền sản xuất công nghiệp hiện đại, thường phải làm các công việc tự do bấp bênh với thu nhập giảm khoảng 20% so với trước khi thu hồi đất.
Đề án 1956/QĐ-TTg đặt ra mục tiêu gì cho công tác dạy nghề cho lao động nông thôn? Quyết định số 1956/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo nghề cho 5.000 lao động trong giai đoạn 2011 - 2015 với tỷ lệ có việc làm tối thiểu 70%, và tiếp tục đào tạo 6.000 lao động trong giai đoạn 2016 - 2020 với tỷ lệ có việc làm đạt ít nhất 80%.
Luận văn đã tham khảo bài học quốc tế nào trong việc giải quyết việc làm cho nông dân? Nghiên cứu tiếp thu kinh nghiệm của Trung Quốc về việc bắt buộc doanh nghiệp sử dụng đất thu hồi phải ký hợp đồng lao động từ 3 năm trở lên với mức lương không dưới 120% lương tối thiểu, cùng bài học của Nhật Bản về phát triển công nghiệp chế biến nông sản tại nông thôn để giữ chân lao động.
Giải pháp nào giúp nông dân sử dụng hiệu quả nguồn tiền bồi thường đất đai? Chính quyền địa phương cần tổ chức các khóa tư vấn tài chính trước khi chi trả, hướng dẫn các hộ dành từ 30% đến 50% số tiền bồi thường kết hợp vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để tái đầu tư vào các cơ sở dịch vụ, buôn bán hoặc mở rộng sản xuất kinh doanh lâu dài.
Kết luận
- Luận văn hệ thống hóa toàn diện khung lý luận về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa.
- Phản ánh trung thực thực trạng chuyển đổi nghề, thu nhập và các rào cản việc làm của nông dân huyện Đoan Hùng giai đoạn 2013 - 2018 thông qua 15 bảng biểu và 3 hình vẽ thực tế.
- Nhận diện rõ những khoảng trống trong công tác đào tạo nghề sơ cấp và sự thiếu kết nối giữa doanh nghiệp sử dụng đất với lực lượng lao động địa phương.
- Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu nâng tỷ lệ có việc làm sau đào tạo lên trên 80% trong lộ trình 2019 - 2020 và tầm nhìn 2025.
- Cung cấp cẩm nang tham khảo thực chứng có giá trị cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế và phát triển nông thôn.
Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu có thể ứng dụng ngay mô hình phân tích cùng các đề xuất của luận văn để nâng cao hiệu quả công tác an sinh xã hội cho người nông dân tại các dự án thu hồi đất tiếp theo.