Luận án tiến sĩ cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học ở việt nam nghiên cứu trường hợp các trường nghệ thuật thể dục thể thao công lập

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học tại Việt Nam, tập trung vào các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập.

• Tác giả: Nguyễn Kiều Duyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Danh Ngà
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học ở Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu làm rõ nội hàm khái niệm quyền tự chủ đại học, trong đó có quyền tự chủ về tài chính
• 1.3. Nghiên cứu quá trình chuyển đổi cơ chế tự chủ của các trường đại học trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa và kinh tế thị trường
• 1.4. Nghiên cứu so sánh cơ chế, chính sách tự chủ đại học giữa các trường đại học và giữa các quốc gia
• 1.5. Nghiên cứu vấn đề tự chủ tài đại học và tự chủ tài chính trong mối quan hệ giữa trường đại học với Nhà nước
• 1.6. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.7. Khoảng trống nghiên cứu của các công trình đã công bố
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỀN VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH Ở CÁC CƠ SỞ ĐÀO TẠO NGHỆ THUẬT, THỂ DỤC THỂ THAO CÔNG LẬP
• 2.1. Cơ sở đào tạo nghệ thuật - thể dục thể thao công lập
• 2.2. Đơn vị sự nghiệp công lập
• 2.3. Cơ sở đào tạo nghệ thuật, TDTT công lập
• 2.4. Cơ chế tự chủ tài chính
• 2.5. Khái niệm về cơ chế tự chủ tài chính
• 2.6. Nội dung cơ chế tự chủ tài chính
• 2.7. Nguyên tắc thực hiện tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập
• 2.8. Các tiêu chí đánh giá cơ chế tự chủ tài chính
• 2.9. Những tác động của cơ chế tự chủ tài chính
• 2.10. Kinh nghiệm trên thế giới về cơ chế tự chủ tài chính và bài học cho Việt Nam
• 2.11. Kinh nghiệm một số thế giới về cơ chế tự chủ tài chính
• 2.12. Một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.13. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TẠI CÁC CƠ SỞ ĐÀO TẠO NGHỆ THUẬT, THỂ DỤC THỂ THAO CÔNG LẬP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về các cơ sở đào tạo nghệ thuật, thể dục thể thao công lập
• 3.2. Cơ sở đào tạo NT-TDTT trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• 3.3. Cơ sở đào tạo NT-TDTT thuộc các Bộ ngành, tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quản lý
• 3.4. Thực trạng cơ chế tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập
• 3.5. Tổ chức cơ chế tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập
• 3.6. Kết quả thực trạng tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• 3.7. Kết quả điều tra về thực trạng cơ chế tự chủ tài chính của các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• 3.8. Đánh giá chung về thực trạng cơ chế TCTC
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH Ở CÁC CƠ SỞ ĐÀO TẠO NGHỆ THUẬT VÀ THỂ DỤC THỂ THAO CÔNG LẬP
• 4.1. Giải pháp hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập
• 4.2. Đổi mới cơ chế học phí trong lĩnh vực đào tạo NT-TDTT
• 4.3. Đổi mới cơ chế phân bổ NSNN đối với các đơn vị đào tạo công lập về NT-TDTT
• 4.4. Đổi mới cơ chế tự chủ tài chính để áp dụng lịch hoạt, phù hợp từ nội dung quy định của các Nghị định 43; 16; 60
• 4.5. Đổi mới chính sách đối với người học NT-TDTT
• 4.6. Nâng cao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và các giải pháp khác
• 4.7. Một số điều kiện để thực hiện giải pháp
• 4.8. Các cơ quan chức năng của nhà nước cần nhận thức rõ về chức năng nhiệm vụ của mình trong quản lý các trường ĐHCL
• 4.9. Chính phủ cần giao cho Bộ VHTT&DL nghiên cứu, xây dựng các chính sách để từng bước giao quyền tự chủ đại học cho các trường NT-TDTT
• 4.10. Giao quyền TCTC phải dựa vào năng lực quản lý, chất lượng nhà trường và tính đến yếu tố đặc thù trong đào tạo NT-TDTT
• 4.11. Các trường cần làm rõ mục tiêu phát triển trong ngắn hạn, dài hạn, tăng cường kiểm soát nội bộ, đổi mới hoạt động của nhà trường
• 4.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học

Cơ chế tự chủ tài chính là một trong những yếu tố cốt lõi trong quản trị đại học hiện đại. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học tại Việt Nam, đặc biệt là các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập. Các trường này đối mặt với nhiều thách thức trong việc tạo nguồn thu và quản lý tài chính do đặc thù ngành nghề. Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính.

1.1. Khái niệm và nội dung cơ chế tự chủ tài chính

Cơ chế tự chủ tài chính được hiểu là quyền tự quyết của các trường đại học trong việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính. Nội dung bao gồm việc tự cân đối thu chi, tạo nguồn thu từ các hoạt động đào tạo, nghiên cứu và dịch vụ. Đối với các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập, việc tự chủ tài chính đòi hỏi sự linh hoạt trong việc khai thác các nguồn lực đặc thù như biểu diễn nghệ thuật, tổ chức sự kiện thể thao.

1.2. Tầm quan trọng của tự chủ tài chính trong giáo dục đại học

Tự chủ tài chính giúp các trường đại học nâng cao tính cạnh tranh, đáp ứng tốt hơn nhu cầu xã hội. Đối với các trường công lập, việc tự chủ tài chính giúp giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, các trường nghệ thuật và thể dục thể thao thường gặp khó khăn trong việc tạo nguồn thu do đặc thù ngành nghề, đòi hỏi sự hỗ trợ từ chính sách nhà nước.

II. Thực trạng cơ chế tự chủ tài chính tại các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập

Nghiên cứu đánh giá thực trạng cơ chế tự chủ tài chính tại các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập ở Việt Nam từ năm 2011 đến 2019. Kết quả cho thấy, các trường này chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách nhà nước, trong khi nguồn thu ngoài ngân sách còn hạn chế. Việc thực hiện tự chủ tài chính gặp nhiều khó khăn do thiếu cơ chế hỗ trợ và năng lực quản lý tài chính.

2.1. Nguồn thu và chi phí tại các trường nghệ thuật và thể dục thể thao

Các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách nhà nước, chiếm khoảng 50% tổng thu. Nguồn thu ngoài ngân sách chủ yếu từ học phí và các hoạt động dịch vụ, nhưng vẫn còn thấp. Điều này cho thấy sự phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước, hạn chế khả năng tự chủ tài chính của các trường.

2.2. Khó khăn và thách thức trong việc thực hiện tự chủ tài chính

Các trường nghệ thuật và thể dục thể thao gặp nhiều khó khăn trong việc tạo nguồn thu do đặc thù ngành nghề. Ngoài ra, việc thiếu cơ chế hỗ trợ từ chính sách nhà nước và năng lực quản lý tài chính cũng là những rào cản lớn. Điều này đòi hỏi sự đổi mới trong chính sách giáo dục và quản lý tài chính để thúc đẩy tự chủ tài chính.

III. Giải pháp hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính tại các trường nghệ thuật và thể dục thể thao công lập. Các giải pháp bao gồm đổi mới cơ chế học phí, tăng cường nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ, và nâng cao năng lực quản lý tài chính. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ chính sách nhà nước để thúc đẩy tự chủ tài chính trong giáo dục đại học.

3.1. Đổi mới cơ chế học phí và phân bổ ngân sách

Đổi mới cơ chế học phí là một trong những giải pháp quan trọng để tăng nguồn thu cho các trường nghệ thuật và thể dục thể thao. Ngoài ra, việc phân bổ ngân sách nhà nước cần linh hoạt hơn, đảm bảo sự công bằng và hiệu quả. Điều này giúp các trường có thêm nguồn lực để thực hiện tự chủ tài chính.

3.2. Tăng cường nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ

Các trường nghệ thuật và thể dục thể thao cần khai thác hiệu quả các hoạt động dịch vụ như biểu diễn nghệ thuật, tổ chức sự kiện thể thao để tăng nguồn thu. Điều này đòi hỏi sự đổi mới trong quản lý và marketing để thu hút sự quan tâm của công chúng và các nhà tài trợ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học ở Việt Nam: nghiên cứu trường hợp các trường nghệ thuật, thể dục thể thao công lập" của tác giả Nguyễn Kiều Duyên (chuyên ngành Quản lý kinh tế, mã số 9.10; người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Danh Ngà và PGS. Lê Phước Minh; Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội, 2023) đặt nền tảng nghiên cứu chuyên sâu về mô hình quản trị công lập trong phân khúc giáo dục đặc thù. Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ sự xung đột sâu sắc giữa chủ trương tinh giản biên chế, chuyển đổi cơ chế tự chủ tài chính (TCTC) theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP, Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị định 60/2021/NĐ-CP với đặc tính thâm dụng chi phí, quy mô tuyển sinh nhỏ, đào tạo năng khiếu đặc thù của khối trường Nghệ thuật và Thể dục Thể thao (NT-TDTT).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác lập cụ thể: Trong khi các công trình quốc tế (Dill, 2001; Hauptman, 2007; Jongbloed, 2000) và các nghiên cứu trong nước (Lê Phước Minh, 2005; Phùng Xuân Nhạ và cs., 2012; Bùi Tiến Hanh, 2006) chủ yếu tập trung vào các trường đại học đa ngành, khối kỹ thuật hoặc kinh tế - nơi có tiềm năng thương mại hóa và xã hội hóa cao - thì hệ thống giáo dục đại học NT-TDTT công lập gần như bị bỏ ngỏ về mặt lý luận quản lý kinh tế và đánh giá định lượng hiệu quả vận hành tự chủ. Văn bản nguồn chỉ rõ thực trạng cấp bách: "Nguồn thu của các trường đại học công lập được hình thành từ hai nguồn là ngân sách Nhà nước cấp và ngoài ngân sách Nhà nước. Trong đó, nguồn ngân sách Nhà nước (NSNN) cấp dưới 50% (có trường chỉ đạt 10% đến 20%), nguồn thu ngoài NSNN chiếm trên 50% chủ yếu là thu từ học phí và lệ phí... đặc biệt là các trường khối y dược, thể thao, văn hoá nghệ thuật gặp rất nhiều khó khăn vì nguồn thu ngoài ngân sách Nhà nước rất nhỏ, nhiều trường không có khả năng tăng nguồn để tự cân đối thu chi."

Nghiên cứu giải quyết 03 câu hỏi trọng tâm:

1. Thực trạng vận hành cơ chế TCTC tại các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập giai đoạn 2011–2019 diễn ra như thế nào, những xung lực và rào cản tài chính cốt lõi là gì?
2. Cần cấu trúc lại cơ chế tạo nguồn, phân bổ NSNN và định mức học phí như thế nào nhằm bảo đảm vừa tăng quyền tự chủ vừa gìn giữ chất lượng đào tạo đặc thù?
3. Những điều kiện thể chế, năng lực quản trị nội bộ và khung chính sách nào mang tính quyết định để hiện thực hóa cơ chế TCTC đối với các trường NT-TDTT công lập tầm nhìn đến năm 2025?

Luận án vận dụng hệ thống giả thuyết nghiên cứu xoay quanh quan hệ phụ thuộc tài nguyên và bất cân xứng thông tin: Tự chủ tài chính chỉ phát huy hiệu quả khi quyền tự chủ được gắn kết đồng bộ với tự chủ học thuật, tổ chức bộ máy và cơ chế đặt hàng dịch vụ công theo đơn giá chi phí định mức đầy đủ thay vì cắt giảm cơ học dự toán chi thường xuyên. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu dọc giai đoạn 2011–2019 tại 21 cơ sở đào tạo trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL), khảo sát thực địa chuyên sâu tại 15 cơ sở đại diện ở 3 trung tâm kinh tế - văn hóa lớn: Hà Nội, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh.

Literature Review và Positioning

Luồng nghiên cứu học thuật quốc tế về tự chủ đại học được luận án tổng quan qua bốn dòng tư tưởng chủ đạo:

1. Nội hàm và phân loại quyền tự chủ: Barrow và Milburn (1990) phân tích gốc từ nguyên học (autos - tự động, nomos - pháp luật); Ashby và Anderson (1966) xác lập 6 thành phần thiết yếu của quyền tự trị đại học; Berdahl (1990) phân định ranh giới giữa tự chủ nội dung (substantive autonomy) và tự chủ thủ tục (procedural autonomy); trong khi Volkwein và Malik (1997) chứng minh tính linh hoạt tài chính là điều kiện tiên quyết duy trì tự chủ quản trị.
2. Mối quan hệ giữa Nhà nước và thiết chế đại học: Kogan và Marton (2000), Slaughter và Leslie (1997), Felt và Glanz (2003) phân tích sự chuyển dịch từ mô hình Nhà nước kiểm soát trực tiếp sang mô hình Nhà nước giám sát đầu ra (steering from a distance). Cazenave (1992) và Sheehan (1997) phân định ranh giới giữa quyền tự chủ tài nguyên (resource autonomy) và tự chủ thực thể pháp lý (entity autonomy).
3. Trường phái mô hình hóa tự chủ: Guy Neave (1998) hệ thống hóa 4 mô hình kinh điển gồm: Mô hình Napoleon (Pháp - kiểm soát tập trung, đồng bộ tài trợ công), Mô hình Humboldt (Đức - tự do học thuật kết hợp Nhà nước bảo đảm tài chính), Mô hình Hoa Kỳ (thị trường hóa, đa dạng nguồn thu) và Mô hình Anh (tự trị thể chế cao, khối phân bổ kinh phí trọn gói). Burton Clark (1993) cô đọng lại thành 3 trục quyền lực: quyền lực khoa/cơ sở, quyền lực hành chính đại học và quyền lực chính phủ. Arthur Hauptman (2007) hệ thống hóa 4 mô hình phát triển tài chính đại học toàn cầu: GDĐH miễn phí/phí thấp; Chi phí hoàn trả qua thuế sau tốt nghiệp (như hệ thống HECS của Úc); Tăng học phí gắn với mở rộng học bổng/hỗ trợ; và Mở rộng đại học tư thục (phi lợi nhuận và vì lợi nhuận).
4. Các tranh biện học thuật đối lập: Xuất hiện xung đột lý thuyết sâu sắc giữa trường phái kinh tế thị trường mới (Dill, 2001; Glanz, 2003) - coi đại học như doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tri thức cạnh tranh - và trường phái phúc lợi công cộng (Ashby & Anderson, 1966; Frank Ziegele, 1998) - cảnh báo nguy cơ thương mại hóa làm xói mòn các ngành nghệ thuật hàn lâm, thể thao tinh hoa và dẫn tới "quyền tự chủ giả hiệu" (pseudo-autonomy) khi Nhà nước rút giảm tài trợ mà không trao quyền tự quyết cấu trúc chi tiêu.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lâm Quang Thiệp (2005), Đặng Văn Du (2004), Lê Phước Minh (2005), Nguyễn Anh Thái (2008), Nguyễn Thu Hương (2011) đã luận giải cơ chế phân bổ NSNN và giới hạn trần học phí theo Nghị định 49/2010/NĐ-CP và Nghị định 86/2015/NĐ-CP. Tuy nhiên, luận án định vị chính xác khoảng trống chưa từng được giải quyết: Các cơ sở đào tạo NT-TDTT công lập chịu sự điều tiết kép bởi cơ quan chủ quản (Bộ VHTTDL) và cơ quan quản lý chuyên môn giáo dục (Bộ GDĐT), có tỷ lệ sinh viên/giảng viên bắt buộc rất thấp (đặc thù đào tạo kèm 1-1 hoặc nhóm nhỏ trong âm nhạc, múa, xiếc, thể thao thành tích cao), dẫn đến việc áp dụng rập khuôn các tiêu chí TCTC của khối kinh tế - kỹ thuật gây ra khủng hoảng thâm hụt tài chính và nguy cơ mai một di sản văn hóa phi vật thể.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Cơ chế Lower Saxony tại Đức (Frank Ziegele, 1998): Ứng dụng mô hình cấp ngân sách trọn gói 1 lần (lump-sum budget) gắn với chỉ số kết quả đầu ra thay vì kiểm soát từng dòng dự toán chi tiết mục vụ.
• Chương trình HECS tại Úc và kinh nghiệm Phần Lan (Vuokko Kohtamäki, 2009): Mô hình chia sẻ chi phí kết hợp hoàn trả sau tốt nghiệp qua hệ thống thuế cá nhân và giảm thiểu sự phụ thuộc tài nguyên đơn lẻ vào ngân sách chính phủ trực tiếp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tích hợp ba lý thuyết kinh tế quản lý cốt lõi vào bối cảnh các đơn vị sự nghiệp công lập đặc thù:

1. Lý thuyết Hệ thống (General System Theory - Ludwig von Bertalanffy, 1940; Hölttä, 1995): Luận án luận giải thiết chế giáo dục đào tạo NT-TDTT như một hệ thống mở (open system) gồm 4 phân hệ tương tác: Phân hệ đầu vào (nguồn lực tài chính NSNN, học phí, tài trợ, nhân lực năng khiếu); Phân hệ biến đổi/quản trị (quy chế chi tiêu nội bộ, bộ máy vận hành); Phân hệ đầu ra (nhân tài nghệ thuật, vận động viên thành tích cao, công trình nghiên cứu); và Kênh phản hồi từ môi trường thể chế - xã hội. Luận án chỉ ra quá trình chuyển đổi TCTC là sự "phá vỡ tình trạng cân bằng tĩnh" cũ để tái thiết lập "cân bằng động" (dynamic equilibrium) trước các xung lượng chính sách công.
2. Lý thuyết Phụ thuộc Tài nguyên (Resource Dependence Theory - Pfeffer & Salancik, 1978): Bổ sung luận điểm cho rằng mức độ phụ thuộc tài nguyên của trường NT-TDTT vào ngân sách cấp của Bộ VHTTDL quyết định hành vi quản trị và mức độ tự do học thuật. Khi nguồn thu dịch vụ ngoài NSNN chỉ chiếm tỷ trọng dưới 20-30%, quyền tự chủ thực chất của hội đồng trường và ban giám hiệu bị triệt tiêu do cơ chế giám sát hành chính trực tiếp.
3. Lý thuyết Ủy quyền - Đại diện (Principal-Agent Theory - Eisenhardt, 1989): Phân tích sâu sắc mâu thuẫn bất đối xứng thông tin và xung đột mục tiêu giữa bên ủy quyền (Nhà nước/Bộ VHTTDL - mong muốn tối ưu hóa hiệu quả chi tiêu NSNN, bảo tồn văn hóa) và bên đại diện (Ban lãnh đạo trường - đối diện áp lực đảm bảo thu nhập cho cán bộ giảng viên và cân đối thu chi thường xuyên).

Khung phân tích độc đáo

Luận án kiến tạo khung phân tích tích hợp gồm 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế TCTC và hệ chỉ tiêu đánh giá hiệu quả vận hành:

• Tiêu chí 1 - Mức độ tự chủ trong khai thác và đa dạng hóa nguồn thu: Khả năng tự chủ xác định mức học phí theo chi phí đào tạo thực tế, phát triển nguồn thu từ dịch vụ biểu diễn nghệ thuật, thi đấu, chuyển giao kỹ thuật và dịch vụ khoa học công nghệ.
• Tiêu chí 2 - Quyền tự quyết trong phân bổ và sử dụng các quỹ nội bộ: Thẩm quyền phê duyệt quy chế chi tiêu nội bộ (CTNB), mức độ linh hoạt trong chi trả thu nhập tăng thêm theo hệ số $K_1$ (chức vụ) và $K_2$ (lương/hiệu suất lao động).
• Tiêu chí 3 - Mức độ tự chủ về quản lý tài sản công và đầu tư cơ sở vật chất (CSVC): Quyền khai thác, liên doanh, liên kết, cho thuê tài sản kết cấu hạ tầng nhàn rỗi (nhà thi đấu, sân vận động, nhà hát thực nghiệm) theo đúng quy định pháp luật.
• Tiêu chí 4 - Tính minh bạch và mức độ thực hiện trách nhiệm giải trình: Báo cáo kiểm toán nội bộ, công khai tài chính định kỳ trước tập thể viên chức - người lao động và xã hội.
• Tiêu chí 5 - Năng lực tự cân đối thu - chi thường xuyên: Tỷ lệ tự bảo đảm kinh phí chi thường xuyên theo phân loại của Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị định 60/2021/NĐ-CP (Nhóm 1: Tự bảo đảm chi đầu tư và chi thường xuyên; Nhóm 2: Tự bảo đảm chi thường xuyên; Nhóm 3: Tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; Nhóm 4: Nhà nước bảo đảm toàn bộ chi thường xuyên).
• Tiêu chí 6 - Hiệu quả tổng hợp đầu ra: Tương quan giữa chi phí đào tạo/sinh viên với chất lượng giải thưởng nghệ thuật, huy chương thể thao quốc gia - quốc tế và tỷ lệ việc làm đúng chuyên ngành.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔI TRƯỜNG THỂ CHẾ VÀ CHÍNH SÁCH                           |
|       (Nghị định 43/2006/NĐ-CP -> Nghị định 16/2015/NĐ-CP -> Nghị định 60/2021/NĐ-CP)       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG ĐÁNH GIÁ 6 TIÊU CHÍ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH                   |
|           KẾT QUẢ ĐẦU RA: BẢO TỒN VĂN HÓA & NÂNG CAO THÀNH TÍCH THỂ THAO          |

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng kết hợp giải thích luận (interpretivism), áp dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (sequential mixed methods design). Tiếp cận hệ thống định hình khung thu thập dữ liệu đa cấp (multi-level design) nhằm đánh giá toàn diện tác động thể chế từ cấp bộ ngành xuống cấp độ quản trị nhà trường và từng cán bộ, giảng viên.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu bao gồm toàn bộ 21 cơ sở đào tạo công lập thuộc Bộ VHTTDL, trong đó tập trung điều tra định lượng và khảo sát thực địa tại 15 trường đại diện đóng trên 3 địa bàn trọng điểm (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh).

Công cụ điều tra xã hội học được thiết kế thành 02 bộ phiếu khảo sát cấu trúc hóa cao độ (tổng dung lượng mẫu khảo sát sơ cấp đạt $N = 294$ phiếu hợp lệ):

• Mẫu phiếu số 01 (Khảo sát đội ngũ lãnh đạo, quản lý): Điều tra 84 cá nhân (21 đơn vị $\times$ 04 vị trí then chốt: Hiệu trưởng; 01 Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn; 01 Trưởng phòng/cán bộ quản lý Tài chính - Kế toán; 01 Trưởng phòng/cán bộ Tổ chức cán bộ hoặc Văn phòng). Nội dung khảo sát tập trung vào: Nhận thức thể chế về TCTC; Khả năng kiểm soát và giải quyết các xung đột tài chính; Quy trình xây dựng, thông qua và thực thi Quy chế CTNB; Công tác bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý tài chính; và Đánh giá tổng thể tác động của TCTC đối với sự phát triển của nhà trường.
• Mẫu phiếu số 02 (Khảo sát viên chức, giảng viên và người lao động): Điều tra 210 đối tượng (21 đơn vị $\times$ 10 viên chức/người lao động). Nội dung đo lường: Mức độ minh bạch thông tin từ ban giám hiệu về lộ trình TCTC; Mức độ tham gia đóng góp ý kiến vào Quy chế CTNB; Tác động của TCTC tới thu nhập, đời sống và động lực nghiên cứu, giảng dạy, sáng tác, huấn luyện.

Phương pháp tam giác đạc (triangulation) được thiết lập chặt chẽ thông qua việc đối chiếu chéo giữa: (1) Dữ liệu khảo sát sơ cấp ($N=294$); (2) Phỏng vấn sâu lãnh đạo Vụ Kế hoạch, Tài chính, Vụ Đào tạo, Vụ Tổ chức Cán bộ thuộc Bộ VHTTDL; và (3) Chuỗi số liệu thứ cấp tài chính giai đoạn 2011–2019 thu thập từ các Báo cáo quyết toán NSNN, Đề án tự chủ của 21 cơ sở đào tạo, Báo cáo tình hình thực hiện cơ chế tự chủ theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP và Nghị định 16/2015/NĐ-CP.

Data và phân tích

Phân tích định lượng sử dụng các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian (time-series comparative analysis) và bảng cân đối nguồn thu - chi. Toàn bộ cơ sở dữ liệu thứ cấp được tổng hợp qua 10 bảng phân tích chuyên sâu:

• Bảng 3.1: Số lượng các trường văn hóa nghệ thuật cả nước.
• Bảng 3.2: Báo cáo tình hình thực hiện cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập năm 2018.
• Bảng 3.3: Tổng hợp ngân sách giao tự chủ cho các cơ sở đào tạo NT-TDTT trực thuộc Bộ VHTTDL giai đoạn 2016–2019.
• Bảng 3.4: Tổng hợp bổ sung kinh phí hoạt động của các trường NT-TDTT năm 2019.
• Bảng 3.5: Kinh phí Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) cấp cho các trường NT-TDTT của Bộ VHTTDL.
• Bảng 3.6 & 3.7: Tổng hợp cơ cấu nguồn thu của các cơ sở đào tạo NT-TDTT trực thuộc Bộ VHTTDL năm 2019 và giai đoạn 2015–2019.
• Bảng 3.8 & 3.9: Bảng quy đổi hệ số phụ cấp chức vụ ($K_1$) và hệ số lương chức danh ($K_2$) trong quy chế chi tiêu nội bộ.
• Bảng 3.10: Tổng hợp số liệu nộp NSNN của các trường NT-TDTT năm 2019.

Hệ thống chỉ số tài chính được tính toán chi tiết: Tỷ trọng nguồn thu tự tạo/Tổng nguồn thu ($%R_{self}$), Tỷ lệ chi thường xuyên/Kinh phí NSNN giao tự chủ ($%E_{rec}$), và Hệ số tăng thu nhập bình quân ($\Delta I$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý "tự chủ nửa vời" và sự suy giảm nguồn lực tài chính: Thực tế triển khai Nghị định 43/2006/NĐ-CP và Nghị định 16/2015/NĐ-CP tại các trường NT-TDTT công lập cho thấy xu hướng "cắt giảm NSNN cấp chi thường xuyên mà không nới lỏng trần học phí". Tỷ lệ tự bảo đảm chi thường xuyên của đa số các trường văn hóa nghệ thuật chỉ đạt từ 15% đến dưới 35%, cá biệt một số trường thể thao có tỷ lệ nguồn thu ngoài NSNN dưới 10-20%.
2. Rào cản trần học phí đối với quy mô lớp học đặc thù: Chi phí đào tạo định mức thực tế cho một sinh viên ngành Xiếc, Tuồng, Chèo, Múa cổ điển hay Thể thao thành tích cao gấp 5 đến 8 lần so với sinh viên khối ngành Kinh tế hay Xã hội do quy định tỷ lệ 1 giảng viên / 1-3 sinh viên. Tuy nhiên, khung trần học phí quy định chung khiến nguồn thu từ học phí chỉ bù đắp được 10–18% tổng chi phí vận hành đào tạo thực tế của cơ sở.
3. Quy chế chi tiêu nội bộ (CTNB) thiếu động lực phát triển: Phân tích hệ số chi trả thu nhập tăng thêm ($K_1, K_2$) từ dữ liệu khảo sát 84 nhà quản lý và 210 viên chức chỉ ra rằng việc chi trả thu nhập tăng thêm còn mang nặng tính bình quân chủ nghĩa, chưa gắn kết với hiệu suất công việc (KPIs), thành tích huy chương hay công trình nghệ thuật đỉnh cao. Nguồn quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và quỹ khen thưởng, phúc lợi bị thu hẹp đáng kể trong giai đoạn 2016–2019.
4. Sự đóng băng trong liên doanh, liên kết và khai thác tài sản công: Hơn 90% cơ sở đào tạo NT-TDTT sở hữu diện tích đất đai, nhà thi đấu, rạp biểu diễn lớn nhưng không thể thực hiện đề án khai thác tài sản công do các vướng mắc pháp lý về phân loại tài sản theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công và thiếu hướng dẫn liên tịch giữa Bộ Tài chính và Bộ VHTTDL.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung phạm trù "tự chủ tài chính trong điều kiện phi thị trường hóa hoàn toàn" vào kinh tế học giáo dục công; khẳng định hàng hóa giáo dục nghệ thuật - thể thao mang tính chất "hàng hóa công cộng giá trị cao" (merit goods) cần cơ chế trợ cấp đặc biệt từ Nhà nước thay vì ép buộc thương mại hóa đơn thuần.
• Về phương diện phương pháp: Xác lập bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa 2 cấp độ đối tượng (lãnh đạo quản lý và viên chức chuyên môn) kết hợp bảng phân tích dòng tiền 10 bảng biểu, có thể chuyển giao áp dụng cho các khối trường đặc thù khác như Y Dược, Nông Lâm, Sư phạm.
• Hàm ý chính sách và thực tiễn quản lý:
  • Đổi mới cơ chế học phí: Chuyển từ cơ chế áp đặt trần học phí cứng nhắc sang cơ chế tính đúng, tính đủ giá dịch vụ đào tạo theo phương pháp định mức kinh tế - kỹ thuật đặc thù; Nhà nước hỗ trợ người học thông qua học bổng toàn phần hoặc tín dụng ưu đãi thay vì bù lỗ dàn trải cho cơ sở.
  • Đổi mới cơ chế phân bổ NSNN: Chuyển từ phương thức "cấp phát ngân sách theo chỉ tiêu biên chế và đầu vào" sang "Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung ứng dịch vụ công theo đơn giá đấu thầu và chất lượng chuẩn đầu ra" (tác phẩm nghệ thuật, số lượng vận động viên đạt chuẩn quốc tế).
  • Linh hoạt hóa áp dụng Nghị định 60/2021/NĐ-CP: Phân nhóm các trường NT-TDTT vào Nhóm 3 (được hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên ổn định) và áp dụng cơ chế đặc cách tài chính cho các ngành nghệ thuật truyền thống có nguy cơ thất truyền (nhã nhạc cung đình, tuồng, chèo, cải lương, xiếc).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 03 giới hạn khoa học:

1. Giới hạn về phạm vi khảo sát thực địa: Dù bao quát tổng thể 21 trường trực thuộc Bộ VHTTDL, các điều tra chuyên sâu mới chỉ tập trung tại 3 cực phát triển (Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM), chưa mở rộng đầy đủ đến các trường cao đẳng, trung cấp văn hóa nghệ thuật trực thuộc UBND các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa.
2. Độ trễ số liệu thống kê: Chuỗi số liệu tài chính chuyên sâu được chốt đến năm 2019 (giai đoạn trước đại dịch COVID-19) và cập nhật bổ sung chính sách Nghị định 60/2021/NĐ-CP, do đó chưa đo lường định lượng toàn diện cú sốc đại dịch 2020–2021 đối với nguồn thu dịch vụ biểu diễn nghệ thuật và tổ chức giải đấu thể thao.
3. Công cụ phân tích kinh tế lượng: Nghiên cứu chủ yếu khai thác phân tích tài chính cấu trúc, thống kê so sánh và điều tra xã hội học; chưa xây dựng mô hình hồi quy kinh tế lượng đa biến (như Panel Data Regression, SEM) để định lượng chính xác độ co giãn của học phí đối với quyết định tuyển sinh năng khiếu.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Xây dựng mô hình định lượng tính toán chi phí đơn vị (unit cost) chuẩn xác cho từng chuyên ngành nghệ thuật đỉnh cao và thể thao thành tích cao.
• Nghiên cứu tác động của cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong việc đầu tư hạ tầng thiết chế thể thao - biểu diễn nghệ thuật tại các trường đại học.
• Đánh giá dọc (longitudinal study) hiệu quả vận hành tự chủ theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP giai đoạn 2021–2025 sau cú sốc kinh tế vĩ mô.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về cơ chế TCTC đối với mạng lưới trường đại học NT-TDTT công lập; tạo nguồn trích dẫn học thuật cốt lõi cho các đề tài nghiên cứu về đổi mới đơn vị sự nghiệp công lập tại Học viện Khoa học Xã hội và các viện nghiên cứu kinh tế.
• Ảnh hưởng chính sách cấp Nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ VHTTDL, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính trong việc tham mưu sửa đổi, bổ sung các Thông tư hướng dẫn thực hiện Nghị định 60/2021/NĐ-CP; xây dựng cơ chế đặt hàng đào tạo đặc thù cho các bộ môn năng khiếu.
• Lợi ích quản trị cơ sở: Giúp Ban giám hiệu của 21 cơ sở đào tạo NT-TDTT rà soát, tái cấu trúc Quy chế chi tiêu nội bộ, hoàn thiện đề án quản lý và khai thác tài sản công, tối ưu hóa hệ số phân phối thu nhập ($K_1, K_2$) nhằm giữ chân đội ngũ nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú, huấn luyện viên quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Quản lý kinh tế / Quản lý giáo dục: Tiếp cận khung phân tích 6 tiêu chí hoàn thiện TCTC và mô hình lý thuyết hệ thống mở tích hợp trong khu vực công.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Bộ VHTTDL, Bộ GDĐT): Nắm bắt các bằng chứng thực nghiệm về tính bất khả thi khi áp đặt cơ chế tự bảo đảm 100% chi thường xuyên đối với khối trường đặc thù, từ đó thiết kế các gói đặt hàng dịch vụ công chuẩn xác.
• Lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học NT-TDTT: Nhận diện rõ phương thức đa dạng hóa nguồn thu, công thức chuyển đổi tài sản kết cấu hạ tầng nhàn rỗi thành nguồn thu hợp pháp và phương pháp xây dựng Quy chế CTNB minh bạch.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án mở rộng Lý thuyết Phụ thuộc Tài nguyên (Resource Dependence Theory của Pfeffer & Salancik) và Lý thuyết Hệ thống (Ludwig von Bertalanffy) bằng việc chỉ ra rằng: Đối với các đơn vị sự nghiệp công lập đào tạo đặc thù, TCTC không đồng nghĩa với tự do hóa thị trường hoàn toàn. TCTC thực chất là quá trình tái phân bổ quyền lực quản trị dựa trên "cân bằng động" giữa ba trụ cột: Mức độ bảo trợ NSNN qua cơ chế đặt hàng đầu ra, Quyền tự chủ nội bộ trong phân phối quỹ thặng dư ($K_1, K_2$), và Trách nhiệm giải trình xã hội về chất lượng bảo tồn văn hóa.

2. Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu của Nguyễn Duy Tạo (2000) hay Trần Thị Thu Hà (1993) vốn chỉ dừng lại ở phân tích văn bản pháp quy, luận án triển khai phương pháp hỗn hợp tuần tự kết hợp bộ công cụ khảo sát sơ cấp chuẩn hóa ($N = 294$ gồm 84 nhà quản lý cấp cao và 210 giảng viên/viên chức tại 15 cơ sở đại diện) đối chiếu với chuỗi dữ liệu tài chính thứ cấp 10 bảng biểu giai đoạn 2011–2019 của Bộ VHTTDL.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong số liệu?
Nguồn thu từ học phí và dịch vụ ngoài NSNN của các trường NT-TDTT không thể tự bù đắp nổi chi phí vận hành tối thiểu (chỉ chiếm dưới 20-30% tổng nguồn thu tại hầu hết các trường văn hóa nghệ thuật), trong khi quy định trần học phí ngăn cản việc thu đúng chi phí đào tạo. Kết quả khảo sát cho thấy hơn 70% cán bộ lãnh đạo cho rằng việc áp đặt chỉ tiêu tự chủ chi thường xuyên theo lộ trình chung của các trường kinh tế tạo ra nguy cơ xóa bỏ các ngành nghệ thuật truyền thống không có khả năng thương mại hóa.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân rộng/tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Luận án cung cấp cấu trúc chi tiết của 02 bộ mẫu phiếu điều tra (Mẫu số 01 cho lãnh đạo với 5 chiều kích; Mẫu số 02 cho giảng viên/người lao động với 4 chiều kích) cùng danh mục 10 bảng biểu phân tích tài chính chuẩn hóa (Bảng 3.1 đến 3.10) tại phần phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu tái lập đánh giá định kỳ tại các thời điểm khác nhau.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Định hướng tập trung vào 3 mắt xích: (1) Mô hình định giá tài sản trí tuệ và bản quyền tác phẩm nghệ thuật/chương trình đào tạo thể thao; (2) Cơ chế hạch toán chi phí đơn vị theo chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS); (3) Thể chế liên kết công - tư (PPP) trong việc hiện đại hóa cơ sở vật chất đào tạo vận động viên và nghệ sĩ đỉnh cao.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú hệ thống lý luận về cơ chế tự chủ tài chính trong giáo dục đại học công lập, chứng minh tính không thể tách rời giữa tự chủ tài chính, tự chủ học thuật và tự chủ tổ chức bộ máy.
2. Thiết lập thành công khung phân tích độc đáo gồm 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện TCTC đối với các cơ sở đào tạo đặc thù NT-TDTT.
3. Phân tích thực trạng tài chính toàn diện tại 21 cơ sở trực thuộc Bộ VHTTDL (2011–2019), chỉ rõ các "nút thắt cổ chai" về trần học phí, quy chế chi tiêu nội bộ và cơ chế quản lý tài sản công.
4. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá: Đổi mới cơ chế học phí theo giá dịch vụ tính đúng tính đủ; Đổi mới phương thức phân bổ NSNN từ cấp phát sang đặt hàng dịch vụ công theo chuẩn đầu ra; Áp dụng linh hoạt Nghị định 60/2021/NĐ-CP theo phân nhóm đặc thù; và Nâng cao hiệu quả quản trị nội bộ thông qua hệ số thu nhập $K_1, K_2$.
5. Khẳng định vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong việc bảo trợ các ngành nghệ thuật truyền thống và thể thao thành tích cao thông qua việc kết hợp hài hòa giữa cơ chế thị trường và chính sách phúc lợi công cộng.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành giữa Quản trị công, Kinh tế học giáo dục và Xã hội học văn hóa nghệ thuật tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về cơ chế tự chủ tài chính ở các cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập Chương 3: Thực trạng thực hiện cơ chế tự chủ tài chính ở cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập Chương 4: Giải pháp hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính ở cơ sở đào tạo nghệ thuật-thể dục thể thao công lập 8 n Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Cho đến nay, có nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm nghiên cứu về vấn đề cơ chế tự chủ tài chính trong hệ thống giáo dục bậc cao (higher education) hay còn gọi là giáo dục đại học. Nội dung nghiên cứu của các học giả thƣờng đề cập đến những khía cạnh chủ yếu sau đây: 1. Nghiên cứu làm rõ nội hàm khái niệm quyền tự chủ đại học, trong đó có quyền tự chủ về tài chính Tiếp cận nguồn gốc khái niệm tự chủ đại học, Barrow và Milburn (1990) xem xét từ nguồn gốc ngôn ngữ cho rằng khái niệm này vốn là hai từ trong ngôn ngữ Hy Lạp là autos (tự động) và nomos (pháp luật).

Trong một cái nhìn rộng lớn hơn, G. Neave (1988; xem thêm U. Felt và Glanz 2003; J. Olsen 2005) giải thích quyền tự chủ của các tổ chức giáo dục đại học hình thành từ các bối cảnh khác nhau và liên quan đến hệ thống kinh tế, chính trị, lịch sử pháp lý và sự phát triển của bản thân các trƣờng đại học trong các giai đoạn khác nhau.

Theo các nhà nghiên cứu, khái niệm tự chủ là một khái niệm đa chiều, bao gồm nhiều khái niệm khác nhau đƣợc xem xét. Ví dụ: - Tự chủ học tập hoặc tự chủ học thuật (Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Pritchard 1998; Volkwein và Malik 1997; Wasser 1995; Snyder, 2002). - Quyền tự chủ hành chính (Volkwein và Malik 1997; Wasser 1995). - Tự chủ biên chế, nhân sự (Volkwein 1986).

- Tự chủ thể chế (Amaral và Magalhães 2001; Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Bladh 2007; Frazer 1997; Gornitzka và Maassen 2000; Herbst 2007; Salmi 2007). - Quyền tự chủ giống nhƣ tự chủ đại học (Dill 2001, Ordorika 2003; Moses 2007; Neave 1988; Tapper và Salter 1995). - Tự chủ tài chính (Cazenave 1992; Rothblatt 2002; Sheehan 1997). - Quyền tự chủ ngân sách (Volkwein 1986).

- Quyền tự chủ đại học nằm trong 4 loại quyền: tự chủ về tổ chức bộ máy; tự chủ về học thuật; tự chủ về tài chính và tự chủ về biên chế (nhóm học giả Đại học kỹ thuật Moldova). 9 n Thực tế cho thấy, quyền tự chủ của một số trƣờng đại học ở Châu Âu đã đƣợc kết hợp với quyền tự do học thuật từ khá sớm trong lịch sử. Một trong những giá trị cơ bản của giáo dục đại học và cộng đồng khoa học ở khu vực này đƣợc thừa nhận là tự do học thuật (Clark 1983; xem thêm Henkel 2005; Tirronen 2005). Theo nghĩa tự do học thuật, việc giảng dạy giáo dục đại học phải đƣợc hƣởng việc duy trì tự do học thuật, tự do giảng dạy và thảo luận, tự do trong việc thực hiện nghiên cứu và phổ biến và công bố kết quả của chúng, tự do bày tỏ ý kiến của mình một cách tự do về tổ chức, hệ thống mà họ làm việc, tự do từ kiểm duyệt thể chế và tự do tham gia vào các cơ quan học thuật chuyên nghiệp hoặc ngƣời đại diện.

Tất cả các nhân viên giảng dạy giáo dục đại học có quyền thực hiện chức năng của mình mà không phân biệt đối xử của bất cứ loại nào và không sợ đàn áp của nhà nƣớc hoặc các nguồn khác. Tự chủ hay tự do về học thuật về bản chất đó là sự chủ động trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học của nhà trƣờng. Các trƣờng đại học cần đƣợc tự quyết định về ngành học và chƣơng trình đào tạo; các tiêu chuẩn học thuật và chất lƣợng; số lƣợng và phƣơng thức tuyển sinh. Tự do học thuật liên quan đến sự tự do cá nhân của các học giả, hoạt động giảng dạy, hoạt động nghiên cứu và xuất bản.

Vấn đề học tập miễn phí đƣợc các nƣớc Châu Âu tin rằng có thể giúp tăng cƣờng việc theo đuổi và áp dụng các giá trị kiến thức, và nhƣ vậy cần đƣợc hỗ trợ bởi xã hội thông qua sự tài trợ của các viện nghiên cứu và các tổ chức giáo dục. Tự do học thuật là hiện thân của sự chấp nhận của các học giả về sự cần thiết khuyến khích sự cởi mở và tính linh hoạt trong công việc học tập, và trách nhiệm của họ với nhau và với xã hội nói chung. Tự chủ tổ chức là một quyền khác quan trọng tạo thành cơ chế tự chủ đại học. Trong một số tài liệu giáo dục đại học, khái niệm tự chủ tổ chức còn đƣợc gọi là tự chủ về thể chế (xem Ashby và Anderson 1966; Berdahl 1990; Dill 2001, Frazer 1997; Gornitzka và Maassen 2000, Jones 2002, Kogan và Marton 2000; Shattock 2003, Sizer và Mackie 1995, Neave và VanVught 1994).

Khái niệm tự chủ tổ chức đƣợc sử dụng rộng rãi và có thể đƣợc tìm thấy thƣờng xuyên hơn tự chủ tài chính đặc biệt là trong các tài liệu giáo dục đại học. Quyền tự chủ thể chế của các trƣờng đại học đƣợc phân tích khá công phu bởi Ashby và Anderson (1966), ngƣời đƣa ra sáu thành phần thiết yếu của một trƣờng đại học tự chủ: (1) Tự do tuyển chọn sinh viên; (2) Tự do tuyển dụng nhân viên; (3) 10 n Tự do để thiết lập các tiêu chuẩn riêng; (4) Tự do để quyết định ai cấp bằng; (5) Tự do để thiết kế chƣơng trình giảng dạy; (6) Tự do để quyết định cách thức phân bổ thu nhập nhận đƣợc từ các nguồn tƣ nhân hoặc nhà nƣớc. Khác với quan điểm trên, Frazer (1997) cho rằng tự chủ tổ chức bao gồm những yếu tố quy định sau: (1) Tình trạng pháp lý của tổ chức; (2) Thẩm quyền để hoạt động nhƣ một tổ chức giáo dục đại học; (3) Nhiệm vụ; (4 ) Quản trị; (5) Quyết định tài chính; (6) Tình trạng sử dụng lao động; (7) Các vấn đề học thuật. Theo quan điểm của Frazer quyền học tập, việc làm và quyết định tài chính tƣơng tự nhƣ các loại đƣợc sử dụng bởi Ashby và Anderson, và các khu vực học tập quyền hạn và nhiệm vụ tƣơng tự nhƣ quyền tự chủ thực chất của Berdahl (1990).

Theo quan điểm của Felt và Glanz (2003), mỗi khía cạnh của quyền tự chủ tổ chức có thể bao gồm một số nhóm, và trong mỗi nhóm có phạm vi bổ sung khác nhau. Bổ nhiệm cán bộ là một ví dụ. Trong một tổ chức giáo dục đại học, các nhân viên bao gồm một loạt các nhóm và trong mỗi nhóm, các nhân viên có thể có toàn thời gian hoặc bán thời gian vĩnh viễn hoặc tạm thời. Berdahl (1990) chia quyền tự chủ tổ chức thành 2 loại: tự chủ nội dung chƣơng trình và tự chủ thủ tục.

Trong cách tiếp cận của mình, Berdahl cho rằng tự chủ là sức mạnh của tổ chức để xác định phƣơng tiện mà các mục tiêu và chƣơng trình của mình sẽ đƣợc theo đuổi hoặc thực hiện mục tiêu và chƣơng trình giảng dạy, đào tạo. Volkwein và Malik (1997) đã áp dụng cách giải thích Berdahl để nghiên cứu các vấn đề tự chủ trong học tập và tự chủ thủ tục trong các vấn đề hành chính của một số trƣờng đại học. Về khái niệm tự chủ tài chính, có nhiều cách định nghĩa và giải thích khác nhau. Các tác giả cuốn sách "Tài chính trong giáo dục đại học” (Yeager, Nelson, Potter, Weidman và Zullo 2001) mô tả khái niệm này nhƣ vấn đề nguồn lực, chi phí giáo dục đại học, lập kế hoạch chiến lƣợc và quản lý tài chính.

Theo Anderson, tự chủ về tài chính về bản chất đó là sự chủ động về việc đảm bảo các nguồn lực bên trong phục vụ cho các hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học của trƣờng. Các trƣờng đại học cần đƣợc tự quyết định và chủ động về khai thác, tìm kiếm các nguồn tài chính; cách thức sử dụng các nguồn tài chính và tài sản hiện có, đầu tƣ cho tài sản tƣơng lai; và cân đối các nguồn tài chính thu và chi nhằm đảm bảo hệ thống tài chính minh bạch, tuân thủ pháp luật, và không vụ lợi. Một số nghiên cứu khác xem xét vấn đề tự chủ tài chính nhƣ là tự chủ về các nguồn lực quan trọng để duy trì một tổ chức hoạt động - các nguồn tài nguyên. Các 11 n nguồn tài nguyên có thể gồm cả hai loại là tiền tệ và phi tiền tệ.

Theo Slaughter và Leslie (1997, xem thêm De Witt và Verhoeven 2000) các nguồn tài nguyên quan trọng trong các tổ chức giáo dục đại học bao gồm cơ sở vật chất của đơn vị, nhân viên, sinh viên, các tiện ích và tiền bạc. Một yếu tố trong các loại này còn đƣợc nghiên cứu khám phá bởi Ashby và Anderson (1966); hai nhà nghiên cứu đã tập trung vào vấn đề tự chủ trong cách thức phân bổ doanh thu từ các nguồn công cộng và tƣ nhân của trƣờng đại học. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu còn cho rằng yếu tố quan trọng trong thực hiện cơ chế tự chủ tài chính là gây quỹ công cộng và tƣ nhân. Barney (1991) khi nghiên cứu nguồn lực tài chính của các trƣờng đại học đã chia thành bốn loại liên quan đến cơ chế tự chủ: (1) Nguồn lực tài chính (ví dụ nhƣ vốn chủ sở hữu, vốn vay, lợi nhuận giữ lại , v.

Theo Sizer và Mackie (1995), tự chủ tài chính bao gồm những vấn đề tài chính liên quan đến các nguồn tài nguyên của cơ sở giáo dục đại học nhƣ huy động vốn, phân bổ và sử dụng (nhân lực, vật chất) nguồn lực tài chính và phi tài chính. Những quy định tự chủ về tài nguyên có thể nhóm lại theo hai khía cạnh: (1) Nguồn lực tài chính: vốn ngân sách nhà nƣớc, vốn từ bên ngoài, kinh phí từ khu vực tƣ nhân hoặc quỹ từ các nguồn khác so với chính phủ, vốn vay, quỹ từ hoạt động tạo thu nhập, học phí, lợi nhuận hàng năm; (2) Nguồn lực phi tiền tệ: nhân viên, bài viết, cấu trúc học, số lƣợng sinh viên, cơ sở xây dựng, danh tiếng, địa vị. Cazenave (1992) đƣa ra cách tiếp cận tự chủ tài chính của cơ sở đại học nhƣ là nguồn lực tài chính và không phải bằng tiền - công quỹ, nhân viên, bài viết và các cơ sở xây dựng.