Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về cơ chế tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập Chương 3: Thực trạng thực hiện cơ chế tự chủ tài chính ở cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập Chương 4: Giải pháp hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính ở cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập 8 n Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Cho đến nay, có nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm nghiên cứu về vấn đề cơ chế tự chủ tài chính trong hệ thống giáo dục bậc cao (higher education) hay còn gọi là giáo dục đại học. Nội dung nghiên cứu của các học giả thƣờng đề cập đến những khía cạnh chủ yếu sau đây: 1. Nghiên cứu làm rõ nội hàm khái niệm quyền tự chủ đại học, trong đó có quyền tự chủ về tài chính Tiếp cận nguồn gốc khái niệm tự chủ đại học, Barrow và Milburn (1990) xem xét từ nguồn gốc ngôn ngữ cho rằng khái niệm này vốn là hai từ trong ngôn ngữ Hy Lạp là autos (tự động) và nomos (pháp luật).
Trong một cái nhìn rộng lớn hơn, G. Neave (1988; xem thêm U. Felt và Glanz 2003; J. Olsen 2005) giải thích quyền tự chủ của các tổ chức giáo dục đại học hình thành từ các bối cảnh khác nhau và liên quan đến hệ thống kinh tế, chính trị, lịch sử pháp lý và sự phát triển của bản thân các trƣờng đại học trong các giai đoạn khác nhau.
Theo các nhà nghiên cứu, khái niệm tự chủ là một khái niệm đa chiều, bao gồm nhiều khái niệm khác nhau đƣợc xem xét. Ví dụ: - Tự chủ học tập hoặc tự chủ học thuật (Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Pritchard 1998; Volkwein và Malik 1997; Wasser 1995; Snyder, 2002). - Quyền tự chủ hành chính (Volkwein và Malik 1997; Wasser 1995). - Tự chủ biên chế, nhân sự (Volkwein 1986).
- Tự chủ thể chế (Amaral và Magalhães 2001; Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Bladh 2007; Frazer 1997; Gornitzka và Maassen 2000; Herbst 2007; Salmi 2007). - Quyền tự chủ giống nhƣ tự chủ đại học (Dill 2001, Ordorika 2003; Moses 2007; Neave 1988; Tapper và Salter 1995). - Tự chủ tài chính (Cazenave 1992; Rothblatt 2002; Sheehan 1997). - Quyền tự chủ ngân sách (Volkwein 1986).
- Quyền tự chủ đại học nằm trong 4 loại quyền: tự chủ về tổ chức bộ máy; tự chủ về học thuật; tự chủ về tài chính và tự chủ về biên chế (nhóm học giả Đại học kỹ thuật Moldova). 9 n Thực tế cho thấy, quyền tự chủ của một số trƣờng đại học ở Châu Âu đã đƣợc kết hợp với quyền tự do học thuật từ khá sớm trong lịch sử. Một trong những giá trị cơ bản của giáo dục đại học và cộng đồng khoa học ở khu vực này đƣợc thừa nhận là tự do học thuật (Clark 1983; xem thêm Henkel 2005; Tirronen 2005). Theo nghĩa tự do học thuật, việc giảng dạy giáo dục đại học phải đƣợc hƣởng việc duy trì tự do học thuật, tự do giảng dạy và thảo luận, tự do trong việc thực hiện nghiên cứu và phổ biến và công bố kết quả của chúng, tự do bày tỏ ý kiến của mình một cách tự do về tổ chức, hệ thống mà họ làm việc, tự do từ kiểm duyệt thể chế và tự do tham gia vào các cơ quan học thuật chuyên nghiệp hoặc ngƣời đại diện.
Tất cả các nhân viên giảng dạy giáo dục đại học có quyền thực hiện chức năng của mình mà không phân biệt đối xử của bất cứ loại nào và không sợ đàn áp của nhà nƣớc hoặc các nguồn khác. Tự chủ hay tự do về học thuật về bản chất đó là sự chủ động trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học của nhà trƣờng. Các trƣờng đại học cần đƣợc tự quyết định về ngành học và chƣơng trình đào tạo; các tiêu chuẩn học thuật và chất lƣợng; số lƣợng và phƣơng thức tuyển sinh. Tự do học thuật liên quan đến sự tự do cá nhân của các học giả, hoạt động giảng dạy, hoạt động nghiên cứu và xuất bản.
Vấn đề học tập miễn phí đƣợc các nƣớc Châu Âu tin rằng có thể giúp tăng cƣờng việc theo đuổi và áp dụng các giá trị kiến thức, và nhƣ vậy cần đƣợc hỗ trợ bởi xã hội thông qua sự tài trợ của các viện nghiên cứu và các tổ chức giáo dục. Tự do học thuật là hiện thân của sự chấp nhận của các học giả về sự cần thiết khuyến khích sự cởi mở và tính linh hoạt trong công việc học tập, và trách nhiệm của họ với nhau và với xã hội nói chung. Tự chủ tổ chức là một quyền khác quan trọng tạo thành cơ chế tự chủ đại học. Trong một số tài liệu giáo dục đại học, khái niệm tự chủ tổ chức còn đƣợc gọi là tự chủ về thể chế (xem Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Dill 2001, Frazer 1997; Gornitzka và Maassen 2000, Jones 2002, Kogan và Marton 2000; Shattock 2003, Sizer và Mackie 1995, Neave và VanVught 1994).
Khái niệm tự chủ tổ chức đƣợc sử dụng rộng rãi và có thể đƣợc tìm thấy thƣờng xuyên hơn tự chủ tài chính đặc biệt là trong các tài liệu giáo dục đại học. Quyền tự chủ thể chế của các trƣờng đại học đƣợc phân tích khá công phu bởi Ashby và Anderson (1966), ngƣời đƣa ra sáu thành phần thiết yếu của một trƣờng đại học tự chủ: (1) Tự do tuyển chọn sinh viên; (2) Tự do tuyển dụng nhân viên; (3) 10 n Tự do để thiết lập các tiêu chuẩn riêng; (4) Tự do để quyết định ai cấp bằng; (5) Tự do để thiết kế chƣơng trình giảng dạy; (6) Tự do để quyết định cách thức phân bổ thu nhập nhận đƣợc từ các nguồn tƣ nhân hoặc nhà nƣớc. Khác với quan điểm trên, Frazer (1997) cho rằng tự chủ tổ chức bao gồm những yếu tố quy định sau: (1) Tình trạng pháp lý của tổ chức; (2) Thẩm quyền để hoạt động nhƣ một tổ chức giáo dục đại học; (3) Nhiệm vụ; (4 ) Quản trị; (5) Quyết định tài chính; (6) Tình trạng sử dụng lao động; (7) Các vấn đề học thuật. Theo quan điểm của Frazer quyền học tập, việc làm và quyết định tài chính tƣơng tự nhƣ các loại đƣợc sử dụng bởi Ashby và Anderson, và các khu vực học tập quyền hạn và nhiệm vụ tƣơng tự nhƣ quyền tự chủ thực chất của Berdahl (1990).
Theo quan điểm của Felt và Glanz (2003), mỗi khía cạnh của quyền tự chủ tổ chức có thể bao gồm một số nhóm, và trong mỗi nhóm có phạm vi bổ sung khác nhau. Bổ nhiệm cán bộ là một ví dụ. Trong một tổ chức giáo dục đại học, các nhân viên bao gồm một loạt các nhóm và trong mỗi nhóm, các nhân viên có thể có toàn thời gian hoặc bán thời gian vĩnh viễn hoặc tạm thời. Berdahl (1990) chia quyền tự chủ tổ chức thành 2 loại: tự chủ nội dung chƣơng trình và tự chủ thủ tục.
Trong cách tiếp cận của mình, Berdahl cho rằng tự chủ là sức mạnh của tổ chức để xác định phƣơng tiện mà các mục tiêu và chƣơng trình của mình sẽ đƣợc theo đuổi hoặc thực hiện mục tiêu và chƣơng trình giảng dạy, đào tạo. Volkwein và Malik (1997) đã áp dụng cách giải thích Berdahl để nghiên cứu các vấn đề tự chủ trong học tập và tự chủ thủ tục trong các vấn đề hành chính của một số trƣờng đại học. Về khái niệm tự chủ tài chính, có nhiều cách định nghĩa và giải thích khác nhau. Các tác giả cuốn sách "Tài chính trong giáo dục đại học” (Yeager, Nelson, Potter, Weidman và Zullo 2001) mô tả khái niệm này nhƣ vấn đề nguồn lực, chi phí giáo dục đại học, lập kế hoạch chiến lƣợc và quản lý tài chính.
Theo Anderson, tự chủ về tài chính về bản chất đó là sự chủ động về việc đảm bảo các nguồn lực bên trong phục vụ cho các hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học của trƣờng. Các trƣờng đại học cần đƣợc tự quyết định và chủ động về khai thác, tìm kiếm các nguồn tài chính; cách thức sử dụng các nguồn tài chính và tài sản hiện có, đầu tƣ cho tài sản tƣơng lai; và cân đối các nguồn tài chính thu và chi nhằm đảm bảo hệ thống tài chính minh bạch, tuân thủ pháp luật, và không vụ lợi. Một số nghiên cứu khác xem xét vấn đề tự chủ tài chính nhƣ là tự chủ về các nguồn lực quan trọng để duy trì một tổ chức hoạt động - các nguồn tài nguyên. Các 11 n nguồn tài nguyên có thể gồm cả hai loại là tiền tệ và phi tiền tệ.
Theo Slaughter và Leslie (1997, xem thêm De Witt và Verhoeven 2000) các nguồn tài nguyên quan trọng trong các tổ chức giáo dục đại học bao gồm cơ sở vật chất của đơn vị, nhân viên, sinh viên, các tiện ích và tiền bạc. Một yếu tố trong các loại này còn đƣợc nghiên cứu khám phá bởi Ashby và Anderson (1966); hai nhà nghiên cứu đã tập trung vào vấn đề tự chủ trong cách thức phân bổ doanh thu từ các nguồn công cộng và tƣ nhân của trƣờng đại học. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu còn cho rằng yếu tố quan trọng trong thực hiện cơ chế tự chủ tài chính là gây quỹ công cộng và tƣ nhân. Barney (1991) khi nghiên cứu nguồn lực tài chính của các trƣờng đại học đã chia thành bốn loại liên quan đến cơ chế tự chủ: (1) Nguồn lực tài chính (ví dụ nhƣ vốn chủ sở hữu, vốn vay, lợi nhuận giữ lại , v.
Theo Sizer và Mackie (1995), tự chủ tài chính bao gồm những vấn đề tài chính liên quan đến các nguồn tài nguyên của cơ sở giáo dục đại học nhƣ huy động vốn, phân bổ và sử dụng (nhân lực, vật chất) nguồn lực tài chính và phi tài chính. Những quy định tự chủ về tài nguyên có thể nhóm lại theo hai khía cạnh: (1) Nguồn lực tài chính: vốn ngân sách nhà nƣớc, vốn từ bên ngoài, kinh phí từ khu vực tƣ nhân hoặc quỹ từ các nguồn khác so với chính phủ, vốn vay, quỹ từ hoạt động tạo thu nhập, học phí, lợi nhuận hàng năm; (2) Nguồn lực phi tiền tệ: nhân viên, bài viết, cấu trúc học, số lƣợng sinh viên, cơ sở xây dựng, danh tiếng, địa vị. Cazenave (1992) đƣa ra cách tiếp cận tự chủ tài chính của cơ sở đại học nhƣ là nguồn lực tài chính và không phải bằng tiền - công quỹ, nhân viên, bài viết và các cơ sở xây dựng.