Cơ chế bảo vệ hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay: Phân tích từ luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu luật hiến pháp và luật hành chính cơ chế bảo vệ hiến pháp bằng pháp luật ở việt nam hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật hành chính
• Đề tài: Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT
• 1.1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT
• 1.1.1. Hiến pháp và vi phạm Hiến pháp
• 1.1.2. Hiến pháp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm đặc điểm nội dung cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật

Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là một hệ thống các quy định pháp lý nhằm đảm bảo tính tối cao và bất khả xâm phạm của Hiến pháp. Hiến pháp Việt Nam là văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất, quy định các nguyên tắc cơ bản về tổ chức quyền lực nhà nước, quyền và nghĩa vụ của công dân. Việc bảo vệ Hiến pháp là nhu cầu khách quan trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định cụ thể về cơ chế bảo vệ Hiến pháp, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế cần được hoàn thiện.

1.1. Hiến pháp và vi phạm Hiến pháp

Hiến pháp là văn bản pháp lý tối cao, quy định các nguyên tắc cơ bản về tổ chức quyền lực nhà nước và quyền công dân. Vi phạm Hiến pháp là hành vi trái với các quy định của Hiến pháp, có thể xảy ra dưới dạng hành động hoặc không hành động. Vi phạm Hiến pháp thường xuất phát từ các cơ quan nhà nước khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp. Ví dụ, việc quản lý dân sự bằng hộ khẩu đã vi phạm quyền tự do cư trú của công dân, một quyền được Hiến pháp bảo vệ.

1.2. Bảo hiến và các mô hình bảo hiến trên thế giới

Bảo hiến là hoạt động nhằm đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp và xử lý các hành vi vi phạm Hiến pháp. Trên thế giới, có nhiều mô hình bảo hiến khác nhau, như Tòa án Hiến pháp, Hội đồng Hiến pháp, hoặc cơ chế bảo hiến thông qua các cơ quan tư pháp. Mỗi mô hình có ưu điểm và hạn chế riêng, tùy thuộc vào đặc điểm chính trị và pháp lý của từng quốc gia. Việt Nam hiện chưa có cơ quan bảo hiến chuyên trách, điều này làm hạn chế hiệu quả của cơ chế bảo vệ Hiến pháp.

II. Thực trạng và giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam

Thực trạng cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập. Mặc dù Hiến pháp 2013 đã quy định rõ trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp của các cơ quan nhà nước và toàn thể nhân dân, nhưng cơ chế thực thi vẫn chưa hiệu quả. Hệ thống pháp luật Việt Nam cần được hoàn thiện để đảm bảo tính đồng bộ và minh bạch trong việc bảo vệ Hiến pháp. Các giải pháp được đề xuất bao gồm xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách và nâng cao hiệu quả của các cơ chế hiện có.

2.1. Thực trạng cơ chế bảo vệ Hiến pháp theo Hiến pháp 2013

Hiến pháp 2013 đã quy định rõ trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp của các cơ quan nhà nước và toàn thể nhân dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cơ chế bảo vệ Hiến pháp vẫn chưa hiệu quả. Các hành vi vi phạm Hiến pháp vẫn xảy ra, đặc biệt là từ các cơ quan nhà nước khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp. Điều này cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp, đặc biệt là việc xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách.

2.2. Giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp

Để hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật, cần thực hiện các giải pháp cụ thể. Trước hết, cần xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách, như Tòa án Hiến pháp, để xử lý các hành vi vi phạm Hiến pháp. Thứ hai, cần nâng cao hiệu quả của các cơ chế hiện có, như tăng cường vai trò của Hiệp hội luật Hiến pháp. Cuối cùng, cần đảm bảo tính đồng bộ và minh bạch trong hệ thống pháp luật, để mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều được xử lý kịp thời và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc bảo vệ Hiến pháp là một trong những nhiệm vụ trọng yếu của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhằm đảm bảo tính tối thượng và bất khả xâm phạm của Hiến pháp – văn bản pháp lý cao nhất. Theo báo cáo của Bộ Tư pháp, từ năm 2003 đến tháng 3/2013, đã kiểm tra 2.490 văn bản, phát hiện 63.277 văn bản có dấu hiệu vi phạm tính hợp pháp, chiếm 62,3% số văn bản kiểm tra. Năm 2014, số văn bản vi phạm tiếp tục gia tăng với 9.017 văn bản có dấu hiệu vi phạm tính hợp hiến, hợp pháp, chiếm 22%. Những con số này phản ánh thực trạng vi phạm Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan còn phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền con người, quyền công dân và sự ổn định chính trị – xã hội.

Luận văn tập trung nghiên cứu cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt theo tinh thần Hiến pháp năm 2013, nhằm đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố cấu thành, đồng thời đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp. Phạm vi nghiên cứu chủ yếu từ năm 2013 đến nay, tập trung vào các quy định Hiến pháp, luật và văn bản dưới luật liên quan đến bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng cơ chế bảo vệ Hiến pháp hiệu quả, góp phần nâng cao hiệu lực pháp luật, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời thúc đẩy xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường pháp chế và hội nhập quốc tế. Việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp không chỉ góp phần bảo vệ quyền lực nhà nước do nhân dân trao mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình bảo vệ Hiến pháp tiêu biểu trên thế giới, bao gồm:

• Lý thuyết về cơ chế bảo vệ Hiến pháp: Cơ chế bảo vệ Hiến pháp được hiểu là tổng thể các yếu tố cấu thành gồm thể chế (quy phạm pháp luật), thiết chế (cơ quan, tổ chức có thẩm quyền) và phương thức vận hành nhằm bảo đảm sự tôn trọng, giữ gìn và ngăn ngừa vi phạm Hiến pháp.

• Mô hình bảo vệ Hiến pháp kiểu Mỹ (phi tập trung): Quyền giám sát Hiến pháp được giao cho tất cả các tòa án thông thường, đặc biệt là Tòa án Tối cao, thông qua việc giải quyết các vụ việc cụ thể.

• Mô hình bảo vệ Hiến pháp kiểu châu Âu (tập trung): Thành lập cơ quan chuyên trách như Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến để giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật.

• Mô hình hỗn hợp Âu – Mỹ: Kết hợp cả hai mô hình trên, trao quyền cho cả tòa án chuyên trách và tòa án thông thường cùng tham gia giám sát Hiến pháp.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: Hiến pháp, vi phạm Hiến pháp, cơ chế bảo vệ Hiến pháp, thiết chế bảo vệ Hiến pháp, thể chế bảo vệ Hiến pháp, nguyên tắc bảo vệ Hiến pháp, quyền con người và quyền công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu khoa học dựa trên chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Các phương pháp cụ thể gồm:

• Phân tích và tổng hợp: Hệ thống hóa các quy định pháp luật, tài liệu nghiên cứu, số liệu thống kê và các mô hình bảo vệ Hiến pháp trên thế giới.

• Phương pháp lịch sử và logic: Trình bày sự phát triển của cơ chế bảo vệ Hiến pháp qua các bản Hiến pháp Việt Nam từ 1946 đến 2013, đồng thời phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành cơ chế.

• Phương pháp so sánh: So sánh các mô hình bảo vệ Hiến pháp của Việt Nam với các mô hình quốc tế để rút ra bài học kinh nghiệm.

• Phương pháp thống kê: Sử dụng số liệu kiểm tra văn bản pháp luật của Bộ Tư pháp và các báo cáo liên quan để đánh giá thực trạng vi phạm Hiến pháp.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm Hiến pháp Việt Nam các năm, các luật liên quan đến bảo vệ Hiến pháp, báo cáo của Bộ Tư pháp, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, cùng các văn bản pháp luật quốc tế tham khảo. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2013 đến nay, với cỡ mẫu là toàn bộ văn bản pháp luật và các thiết chế bảo vệ Hiến pháp hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng vi phạm Hiến pháp còn phổ biến: Từ năm 2003 đến 2013, 62,3% văn bản kiểm tra có dấu hiệu vi phạm tính hợp pháp; năm 2014, 22% văn bản có dấu hiệu vi phạm tính hợp hiến, hợp pháp. Vi phạm không chỉ ở văn bản mà còn ở hành vi của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp.

2. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp hiện nay chưa hoàn chỉnh: Hiến pháp 2013 quy định cơ chế bảo vệ Hiến pháp do luật định, nhưng chưa có cơ chế bảo hiến mang tính hiến định rõ ràng và hiệu quả. Việc thiếu các thiết chế chuyên trách như Tòa án Hiến pháp làm giảm hiệu quả giám sát và xử lý vi phạm.

3. Vi phạm Hiến pháp trong các nhánh quyền lực: Quốc hội chưa thực hiện đầy đủ quyền giám sát Hiến pháp, có trường hợp ban hành luật vi phạm quyền cơ bản (ví dụ Bộ luật Hình sự 2015 có điều khoản vi phạm quyền tự do kinh doanh). Chính phủ ban hành văn bản dưới luật hạn chế quyền con người, quyền công dân (ví dụ Nghị định 38/2005/NĐ-CP về biểu tình). Tòa án có hiện tượng vi phạm nguyên tắc độc lập, áp đặt quan điểm, duyệt án, ảnh hưởng đến quyền công dân.

4. Mô hình bảo vệ Hiến pháp của Việt Nam còn thiếu đồng bộ và minh bạch: Thiếu sự phối hợp hiệu quả giữa các thiết chế bảo vệ Hiến pháp, chưa có cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan nhà nước và xã hội trong việc phát hiện, xử lý vi phạm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên là do cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật chưa được hoàn thiện về thể chế, thiết chế và phương thức vận hành. Việc thiếu một cơ quan bảo hiến chuyên trách khiến cho việc giám sát tính hợp hiến của văn bản pháp luật và xử lý vi phạm còn bị phân tán, không hiệu quả. So với các mô hình quốc tế như mô hình Tòa án Hiến pháp Đức hay Hội đồng Bảo hiến Pháp, Việt Nam chưa có thiết chế tương đương để đảm bảo tính độc lập, khách quan và hiệu quả trong bảo vệ Hiến pháp.

Ngoài ra, sự vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp còn do hạn chế về năng lực, nhận thức và sự thiếu minh bạch trong quy trình ban hành văn bản pháp luật. Việc trì hoãn ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Hiến pháp (ví dụ Luật Biểu tình) làm hạn chế quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp bảo vệ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ văn bản vi phạm theo từng năm, bảng so sánh các mô hình bảo vệ Hiến pháp trên thế giới và sơ đồ cấu trúc cơ chế bảo vệ Hiến pháp hiện tại của Việt Nam để minh họa sự thiếu đồng bộ và các điểm nghẽn trong cơ chế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp luật về bảo vệ Hiến pháp

   • Hoàn thiện các quy định pháp luật mang tính hiến định về cơ chế bảo vệ Hiến pháp, bao gồm việc thành lập cơ quan bảo hiến chuyên trách.
   • Mục tiêu: Đảm bảo tính pháp lý rõ ràng, minh bạch và hiệu lực pháp luật.
   • Thời gian: Trong vòng 2-3 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ủy ban Pháp luật.

2. Thành lập Tòa án Hiến pháp chuyên trách tại Việt Nam

   • Thiết lập cơ quan độc lập, có thẩm quyền giám sát tính hợp hiến của văn bản pháp luật và xử lý vi phạm Hiến pháp.
   • Mục tiêu: Nâng cao hiệu quả bảo vệ Hiến pháp, đảm bảo quyền con người, quyền công dân.
   • Thời gian: 3-5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Chính phủ, Quốc hội.

3. Nâng cao năng lực và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong bảo vệ Hiến pháp

   • Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về pháp luật Hiến pháp cho cán bộ lập pháp, hành pháp, tư pháp.
   • Mục tiêu: Giảm thiểu vi phạm do thiếu hiểu biết, nâng cao ý thức tuân thủ Hiến pháp.
   • Thời gian: Liên tục, ưu tiên trong 1-2 năm đầu.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, các cơ quan liên quan.

4. Tăng cường phối hợp giữa các thiết chế bảo vệ Hiến pháp và xã hội dân sự

   • Xây dựng cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, hiệp hội luật Hiến pháp trong việc phát hiện và xử lý vi phạm.
   • Mục tiêu: Tạo môi trường minh bạch, công khai, nâng cao hiệu quả bảo vệ Hiến pháp.
   • Thời gian: 1-2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và các nhà làm luật

   • Lợi ích: Hiểu rõ thực trạng và các giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp, từ đó nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, giảm thiểu vi phạm.
   • Use case: Áp dụng trong quá trình soạn thảo, thẩm định dự án luật.

2. Cơ quan tư pháp, đặc biệt là Tòa án và Viện kiểm sát

   • Lợi ích: Nắm bắt các nguyên tắc, mô hình bảo vệ Hiến pháp, nâng cao năng lực xét xử, bảo vệ quyền con người, quyền công dân.
   • Use case: Áp dụng trong xét xử các vụ việc liên quan đến vi phạm Hiến pháp.

3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Luật Hiến pháp, Luật hành chính

   • Lợi ích: Cung cấp tài liệu nghiên cứu toàn diện về cơ chế bảo vệ Hiến pháp, các mô hình quốc tế và thực trạng Việt Nam.
   • Use case: Tham khảo cho nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập.

4. Các tổ chức xã hội, hiệp hội luật sư và các nhà hoạt động pháp lý

   • Lợi ích: Hiểu rõ vai trò của xã hội trong bảo vệ Hiến pháp, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong giám sát pháp luật.
   • Use case: Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giám sát và góp ý hoàn thiện pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là gì?
   Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật là hệ thống các quy phạm pháp luật, thiết chế và phương thức vận hành nhằm bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng, ngăn ngừa và xử lý các hành vi vi phạm. Ví dụ, Hiến pháp 2013 quy định các cơ quan nhà nước có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp và cơ chế bảo vệ do luật định.

2. Tại sao cần thành lập Tòa án Hiến pháp chuyên trách?
   Tòa án Hiến pháp chuyên trách giúp giám sát tính hợp hiến của văn bản pháp luật một cách độc lập, khách quan và hiệu quả hơn so với mô hình hiện tại. Nhiều quốc gia như Đức, Pháp đã áp dụng mô hình này thành công, góp phần bảo vệ quyền con người và ổn định chính trị.

3. Vi phạm Hiến pháp thường xảy ra ở đâu?
   Vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra trong hoạt động lập pháp (ban hành luật vi hiến), hành pháp (ban hành văn bản dưới luật trái Hiến pháp, hạn chế quyền công dân), và tư pháp (vi phạm nguyên tắc độc lập xét xử, áp đặt quan điểm). Ví dụ, Bộ luật Hình sự 2015 có điều khoản vi phạm quyền tự do kinh doanh.

4. Vai trò của xã hội trong bảo vệ Hiến pháp là gì?
   Xã hội, bao gồm các tổ chức chính trị – xã hội, hiệp hội luật sư và công dân, tham gia giám sát, tuyên truyền và góp ý xây dựng pháp luật, tạo áp lực để các cơ quan nhà nước thực hiện đúng trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp. Đây là cơ chế bảo vệ Hiến pháp mang tính xã hội, bổ trợ cho cơ chế nhà nước.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam?
   Cần hoàn thiện thể chế pháp luật, thành lập thiết chế chuyên trách như Tòa án Hiến pháp, nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan và xã hội dân sự, đồng thời đảm bảo tính minh bạch và công khai trong hoạt động bảo vệ Hiến pháp.

Kết luận

• Hiến pháp là văn bản pháp lý tối thượng, việc bảo vệ Hiến pháp là yêu cầu cấp thiết để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Thực trạng vi phạm Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan còn phổ biến, ảnh hưởng đến quyền con người, quyền công dân và sự ổn định xã hội.
• Cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật hiện nay chưa hoàn chỉnh, thiếu thiết chế chuyên trách và phương thức vận hành hiệu quả.
• Việc học hỏi các mô hình bảo vệ Hiến pháp quốc tế, đặc biệt là mô hình Tòa án Hiến pháp và Hội đồng Bảo hiến, là cần thiết để hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam.
• Đề xuất xây dựng thể chế pháp luật rõ ràng, thành lập Tòa án Hiến pháp, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường phối hợp giữa các thiết chế và xã hội dân sự là các bước đi quan trọng trong thời gian tới.

Các cơ quan chức năng, nhà nghiên cứu và cộng đồng pháp lý cần phối hợp chặt chẽ để thúc đẩy việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp, góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, hiệu quả và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về cơ chế bảo vệ Hiên pháp bằng pháp luật Chương 2: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện cơ chế bảo vệ Hiến pháp bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay. 9 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG CƠ CHẾ BẢO VỆ HIẾN PHÁP BẰNG PHÁP LUẬT 1. Hiến pháp và vi phạm Hiến pháp 1.

Hiến pháp Trong hệ thống pháp luật mỗi quốc gia, Hiến pháp là văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất, là nguồn của các văn bản quy phạm pháp luật, cần phải đƣợc tôn trọng và bảo vệ nghiêm chỉnh. Nội dung Hiến pháp quy định những vấn đề quan trọng cơ bản nhƣ tổ chức quyền lực nhà nƣớc, chế độ chính trị, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, chế độ kinh tế, văn hóa, giáo dục…Nội dung những quy định của Hiến pháp xác định nền tảng pháp lý quan trọng cho sự duy trì quyền lực nhà nƣớc, bảo đảm quyền tự do, dân chủ và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Đồng thời đây cũng là những cơ sở pháp lý cho việc đánh giá, xem xét tính hợp hiến của các đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nƣớc ban hành. Hiến pháp có vai trò quan trọng nhƣ vậy, nên việc bảo vệ Hiến pháp khỏi những hành vi vi hiến là điều tất yếu phải làm.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, trong quá trình thực thi Hiến pháp luôn luôn xảy ra tình trạng vi phạm Hiến pháp. Tình trạng này không thể xảy ra trong nhà nƣớc pháp quyền, bởi một trong những đòi hỏi cơ bản của nhà nƣớc pháp quyền là tính tối cao và bất khả xâm phạm của Hiến pháp. Muốn xây dựng nhà nƣớc pháp quyền thì bảo vệ Hiến pháp là một nhu cầu hàng đầu cần phải đƣợc quan tâm. Vi phạm Hiến pháp Là một dạng đặc biệt của vi phạm pháp luật, vi phạm Hiến pháp cũng đƣợc xem xét với đầy đủ các yếu tố cấu thành bao gồm: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể, khách thể.

Một hành vi đƣợc xem là vi phạm Hiến pháp nếu hội tụ đủ các dấu hiệu nhƣ: năng lực chịu trách nhiệm pháp lý của chủ thể, tính trái Hiến pháp của hành vi, 10 yếu tố lỗi. Vi phạm Hiến pháp đƣợc thể hiện dƣới hai dạng: hành động và không hành động. Trên cơ sở đó, vi phạm Hiến pháp có thể tạm chia thành hai loại: vi phạm Hiến pháp một cách chủ động và vi phạm Hiến pháp một cách bị động. Vi phạm một cách chủ động.

Đây là hình thức vi phạm khi các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành một văn bản quy phạm pháp luật thuộc trách nhiệm, quyền hạn của mình đã đặt ra những quy định trái với những quy định của Hiến pháp hoặc là trái với tinh thần của Hiến pháp. Dạng vi phạm này trong thời gian qua xảy ra khá phổ biến và chủ yếu tập trung ở các các văn bản dƣới luật. Nguyên nhân phát sinh ra những vi phạm này chủ yếu xuất phát từ hai lý do:thứ nhất, do các cơ quan (vi phạm) này hầu hết là các cơ quan thực hiện chức năng quản lý, nên khi đƣa ra các quy định để thực hiện việc quản lý thì luôn đƣa ra những quy định tạo nhiều thuận lợi cho công việc của mình và vô hình trung, đẩy những bất lợi về phía ngƣời dân (đối tƣợng chịu sự quản lý) và vì thế mà đồng thời vi phạm các quyền của ngƣời dân đƣợc Hiến pháp quy định. Thứ hai là, xuất phát từ lý do thứ nhất, các cơ quan này không cho rằng những quy định của mình ban hành ra là vi phạm Hiến pháp và lập luận rằng, nó rất cần thiết cho việc thực hiện các chức năng, quyền hạn của mình.

Có thể dẫn chứng hàng loạt các việc thuộc dạng vi phạm này trong thời gian qua. Ví dụ nhƣ việc quản lý dân sự bằng hộ khẩu của các cơ quan nhà nƣớc đã vi phạm các quyền hiến định của công dân, đặc biệt là quyền tự do cƣ trú. Mặc dù đến thời điểm hiện nay các vấn đề vƣớng mắc về quyền công dân liên quan đến hộ khẩu đã đƣợc cơ bản giải quyết bằng Luật Cƣ trú, nhƣng vấn đề chúng tôi muốn đặt ra ở đây là có những quy định của các cơ quan nhà nƣớc đã trực tiếp hoặc là gián tiếp vi phạm các quyền hiến định của công dân. Đã có việc các cơ quan nhà nƣớc cứ làm mà không nghĩ đến Hiến pháp (nhƣ việc cấm đăng ký xe máy trƣớc đây), việc nhiều bộ ngành làm sai luật, việc ban hành giấy phép, điều kiện kinh doanh, hạn chế quyền kinh doanh của ngƣời dân… mà không bị một cơ quan nào phán xét cả.

Vi phạm một cách thụ động. Dạng vi phạm này thực chất là rất khó nhận thấy. ở dạng vi phạm này thì các cơ quan nhà nƣớc có nghĩa vụ đã không ban hành những văn bản quy phạm pháp luật để cụ thể hóa việc thực hiện các quy định của 11 Hiến pháp hoặc không ban hành những văn bản quy phạm pháp luật mà theo quy định là phải ban hành. Ví dụ, tại điều 70 Hiến pháp 1992 hay điều 25 Hiến pháp 2013 thì công dân có quyền tự do biểu tình theo quy định của pháp luật.

Phân tích điều luật này chúng ta sẽ thấy là công dân có quyền tự do biểu tình và muốn biểu tình thì phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật và muốn ngƣời dân tuân thủ các quy định của pháp luật thì phải có pháp luật để ngƣời dân tuân theo. Nhƣng thực tế, đến thời điểm hiện nay chúng ta chƣa có bất kỳ văn bản nào quy định chi tiết về việc tự do biểu tình của ngƣời dân. Do đó, quyền biểu tình của ngƣời dân không thể thực hiện đƣợc trên thực tế. Nhƣ vậy, chúng ta thấy là khi các cơ quan nhà nƣớc có trách nhiệm đã không ban hành một văn bản quy phạm pháp luật thì cũng đồng nghĩa với việc vi phạm Hiến pháp.

Hoặc, theo quy định tại Điều 7 Hiến pháp 1992 hoặc điều 7 Hiến pháp 2013 thì cử tri có quyền bãi nhiệm đại biểu Quốc hội hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân khi đại biểu đó không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân. Nhƣng nếu chỉ căn cứ vào quy định trên thì cử tri không thể thực hiện đƣợc quyền bãi nhiệm các đại biểu dân cử của mình, mà nhất thiết phải có một văn bản quy phạm pháp luật quy định một cách cụ thể và chi tiết hơn. Và đến thời điểm hiện nay, các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền vẫn chƣa ban hành bất kỳ văn bản nào quy định về vấn đề này. Ngoài ra, hình thức vi phạm này cũng có thể bắt gặp khi đối chiếu một quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 với thực tế.

Đó là quy định tại khoản 2 Điều 7: “Văn bản quy định chi tiết thi hành phải được soạn thảo cùng với dự án luật, pháp lệnh để trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền kịp thời ban hành khi luật, pháp lệnh có hiệu lực” cho đến khoản 2 điều 11 Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 cũng quy định “Dự thảo văn bản quy định chi tiết phải được chuẩn bị và trình đồng thời với dự án luật, pháp lệnh và phải được ban hành để có hiệu lực cùng thời điểm có hiệu lực của văn bản hoặc điều, khoản, điểm được quy định chi tiết” Nhƣng trong thời gian qua, thực trạng luật chờ nghị định vẫn diễn ra một cách phổ biến trong công tác lập pháp của các cơ quan nhà nƣớc ở nƣớc ta. 12 Nhƣ vậy, có thể thấy rằng, bất luận là hành động hay không hành động, thì vi phạm Hiến pháp cũng để lại những hậu quả hết sức nghiêm trọng, khó mà khắc phục đƣợc. Bảo hiến và các mô hình bảo hiến trên thế giới 1. Bảo hiến Hiện nay, xung quanh khái niệm bảo hiến có nhiều quan điểm khác nhau.

Có ngƣời cho rằng bảo hiến (bảo vệ Hiến pháp) là tổng hợp các biện pháp giữ gìn, chống lại sự vi phạm các nguyên tắc và quy phạm của Hiến pháp. Bảo hiến ở đây đƣợc hiểu theo nghĩa rộng, trong trƣờng hợp này bảo hiến đã đƣợc đồng nhất với bảo đảm Hiến pháp. Quan điểm khác lại cho rằng, bảo hiến là hoạt động của chủ thể có thẩm quyền ra phán quyết về tính hợp hiến hoặc bất hợp hiến của văn bản pháp luật, qua đó làm phát sinh hệ quả pháp lý vô hiệu hóa văn bản pháp luật vi hiến. Rõ ràng quan điểm thứ hai này có xu hƣớng thu hẹp nội hàm của khái niệm bảo hiến.

Trong khi đó, hoạt động bảo hiến không chỉ có mỗi việc xem xét và đánh giá tính hợp hiến hay vi hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Do đó, cần phải hiểu bảo hiến theo nghĩa rộng nhất. Bởi lẽ, toàn bộ hoạt động của hệ thống nhà nƣớc, của xã hội và các hành vi pháp lý tích cực của công dân, đặc biệt là hệ thống thanh tra, giám sát và xét xử, suy cho cùng đều có khả năng và mục tiêu bảo vệ Hiến pháp. Lịch sử bảo hiến thế giới ghi nhận sự ảnh hƣởng của chủ nghĩa hợp hiến phƣơng Tây, đặc biệt là chủ nghĩa hợp hiến phƣơng Tây tự do, đối với sự hình thành nền tài phán Hiến pháp tại Châu Âu, Mỹ nói riêng và trên toàn thế giới nói chung.

Bản chất của chủ nghĩa hợp hiến là sự giới hạn pháp lý đối với quyền lực nhà nƣớc, nên thông qua đó, ngƣời ta có thể tìm đƣợc những biện pháp nhằm thực hiện sự giới hạn đối với quyền lực nhà nƣớc. Lịch sử tài phán Hiến pháp thế giới có thể chia làm 4 giai đoạn, trong đó, giai đoạn I bắt đầu từ trƣớc chiến tranh thế giới lần thứ nhất, giai đoạn II tiếp nối từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến trƣớc chiến tranh thế giới II, giai đoạn thứ ba kéo dài từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến những năm 70 của thế kỷ 20, giai 13 đoạn thứ tƣ- giai đoạn phát triển của nền tài phán Hiến pháp hiện đại trên toàn thế giới. Có thể nói, mỗi giai đoạn đều có những đặc thù riêng về điều kiện chính trị, pháp lý và đều ghi dấu ấn khác nhau đối với sự phát triển của nền tài phán Hiến pháp thế giới.