Luận văn: Giải pháp chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm ở Mường La, Sơn La

Luận văn trình bày giải pháp mô hình nông lâm kết hợp chuyển hóa nương rẫy, cung cấp lâm sản ngoài gỗ bền vững tại Mường La, Sơn La.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Kim Ngũ
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Giải Pháp Chuyển Hóa Nương Rẫy Thành Rừng Nông Lâm Kết Hợp Cung Cấp Lâm Sản Ngoài Gỗ Ở Vùng Hồ Huyện Mường La Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục bảng
• Đặt vấn đề
• 1. Phần 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu canh tác nương rẫy
• 1.1.2. Nghiên cứu nông lâm kết hợp
• 1.1.3. Nghiên cứu chuyển hoá nương rẫy thành rừng NLKH cung cấp LSNG
• 1.2. Ở Việt Nam
• 1.2.1. Nghiên cứu canh tác nương rẫy
• 1.2.2. Nghiên cứu nông lâm kết hợp và sử dung trên đất dốc
• 1.2.3. Nghiên cứu chuyển hoá nương rẫy thành rừng NLKH cung cấp LSNG
• 1.2.4. Kinh nghiệm chuyển hoá nương rẫy và xây dựng hệ thống NLKH ở Việt Nam
• 2. Phần 2: Mục tiêu, giới hạn, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.3.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Phần 3: Điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu
• 3.1. Huyện Mường La
• 3.2. Đánh giá chung
• 4. Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 4.1. Thực trạng và xung hướng canh tác nương rẫy ở hai xã
• 4.1.1. Thực trạng hoạt động canh tác nương rẫy
• 4.1.2. Thực trạng đối tượng nương rẫy
• 4.1.3. Xu hướng biến đổi nương rẫy, rừng NLKH trong khu vực
• 4.2. Những điều kiện để người dân chuyển hoá nương rẫy thành rừng NLKH cung cấp LSNG
• 4.3. Điều kiện về kỹ thuật
• 4.4. Những giải pháp để chuyển hoá nương rẫy thành rừng NLKH
• 4.4.1. Giải pháp về kinh tế – xã hội
• 4.4.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.5. Đề xuất mô hình chuyển hoá nương rẫy thành rừng NLKH ở 2 xã
• 4.5.1. Lựa chọn mô hình để chuyển hoá
• 4.5.2. Thiết kế mô hình rừng NLKH chuyển hoá từ nương rẫy
• 4.5.3. Kỹ thuật trồng các loài cây
• 4.5.4. Dự kiến hiệu quả mô hình
• 5. Phần 5: Kết luận - Tồn tại - Khuyến nghị
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Tồn tại
• 5.3. Khuyến nghị
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Hướng dẫn chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm Mường La

Việc chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm ở Mường La là một giải pháp chiến lược, giải quyết đồng thời các thách thức về kinh tế, xã hội và môi trường tại vùng đầu nguồn sông Đà. Sáng kiến này không chỉ là một sự thay đổi trong phương thức canh tác, mà còn là một cuộc cách mạng trong tư duy sử dụng đất, hướng tới phát triển kinh tế bền vững. Canh tác nương rẫy truyền thống, dù gắn liền với văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, đã bộc lộ nhiều hạn chế nghiêm trọng. Đất đai ngày càng suy thoái, năng suất cây trồng giảm sút, dẫn đến đói nghèo và áp lực lên tài nguyên rừng. Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà (2006) chỉ rõ, việc chuyển đổi sang mô hình nông lâm kết hợp là con đường tất yếu để ổn định cuộc sống người dân và bảo vệ các công trình thủy điện trọng điểm như Sơn La. Mô hình này không phủ nhận hoàn toàn nương rẫy mà cải tiến nó thành một hệ sinh thái sản xuất ổn định và hiệu quả hơn. Bằng cách kết hợp cây lâm nghiệp dài ngày với cây nông nghiệp ngắn ngày, người dân vừa có thu nhập trước mắt, vừa đảm bảo lợi ích lâu dài. Đây là sự kết hợp cộng sinh, tạo ra đa lợi ích trên cùng một đơn vị diện tích, góp phần phục hồi hệ sinh thái và tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu Tây Bắc. Quá trình chuyển đổi này đòi hỏi sự đồng bộ từ chính sách, kỹ thuật đến nhận thức của người dân, mở ra một tương lai tươi sáng hơn cho vùng đất Mường La.

1.1. Bối cảnh và sự cấp thiết của việc chuyển đổi tại Mường La

Huyện Mường La, tỉnh Sơn La, là vùng phòng hộ đầu nguồn cực kỳ quan trọng của sông Đà. Tuy nhiên, tập quán canh tác trên đất dốc theo phương thức nương rẫy du canh đã và đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng. Luận văn của Nguyễn Thanh Hà (2006) nhấn mạnh, sự gia tăng dân số và việc tái định cư cho công trình thủy điện Sơn La đã làm tăng áp lực lên đất đai, khiến diện tích nương rẫy mở rộng, còn diện tích rừng ngày càng thu hẹp. Hậu quả trực tiếp là tình trạng chống xói mòn đất trở nên cấp bách, đất đai bị rửa trôi, bạc màu nhanh chóng, kéo theo năng suất cây trồng sụt giảm. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: hiệu quả kinh tế thấp đẩy người dân vào cảnh đói nghèo, buộc họ phải tiếp tục phá rừng để mở rộng nương rẫy. Thực trạng này không chỉ đe dọa sinh kế cho người dân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ và công suất của các công trình thủy điện do bồi lấp lòng hồ. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp thay thế nương rẫy là yêu cầu sống còn để bảo vệ môi trường Mường La và ổn định xã hội.

1.2. Nông lâm kết hợp là gì và tại sao là giải pháp tối ưu

Nông lâm kết hợp (Agroforestry) là một hệ thống quản lý đất đai bền vững. Hệ thống này kết hợp có chủ đích cây thân gỗ lâu năm (cây lâm nghiệp, cây ăn quả) với cây nông nghiệp ngắn ngày và/hoặc chăn nuôi trên cùng một mảnh đất. Theo định nghĩa của ICRAF (1977), đây là phương pháp nhằm tăng sản lượng tổng thể, đa dạng hóa sản phẩm và bảo vệ tài nguyên đất. Đối với điều kiện của Mường La, mô hình nông lâm kết hợp là giải pháp tối ưu vì nó giải quyết được các mâu thuẫn cốt lõi. Thay vì độc canh cây lương thực ngắn ngày, mô hình này tạo ra một cấu trúc đa tầng tán, giúp che phủ và bảo vệ đất quanh năm, hạn chế tối đa xói mòn. Các cây trồng xen canh không chỉ mang lại thu nhập đa dạng mà còn hỗ trợ lẫn nhau. Cây họ đậu giúp cố định đạm, cải tạo đất dốc, trong khi cây lâm nghiệp tạo bóng mát, giữ ẩm và cung cấp gỗ, củi. Cách làm này chuyển đổi nền sản xuất từ khai thác, bóc lột tự nhiên sang bồi bổ và tái tạo, hướng tới một nền nông nghiệp ổn định và có khả năng giảm nghèo bền vững cho cộng đồng.

II. Thách thức từ canh tác nương rẫy truyền thống ở Mường La

Canh tác nương rẫy truyền thống tại Mường La đang đối mặt với những thách thức không thể xem nhẹ, tác động tiêu cực đến cả môi trường và đời sống con người. Hoạt động này là nguyên nhân chính gây mất rừng và suy thoái tài nguyên. Nghiên cứu thực địa tại hai xã Chiềng Lao và Mường Trai cho thấy, đất nương rẫy chủ yếu phân bố ở những nơi có độ dốc lớn, trung bình từ 15 đến 42 độ. Việc canh tác độc canh lúa nương, ngô, sắn mà không có biện pháp bảo vệ đã làm cho lớp đất mặt màu mỡ bị cuốn trôi vào mùa mưa. Kết quả phân tích đất trong luận văn của Nguyễn Thanh Hà (2006) chỉ ra rằng, hàm lượng mùn và các chất dinh dưỡng thiết yếu (N, P, K) trên đất nương rẫy thấp hơn đáng kể so với đất rừng. Năng suất cây trồng giảm dần theo từng năm canh tác, buộc người dân phải bỏ hóa đất hoặc tìm kiếm mảnh đất mới, tiếp tục chu kỳ phá rừng. Về mặt kinh tế, hiệu quả từ rừng nông lâm thấp hơn nhiều so với tiềm năng. Năng suất lúa nương chỉ đạt trung bình 1.1 tấn/ha, không đủ đảm bảo an ninh lương thực. Sự phụ thuộc vào một vài loại cây trồng khiến người dân dễ bị tổn thương trước biến động thời tiết và sâu bệnh, làm cho việc giảm nghèo bền vững trở nên khó khăn. Quá trình chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm ở Mường La vì thế trở thành một nhu cầu cấp thiết.

2.1. Suy thoái môi trường và hiểm họa xói mòn đất nghiêm trọng

Hệ lụy môi trường lớn nhất từ canh tác nương rẫy là sự suy thoái đất và tài nguyên nước. Khi thảm thực vật rừng bị phá bỏ để làm nương, đất đai mất đi lớp che phủ bảo vệ tự nhiên. Dưới tác động của những trận mưa lớn ở vùng Tây Bắc, quá trình xói mòn diễn ra mạnh mẽ. Lớp đất mặt màu mỡ, nơi chứa hầu hết dinh dưỡng cho cây trồng, bị rửa trôi xuống các sông suối, gây bồi lấp lòng hồ thủy điện và làm ô nhiễm nguồn nước. Bảng 4.15 và 4.16 trong nghiên cứu gốc cho thấy các chỉ tiêu lý hóa của đất nương rẫy đều ở mức báo động, độ xốp giảm và dung trọng tăng, cho thấy đất bị nén chặt và chai cứng. Tình trạng này không chỉ làm giảm khả năng canh tác mà còn phá vỡ cấu trúc đất, làm giảm khả năng giữ nước và tăng nguy cơ lũ lụt, sạt lở. Việc cải tạo đất dốc trở thành một bài toán khó khăn, đòi hỏi đầu tư lớn về thời gian và công sức. Nếu không có sự can thiệp kịp thời, nhiều diện tích đất sẽ có nguy cơ sa mạc hóa, ảnh hưởng lâu dài đến hệ sinh thái khu vực.

2.2. Hiệu quả kinh tế thấp và áp lực lên sinh kế người dân

Mặc dù là nguồn sống chính, canh tác nương rẫy lại không mang lại hiệu quả kinh tế cao. Bảng 4.7 của nghiên cứu cho thấy năng suất các loại cây trồng chính như lúa, ngô, sắn đều giảm dần sau mỗi vụ canh tác. Cụ thể, năng suất lúa nương giảm từ 1900 kg/ha ở năm đầu tiên xuống còn 1500 kg/ha ở năm thứ tư. Sự sụt giảm này là do đất đai bạc màu mà người dân lại thiếu vốn và kỹ thuật để bón phân, cải tạo. Thu nhập từ nương rẫy chỉ mang tính tự cung tự cấp, không tạo ra tích lũy, khiến đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số gặp nhiều khó khăn. Theo khảo sát, tỷ lệ hộ nghèo tại bản Huổi Hậu (xã Chiềng Lao), nơi chủ yếu canh tác nương rẫy, lên tới 62,96%. Áp lực về sinh kế cho người dân buộc họ phải khai thác thêm các sản phẩm từ rừng hoặc mở rộng diện tích canh tác, tạo ra sức ép không ngừng lên tài nguyên thiên nhiên. Vòng luẩn quẩn "đất suy thoái - năng suất giảm - đói nghèo - phá rừng" là thách thức lớn nhất cần phá vỡ.

III. Phương pháp kỹ thuật chuyển hóa đất nương rẫy hiệu quả

Quá trình chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm ở Mường La đòi hỏi một hệ thống giải pháp kỹ thuật đồng bộ và khoa học. Mục tiêu là tạo ra một hệ thống canh tác mới vừa có năng suất cao, vừa bền vững về mặt sinh thái. Giải pháp kỹ thuật không chỉ tập trung vào việc trồng cây gì, mà còn là trồng như thế nào để tối ưu hóa tương tác giữa các thành phần. Theo đề xuất trong nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà (2006), các giải pháp này cần dựa trên kiến thức bản địa kết hợp với tiến bộ khoa học. Việc lựa chọn loài cây là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất. Cần ưu tiên các loài cây đa mục đích, vừa cho lâm sản ngoài gỗ, vừa có khả năng cải tạo đất dốc. Thiết kế mô hình trồng xen phải đảm bảo cấu trúc không gian hợp lý, sao cho các loại cây không cạnh tranh gay gắt về ánh sáng, nước và dinh dưỡng. Áp dụng các kỹ thuật canh tác trên đất dốc như trồng theo đường đồng mức, tạo băng cây xanh (hedgerows) là biện pháp hữu hiệu để chống xói mòn đất. Những băng cây này hoạt động như những hàng rào tự nhiên, giữ lại đất và vật liệu hữu cơ, dần dần tạo thành các bậc thang tự nhiên. Việc áp dụng các giải pháp kỹ thuật này cần có sự hỗ trợ và hướng dẫn từ các cơ quan chuyên môn để đảm bảo người dân thực hiện đúng quy trình, mang lại hiệu quả từ rừng nông lâm một cách tối ưu.

3.1. Lựa chọn cây trồng xen canh phù hợp với điều kiện địa phương

Thành công của mô hình phụ thuộc lớn vào việc lựa chọn đúng các loài cây trồng xen canh. Các loài cây được chọn phải đáp ứng ba tiêu chí chính: phù hợp với điều kiện sinh thái của Mường La (khí hậu, đất đai), có giá trị kinh tế và được người dân chấp nhận. Nghiên cứu đề xuất phân loại cây trồng thành các nhóm chức năng. Nhóm cây lâm nghiệp chính có thể là các loài gỗ lớn bản địa hoặc cây công nghiệp dài ngày có giá trị cao. Nhóm cây nông nghiệp là các loại cây lương thực ngắn ngày như ngô, sắn, đậu tương để đảm bảo an ninh lương thực trong những năm đầu. Đặc biệt quan trọng là nhóm cây cải tạo đất, thường là các cây họ đậu như keo dậu, cốt khí. Những cây này có khả năng cố định nitơ từ không khí, làm giàu dinh dưỡng cho đất, đồng thời cành lá của chúng có thể dùng làm phân xanh hoặc thức ăn gia súc. Việc kết hợp các loài cây bản địa có giá trị như trám, sấu, mây với cây nông nghiệp là một hướng đi khôn ngoan, vừa phát huy kiến thức bản địa, vừa tạo ra chuỗi giá trị nông sản đa dạng, giảm rủi ro cho người nông dân.

3.2. Kỹ thuật thiết kế mô hình và các biện pháp lâm sinh tác động

Thiết kế mô hình là việc sắp xếp các loại cây trồng một cách khoa học trên nương rẫy. Một trong những kỹ thuật được khuyến nghị mạnh mẽ là trồng cây theo băng (Alley Cropping). Theo đó, các hàng cây lâm nghiệp hoặc cây họ đậu được trồng dày theo đường đồng mức, tạo thành các "băng cây". Khoảng không gian giữa hai băng cây được dùng để trồng cây nông nghiệp hàng năm. Phương pháp này mang lại lợi ích kép: các băng cây giúp ngăn chặn dòng chảy bề mặt, giữ đất, giữ nước hiệu quả; đồng thời, chúng cung cấp sinh khối hữu cơ khi được cắt tỉa. Các biện pháp lâm sinh khác bao gồm việc duy trì một độ tàn che hợp lý để hạn chế cỏ dại và giữ ẩm cho đất. Trong giai đoạn đầu, có thể giữ lại một số cây gỗ tiên phong tái sinh tự nhiên như màng tang, ba soi để che bóng cho cây trồng chính. Quá trình chuyển đổi nên diễn ra từ từ, không phá trắng toàn bộ diện tích mà tiến hành theo từng khu vực nhỏ để giảm thiểu tác động đến môi trường và đảm bảo người dân vẫn có đất sản xuất.

IV. Hiệu quả kinh tế xã hội từ rừng nông lâm ở Mường La

Việc áp dụng mô hình nông lâm kết hợp mang lại những hiệu quả vượt trội cả về kinh tế và xã hội, là minh chứng rõ ràng cho tính ưu việt của giải pháp chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm ở Mường La. Về kinh tế, mô hình này đa dạng hóa nguồn thu nhập cho các hộ gia đình. Thay vì chỉ trông chờ vào một vụ lúa nương hay ngô bấp bênh, người dân có thêm thu nhập từ các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, cây ăn quả và các sản phẩm từ chăn nuôi. Bảng 4.20 trong nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà (2006) đã so sánh hiệu quả kinh tế và chỉ ra rằng các chỉ số tài chính của mô hình chuyển đổi đều cao hơn hẳn so với canh tác nương rẫy truyền thống. Cụ thể, các chỉ số như Giá trị hiện tại thuần (NPV) và Tỷ suất thu hồi vốn nội bộ (IRR) đều cho thấy khả năng sinh lời và tính bền vững của mô hình mới. Điều này giúp các hộ gia đình thoát khỏi sự phụ thuộc vào cây lương thực ngắn ngày, tạo ra một sinh kế cho người dân ổn định và có khả năng tích lũy. Về mặt xã hội, mô hình nông lâm kết hợp góp phần quan trọng vào công cuộc giảm nghèo bền vững. Khi thu nhập được cải thiện và ổn định, chất lượng cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số được nâng cao, giảm bớt tình trạng di cư và các tệ nạn xã hội. Mô hình cũng tạo ra nhiều việc làm tại chỗ, sử dụng hiệu quả nguồn lao động nông nhàn.

4.1. Phân tích hiệu quả kinh tế và gia tăng thu nhập bền vững

Phân tích kinh tế cho thấy lợi ích tài chính rõ rệt từ việc chuyển đổi. Mô hình nông lâm kết hợp giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất, tạo ra nhiều sản phẩm trên cùng một diện tích. Trong những năm đầu, cây nông nghiệp ngắn ngày cung cấp lương thực và thu nhập tức thời. Khi cây lâm nghiệp và cây ăn quả lớn dần, chúng bắt đầu cho thu hoạch, tạo ra nguồn thu nhập trung và dài hạn. Ví dụ, một mô hình kết hợp trồng ngô trong 2-3 năm đầu, sau đó thu hoạch quả từ cây sơn tra, và cuối cùng là khai thác gỗ từ cây lát hoa sẽ tạo ra một dòng tiền liên tục và ổn định. Điều này khác biệt hoàn toàn với mô hình nương rẫy có thu nhập giảm dần theo thời gian. Sự đa dạng hóa sản phẩm cũng giúp giảm rủi ro. Nếu một loại cây trồng bị mất mùa hoặc rớt giá, các sản phẩm khác sẽ bù lại, giúp thu nhập của người dân không bị ảnh hưởng nặng nề. Việc hình thành các chuỗi giá trị nông sản từ các sản phẩm đặc trưng của mô hình sẽ còn nâng cao hơn nữa giá trị kinh tế, hướng tới một nền nông nghiệp hàng hóa.

4.2. Tác động xã hội cải thiện sinh kế và vai trò của cộng đồng

Tác động xã hội của mô hình là vô cùng to lớn. Việc có một sinh kế cho người dân ổn định giúp củng cố cấu trúc xã hội tại các thôn bản. Người dân, đặc biệt là phụ nữ, có thêm cơ hội việc làm và nâng cao vai trò trong gia đình. An ninh lương thực được đảm bảo tốt hơn, không chỉ từ cây trồng mà còn từ việc cải thiện môi trường sống cho vật nuôi. Quan trọng hơn, quá trình thực hiện mô hình nông lâm kết hợp thường đi kèm với các hoạt động tập huấn, chuyển giao kỹ thuật. Điều này giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng canh tác cho người dân. Họ học được cách quản lý tài nguyên đất bền vững, cách lập kế hoạch sản xuất kinh doanh. Sự tham gia của cộng đồng trong việc lựa chọn mô hình, quy hoạch và thực hiện là yếu tố then chốt. Khi người dân thấy được lợi ích trực tiếp và được làm chủ quá trình, họ sẽ tích cực tham gia bảo vệ và phát triển rừng, góp phần xây dựng nông thôn mới và bảo vệ môi trường Mường La một cách hiệu quả nhất.

4.3. Chính sách hỗ trợ nông nghiệp và các điều kiện cần thiết

Để nhân rộng thành công mô hình, vai trò của các chính sách hỗ trợ nông nghiệp là không thể thiếu. Khảo sát cho thấy nhu cầu về vốn để chuyển đổi là rất lớn (Bảng 4.19). Người dân cần được tiếp cận với các nguồn vốn vay ưu đãi để đầu tư cây giống, phân bón và chi trả chi phí lao động trong những năm đầu chưa có thu hoạch. Bên cạnh đó, chính sách về đất đai cần rõ ràng, đảm bảo người dân được giao đất, giao rừng ổn định, lâu dài để họ yên tâm đầu tư. Công tác khuyến nông, chuyển giao khoa học kỹ thuật phải được đẩy mạnh, giúp người dân nắm vững các quy trình từ cải tạo đất dốc đến chăm sóc, thu hoạch và chế biến sản phẩm. Việc xây dựng các tổ hợp tác, hợp tác xã là cần thiết để liên kết các hộ sản xuất, tạo ra sản lượng hàng hóa lớn và kết nối với thị trường tiêu thụ. Sự kết hợp đồng bộ giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ để quá trình chuyển đổi diễn ra thành công trên diện rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp NguyÔn Thanh Hµ Gi¶i ph¸p chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng n«ng l©m kÕt hîp cung cÊp l©m s¶n ngoµi gç ë vïng hå huyÖn m­êng la tØnh s¬n la LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y - 2006 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp NguyÔn Thanh Hµ Gi¶i ph¸p chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng n«ng l©m kÕt hîp cung cÊp l©m s¶n ngoµi gç ë vïng hå huyÖn m­êng la tØnh s¬n la Chuyªn ngµnh : L©m häc M· sè : 60.60 LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Gi¸o viªn h­íng dÉn: PGS.TS Hoµng Kim Ngò Hµ T©y - 2006 Lêi c¶m ¬n LuËn v¨n ®­îc hoµn thµnh theo ch­¬ng tr×nh ®µo t¹o th¹c sü cña Tr­êng ®¹i häc L©m nghiÖp, Xu©n Mai, Hµ T©y. Nh©n dÞp hoµn thµnh ®Ò tµi, t¸c gi¶ bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi PGS. TS Hoµng Kim Ngò, TS. Ph¹m V¨n §iÓn, nh÷ng ng­êi ®· båi d­ìng kiÕn thøc quÝ b¸u vµ ®· dµnh t×nh c¶m tèt ®Ñp cho t¸c gi¶ tõ khi h×nh thµnh, ph¸t triÓn ý t­ëng, x©y dùng ®Ò c­¬ng nghiªn cøu, ®Õn c¸c ph­¬ng ph¸p luËn, tæ chøc nghiªn cøu triÓn khai vµ x©y dùng b¸o c¸o khoa häc cña ®Ò tµi nµy.

T¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¶m ¬n phßng ph©n tÝch ®Êt Tr­êng ®¹i häc L©m nghiÖp, c¸n bé ViÖn Sinh th¸i rõng vµ M«i tr­êng - Tr­êng ®¹i häc L©m nghiÖp ®· gióp ®ì t¸c gi¶ hoµn thµnh luËn v¨n nµy. §èi víi ®Þa ph­¬ng, nh©n dÞp nµy cho t¸c gi¶ xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi c¸n bé Së NN&PTNT tØnh S¬n La, ®Æc biÖt tíi nh©n d©n x· ChiÒng Lao vµ M­êng Trai huyÖn M­êng La tØnh S¬n La, phßng ®Þa chÝnh, UBND cña hai x·, n¬i t¸c gi¶ ®· ®Õn thu thËp sè liÖu ®Ó thùc hiÖn ®Ò tµi. Xin c¶m ¬n b¹n bÌ vµ ®ång nghiÖp ®· khuyÕn khÝch vµ gióp ®ì t¸c gi¶ trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi. MÆc dï ®· nç lùc lµm viÖc, nh­ng do tr×nh ®é h¹n chÕ nhiÒu mÆt, nªn ®Ò tµi kh«ng thÓ tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt nhÊt ®Þnh.

T¸c gi¶ rÊt mong nhËn ®­îc nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c thÇy c«, b¹n bÌ ®ång nghiÖp, c¸c nhµ khoa häc vµ xin ch©n thµnh tiÕp thu mäi ý kiÕn ®ãng gãp ®Ó luËn v¨n ®­îc hoµn thiÖn h¬n. Xin tr©n träng c¶m ¬n! T¸c gi¶ NguyÔn Thanh Hµ môc lôc Môc Tiªu ®Ò Trang Lêi c¶m ¬n Môc lôc Danh môc b¶ng §Æt vÊn ®Ò 1 PhÇn 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 4 1.1 Trªn thÕ giíi 4 1.1 Nghiªn cøu canh t¸c n­¬ng rÉy 4 1.2 Nghiªn cøu n«ng l©m kÕt hîp 5 1.3 Nghiªn cøu chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng NLKH cung cÊp 10 LSNG 1.1 Nghiªn cøu canh t¸c n­¬ng rÉy 11 1.2 Nghiªn cøu n«ng l©m kÕt hîp vµ sö dung trªn ®Êt dèc 13 1.3 Nghiªn cøu chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng NLKH cung cÊp 15 LSNG 1.4 Kinh nghiÖm chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy vµ x©y dùng hÖ thèng NLKH 16 ë ViÖt Nam PhÇn 2 Môc tiªu, giíi h¹n, ®èi t­îng, néi dung vµ ph­¬ng ph¸p 19 nghiªn cøu 2.1 Môc tiªu nghiªn cøu 19 2.1 Môc tiªu chung 19 2.2 Môc tiªu cô thÓ 19 2.3 Néi dung nghiªn cøu 19 2.4 Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu 19 2.1 Ph­¬ng ph¸p thu thËp sè liÖu 19 2.2 Ph­¬ng ph¸p xö lý sè liÖu 22 PhÇn 3 §iÒu kiÖn c¬ b¶n cña khu vùc nghiªn cøu 25 3.1 HuyÖn M­êng La 25 3.3 §¸nh gi¸ chung 31 PhÇn 4 KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o luËn 33 4.1 Thùc tr¹ng vµ xung h­íng canh t¸c n­¬ng rÉy ë hai x· 33 4.1 Thùc tr¹ng ho¹t ®éng canh t¸c n­¬ng rÉy 33 4.2 Thùc tr¹ng ®èi t­îng n­¬ng rÉy 40 4.3 Xu h­íng biÕn ®æi n­¬ng rÉy, rõng NLKH trong khu vùc 57 4.2 Nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó ng­êi d©n chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng 59 NLKH cung cÊp LSNG 4.3 §iÒu kiÖn vÒ kü thuËt 69 4.3 Nh÷ng gi¶i ph¸p ®Ó chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng NLKH 70 4.1 Gi¶i ph¸p vÒ kinh tÕ – x· héi 70 4.2 Gi¶i ph¸p vÒ kü thuËt 72 4.4 §Ò xuÊt m« h×nh chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thµnh rõng NLKH ë 2 x· 77 4.1 Lùa chän m« h×nh ®Ó chuyÓn ho¸ 78 4.2 ThiÕt kÕ m« h×nh rõng NLKH chuyÓn ho¸ tõ n­¬ng rÉy 79 4.3 Kü thuËt trång c¸c loµi c©y 82 4.4 Dù kiÕn hiÖu qu¶ m« h×nh 83 PhÇn 5 KÕt luËn - Tån t¹i - KhuyÕn nghÞ 85 5.3 KhuyÕn nghÞ 88 Tµi liÖu tham kh¶o 89 Phô lôc Danh Lôc B¶ng Tiªu ®Ò Trang B¶ng 1-1. C¸c h­íng chuyÓn ho¸ NR thµnh rõng NLKH cho LSNG 15 B¶ng 3. Thùc tr¹ng diÖn tÝch rõng ë hai x· nghiªn cøu träng ®iÓm 30 B¶ng 4.

C¬ cÊu sö dông ®Êt t¹i x· ChiÒng Lao vµ M­êng Trai 33 B¶ng 4. LÞch thêi vô s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ ch¨n nu«i cña khu vùc 38 nghiªn cøu B¶ng 4. DiÖn tÝch n­¬ng rÉy cña hai x· nghiªn cøu 40 B¶ng 4. TËp qu¸n canh t¸c n­¬ng rÉy cña ®Þa bµn nghiªn cøu 41 B¶ng 4.

N¨ng suÊt c©y trång trªn ®Êt n­¬ng rÉy (kg/ha) 41 B¶ng 4. ChØ tiªu vÒ hiÖu qu¶ kinh tÕ cña c¸c m« h×nh canh t¸c 42 Biªñ 4. Ph©n lo¹i thu nh©p kinh tÕ hé gia ®×nh cña hai b¶n 43 B¶ng 4. C¬ cÊu sö dông ®Êt vµ thu nhËp cña mét hé gia ®×nh nghÌo ®iÓn 44 h×nh B¶ng 4.

C¬ cÊu sö dông ®Êt vµ thu nhËp cña mét hé gia ®×nh trung b×nh 46 ®iÓn h×nh B¶ng 4. C¬ cÊu sö dông ®Êt vµ thu nhËp cña mét hé gia ®×nh Kh¸ ®iÓn 47 h×nh B¶ng 4. C¬ cÊu sö dông ®Êt vµ thu nhËp cña mét hé gia ®×nh Giµu ®iÓn 49 h×nh B¶ng 4. Mét sè chØ tiªu vÒ hiÖu qu¶ x· héi cña m« h×nh canh t¸c n­¬ng 52 rÉy B¶ng 4.

Mét sè tÝnh chÊt lý - ho¸ häc cña ®Êt 53 B¶ng 4. KÕt qu¶ ph©n tÝch NH4+, K2O, P2O5 cña ®Êt 55 B¶ng 15. Tæng hîp ®é xèp vµ mét sè nh©n tè ¶nh h­ëng 55 B¶ng 4. DiÖn tÝch ®Êt cã thÓ ph¸t triÓn l©m nghiÖp tèi ®a t¹i c¸c x· 57 nghiªn cøu B¶ng 4.

Møc ®é mong muèn cña hé gia ®×nh trong viÖc chuyÓn ho¸ 61 n­¬ng rÉy B¶ng 4. Nhu cÇu vèn trong chuyÓn ho¸ n­¬ng rÉy thnµh rõng NLKH cña 65 c¸c hé gia ®×nh B¶ng 4. Yªu cÇu ®é tµn che vµ ®é che phñ (TC+CP) cña líp th¶m thùc 78 vËt gi÷ n­íc B¶ng 4. So s¸nh hiÖu qu¶ kinh tÕ cña n­¬ng vµ m« h×nh chuyÓn ho¸ 84 1 §Æt vÊn ®Ò M­êng La lµ mét huyÖn miÒn nói thuéc vïng phßng hé ®Çu nguån S«ng §µ tØnh S¬n La víi tæng diÖn tÝch tù nhiªn 140.

Trªn ®Þa bµn huyÖn cã 8 d©n téc anh em sinh sèng nh­ng chiÕm phÇn ®«ng lµ d©n téc Th¸i vµ H’m«ng. N¬i ®©y ®ång bµo d©n téc vÉn canh t¸c n­¬ng rÉy nh­ mét ho¹t ®éng chñ yÕu nh»m ®¶m b¶o an toµn l­¬ng thùc cho céng ®ång. Sù tån t¹i cña n­¬ng rÉy kh«ng nh÷ng lµ sù “®Æt nhÇm chç” trªn vïng ®Êt phßng hé xung yÕu ®Çu nguån, lµ nguyªn nh©n ph¸ rõng vµ suy tho¸i m«i tr­êng mµ cßn cã hiÖu qu¶ kinh tÕ thÊp. MÆc dï, n­¬ng rÉy lµ mét phÇn kh«ng thÓ thiÕu trong sinh kÕ cña nhiÒu céng ®ång vïng cao, nh­ng ®Ó duy tr× sù bÒn v÷ng th× viÖc c¶i tiÕn n­¬ng rÉy thµnh hÖ kinh tÕ- sinh th¸i cã tÝnh æn ®Þnh vµ hiÖu qu¶ cao h¬n lµ ®ßi hái tÊt yÕu, phï hîp víi xu h­íng vµ tiÕn bé x· héi.

SÏ sai lÇm khi phñ nhËn sù tån t¹i cña hÖ thèng n­¬ng rÉy ë mét ®Þa ph­¬ng nµo ®ã, nh­ng viÖc chuyÓn ho¸ nã thµnh mét bé phËn cÊu tróc cña hÖ kinh tÕ- sinh th¸i cã søc s¶n xuÊt cao h¬n, æn ®Þnh h¬n sÏ lµ mét lùa chän kh«n ngoan. Xu h­íng chung ë vïng hå huyÖn M­êng La lµ diÖn tÝch n­¬ng rÉy sÏ tiÕp tôc t¨ng lªn, diÖn tÝch rõng sÏ tiÕp tôc gi¶m ®i d­íi t¸c ®éng cña t¸i ®Þnh c­, gia t¨ng mËt ®é d©n sè vµ mÊt ®Êt s¶n xuÊt lóa n­íc do x©y dùng ®Ëp thuû ®iÖn S¬n La (Ph¹m V¨n §iÓn, 2005) [6]. ViÖc x©y dùng nhµ m¸y thuû ®iÖn S¬n La lµ mét th¸ch thøc trong viÖc quy ho¹ch, bè trÝ d©n c­, ®Êt s¶n xuÊt, b¶o vÖ rõng vµ chuyÓn h­íng cho ®ång bµo t¸i ®Þnh c­ bëi v× sÏ ph¶i chuyÓn toµn bé d©n c­ tõ cèt 140m lªn cèt 218m ®Ó ®¶m b¶o an toµn cho cuéc sèng cña ng­êi d©n. Khi ch­a x©y dùng nhµ m¸y thuû ®iÖn S¬n La vïng ven hå huyÖn M­êng La ®· ®­îc quy ho¹ch lµ vïng phßng hé ®Çu nguån s«ng §µ, do ®ã sau khi x©y dùng ®Ëp, vÞ thÕ phßng hé ®Çu nguån ë n¬i ®©y cµng ®­îc n©ng lªn.

ViÖc b¶o tån vµ ph¸t triÓn rõng ®Ó cung cÊp æn ®Þnh nguån n­íc, ng¨n c¶n xãi mßn båi lÊp lßng hå, duy tr× c«ng suÊt vµ tuæi thä c«ng tr×nh thuû ®iÖn cµng trë thµnh nhu cÇu bøc thiÕt. Lµm sao sím æn ®Þnh cuéc sèng cña ng­êi d©n, gi¶m bít sù lÖ thuéc cña thu nhËp tõ c¸c ho¹t ®éng ph¸ rõng, chuyÓn rõng lµm n­¬ng rÉy tr¸i phÐp, tõng b­íc chuyÓn h­íng canh t¸c sang ph­¬ng thøc th©m canh vµ ®Þnh canh trªn ®Êt dèc, h¹n chÕ xãi mßn, 2 röa tr«i ®Êt, lµ nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®­îc gi¶i quyÕt ë vïng hå huyÖn M­êng La, tØnh S¬n La. Chóng ta ®· thÊy ®­îc tÇm quan träng cña rõng phßng hé ®Çu nguån cña vïng hå thuû ®iÖn Hoµ B×nh. Trong ®iÒu kiÖn ®Êt dèc, m­a mïa, n­¬ng rÉy lµm cho ®Êt bÞ tho¸i ho¸ nhanh chãng, sù b¹c mµu cña ®Êt ®ai kÐo theo n¨ng suÊt c©y trång gi¶m xuèng vµ sù ®ãi nghÌo cña ng­êi d©n.

DiÖn tÝch rõng ®Çu nguån liªn tôc gi¶m ®Õn møc b¸o ®éng, trong n¨m 2005 l­îng n­íc kh«ng ®ñ cho nhµ m¸y thuû ®iÖn ho¹t ®éng, c¸c tæ m¸y ph¸t ®iÖn ph¶i ngõng ho¹t ®éng hoÆc ph¶i ho¹t ®éng mét c¸ch cÇm cù lµm cho ®iÖn n¨ng c¶ n­íc bÞ thiÕu hôt trÇm träng, g©y thiÖt h¹i kh«ng nhá cho nÒn kinh tÕ c¶ n­íc. Theo dù b¸o nÕu cø tiÕp tôc t×nh tr¹ng nh­ vËy nh÷ng n¨m sau t×nh tr¹ng thiÕu ®iÖn cßn diÔn ra mét c¸ch trÇm träng h¬n n÷a. Tr­íc thùc tr¹ng suy tho¸i tµi nguyªn m«i tr­êng vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi khã kh¨n, vïng hå Hoµ B×nh ®· ph¶i ®èi mÆt víi nhiÒu th¸ch thøc vµ trë ng¹i lín. Tr­íc nh÷ng thùc tr¹ng ®ã, vÊn ®Ò ®Æt ra lµ ph¶i lµm thÕ nµo ®Ó thuû ®iÖn S¬n La kh«ng r¬i vµo t×nh tr¹ng nh­ thuû ®iÖn Hoµ B×nh lµ mét ®iÒu hÕt søc cÇn thiÕt.

Gi¶i ph¸p tr­íc m¾t vµ l©u dµi lµ æn ®Þnh ®­îc cuéc sèng cña ng­êi d©n, lµm sao ®Ó ®ång bµo chuyÓn ®­îc tËp qu¸n canh t¸c n­¬ng rÉy.