Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp hàng hóa tại tỉnh Bắc Kạn

Luận văn phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa tại tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Phạm Văn Du
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Chính
• Trường học: Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa tại Thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hàng hóa

Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hàng hóa là quá trình thay đổi cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp theo hướng tăng tỷ trọng sản xuất hàng hóa so với nông nghiệp tự cung tự cấp. Tại Bắc Kạn, quá trình này đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Ý nghĩa của chuyển dịch cơ cấu bao gồm tăng giá trị gia tăng nông nghiệp, cải thiện thu nhập nông dân, phát triển bền vững và tạo việc làm. Đây là xu hướng tất yếu trong phát triển kinh tế nông thôn hiện đại, giúp nông dân Bắc Kạn thoát khỏi tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, tiến tới nông nghiệp hàng hóa chuyên biệt và hiệu quả cao.

1.1. Định nghĩa chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp là sự thay đổi về tỷ trọng, mức độ và hình thức của các ngành kinh tế nông nghiệp. Tại Bắc Kạn, điều này thể hiện qua việc tăng sản lượng nông sản hàng hóa như cà phê, chè, dâu tây và giảm diện tích nương rẫy tự cung cấp. Mục tiêu chuyển dịch là nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất đai và lao động trong nông nghiệp hàng hóa bền vững.

1.2. Tầm quan trọng phát triển nông nghiệp hàng hóa tại Bắc Kạn

Phát triển nông nghiệp hàng hóa giúp Bắc Kạn tận dụng lợi thế địa lý và khí hậu để sản xuất các nông sản có giá trị cao. Nông nghiệp hàng hóa tại Bắc Kạn mang lại thu nhập cao hơn cho nông dân so với nông nghiệp tự cung. Việc chuyển dịch cơ cấu góp phần phát triển kinh tế xã hội, giảm đói nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống nông thôn.

II. Điều kiện tự nhiên và tiềm lực phát triển nông nghiệp hàng hóa

Bắc Kạn sở hữu những điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển nông nghiệp hàng hóa đa dạng. Vị trí địa lý ở vùng núi phía Bắc với khí hậu ôn đới, độ cao 500-1000m tạo điều kiện lý tưởng cho sản xuất hàng hóa như cà phê Arabica, chè và các cây ăn quả đặc sản. Tiềm lực nông nghiệp của Bắc Kạn còn thể hiện ở đất đai phì nhiêu, có lớp dốc tự nhiên tốt cho thoát nước. Tuy nhiên, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp cần phải kết hợp hợp lý giữa nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản để phát triển bền vững.

2.1. Đặc điểm khí hậu và thổ nhưỡng cho nông nghiệp hàng hóa

Bắc Kạn có khí hậu ôn đới với mưa phân bố đều, nhiệt độ trung bình 15-20°C, phù hợp sản xuất nông sản hàng hóa chất lượng cao. Thổ nhưỡng mầm mỏng là lợi thế để phát triển nông nghiệp hàng hóa như cà phê, chè và các loại rau cao ngoài dâu. Độ cao 600-800m là vùng vàng để chuyển dịch cơ cấu sang những cây trồng có giá trị kinh tế cao.

2.2. Tài nguyên lâm nghiệp và quản lý bền vững

Lâm nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong kinh tế Bắc Kạn với hơn 70% diện tích là rừng. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp phải kết hợp bảo vệ rừng với sản xuất hàng hóa trồng trụ bền vững. Các cây công nghiệp hàng hóa như cà phê, chè có thể trồng xen với rừng, tạo giá trị vừa kinh tế vừa bảo vệ môi trường tại Bắc Kạn.

III. Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hàng hóa tại Bắc Kạn chịu tác động từ nhiều nhân tố khách quan và chủ quan. Các nhân tố kinh tế như giá cả nông sản hàng hóa, chi phí sản xuất, thị trường tiêu thụ là những yếu tố quan trọng quyết định sự chuyển dịch cơ cấu. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ của nhà nước, năng lực kỹ thuật của nông dân, cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường cũng ảnh hưởng lớn. Nhân tố xã hội như lao động, đào tạo kỹ năng nông dân thúc đẩy hay cản trở phát triển nông nghiệp hàng hóa tại Bắc Kạn.

3.1. Nhân tố kinh tế và thị trường nông sản hàng hóa

Thị trường nông sản hàng hóa tạo động lực cho chuyển dịch cơ cấu tại Bắc Kạn. Nhu cầu cao với nông sản hàng hóa chất lượng từ cà phê, chè tạo điều kiện lợi nhuận. Giá cả hàng hóa nông nghiệp ổn định khuyến khích nông dân chuyển sang nông nghiệp hàng hóa. Tuy nhiên, chi phí sản xuất cao, khó tiếp cận vốn vay là trở ngại cho phát triển nông nghiệp hàng hóa tại vùng nông thôn Bắc Kạn.

3.2. Chính sách hỗ trợ và năng lực nông dân

Chính sách phát triển nông nghiệp hàng hóa của tỉnh Bắc Kạn hỗ trợ nông dân chuyển dịch cơ cấu qua cấp tín dụng, chuỗi giá trị. Năng lực nông dân trong ứng dụng công nghệ, quản lý sản xuất quyết định hiệu quả chuyển dịch. Đào tạo kỹ năng, tuyên truyền về nông nghiệp hàng hóa là cần thiết để nâng cao hiệu quả phát triển sản xuất hàng hóa tại Bắc Kạn.

IV. Giải pháp và hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hàng hóa hiệu quả tại Bắc Kạn, cần triển khai các giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện chuỗi giá trị nông sản hàng hóa từ sản xuất đến tiêu thụ, giúp nông dân nâng cao giá trị gia tăng. Thứ hai, đầu tư cơ sở hạ tầng nông thôn, hệ thống tưới tiêu, đường giao thông để thuận tiện sản xuất hàng hóa. Thứ ba, tăng cường đào tạo và chuyển giao công nghệ hiện đại cho nông dân. Cuối cùng, hỗ trợ tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp để giảm rủi ro khi chuyển dịch sang nông nghiệp hàng hóa. Những giải pháp này sẽ giúp Bắc Kạn phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững.

4.1. Phát triển chuỗi giá trị nông sản hàng hóa

Chuỗi giá trị nông sản hàng hóa kết nối từ sản xuất nông sản đến tiêu thụ cuối cùng. Phát triển chuỗi giá trị giúp nông dân Bắc Kạn sản xuất hàng hóa với giá cao hơn, giảm chi phí trung gian. Hợp tác xã, doanh nghiệp nông sản đóng vai trò quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu. Nông sản hàng hóa như cà phê, chè của Bắc Kạn cần được xây dựng thương hiệu, đạt chứng chỉ chất lượng để tăng giá trị.

4.2. Đầu tư cơ sở hạ tầng và công nghệ nông nghiệp

Cơ sở hạ tầng nông thôn như đường giao thông, điện, nước là nền tảng cho phát triển nông nghiệp hàng hóa hiệu quả. Công nghệ nông nghiệp hiện đại, máy móc, hệ thống tưới tiêu tự động nâng cao năng suất sản xuất hàng hóa. Chuyển dịch cơ cấu cần hỗ trợ nông dân tiếp cận công nghệ để phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững, giảm chi phí sản xuất, tăng sức cạnh tranh nông sản hàng hóa Bắc Kạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa ở thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 5 Chương 4: Định hướng và giải pháp chủ yếu nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa ở thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG LÂM NGHIỆP THEO HƢỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA 1.1 Cơ sở lý luận chung 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế là một phạm trù kinh tế bao gồm nhiều bộ phận có mối quan hệ biện chứng với nhau hợp thành cấu trúc bên trong của nền kinh tế và được sắp xếp theo một tỷ lệ nhất định trong một không gian và thời gian cụ thể.

Cơ cấu kinh tế không cố định mà luôn vận động và phát triển. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là khái niệm chỉ tổng thể các hoạt động kinh tế trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, thể hiện bằng tỷ lệ nhất định về mặt định tính và định lượng của các ngành trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, ngư nghiệp trong một không gian va thời gian cụ thể. Khái niệm về hàng hóa Hàng hoá là một dạng vật chất được đem ra trao đổi. Hàng hoá là sản phẩm của lao động nhằm thoả mãn nhu cầu của con người thông qua trao đổi là mua bán.

Hàng hoá có hai thuộc tính: Giá trị và giá trị sử dụng. Từ khái niệm đó ta thấy một sản phẩm sản xuất ra được đem ra trao đổi mới được gọi là hàng hoá; song trao đổi được thì sản phẩm đó đã có một giá trị nhất định (giá trị trao đổi) và sản phẩm đó đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng (giá trị sử dụng). Như vậy, sản phẩm hàng hoá trên thị trường chịu sự chi phối của hai quy luật: Quy luật cung cầu và quy luật cạnh tranh. Nếu sản phẩm cung vượt cầu thì sản phẩm đó hoặc là thừa hoặc phải chịu bán với giá thấp, chịu thua lỗ.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 7 Ở khía cạnh khác, cùng một loại sản phẩm lưu thông trên thị trường nhưng sản phẩm có chất lượng tốt hơn, đáp ứng được yêu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng, có giá cả hợp lý, rẻ hơn thì sản phẩm đó được tiêu thụ dễ dàng. Sản phẩm kém chất lượng, giá cả cao, cung cấp không ổn định thì sản phẩm đó bị thừa ế, thua lỗ, không đủ sức cạnh tranh trên thị trường hàng hoá. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn Công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) nông nghiệp, nông thôn là quá trình xây dựng cơ sở vật chất, kĩ thuật và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn theo định hướng sản xuất hàng hóa lớn, hiện đại, gắn nông nghiệp với công nghiệp và dịch vụ, cho phép phát huy có hiệu quả cao mọi nguồn lực và lợi thế của nền nông nghiệp nhiệt đới, mở rộng giao lưu trong nước và quốc tế nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội trong nông nghiệp và nông thôn, xây dựng nông thôn mới giàu có, công bằng, dân chủ, văn minh và xã hội chủ nghĩa. Thực chất CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn là quá trình phát triển nông thôn theo hướng tiến bộ kinh tế - xã hội của một nước công nghiệp.

Điều đó có nghĩa là không chỉ phát triển công nghiệp nông thôn mà bao gồm cả việc phát triển toàn bộ các hoạt động, các lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, và đời sống văn hóa, tinh thần ở nông thôn phù hợp với nền sản xuất công nghiệp ở nông thôn và cả nước nói chung. Như vậy, CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn là quá trình chuyển biến quy trình kĩ thuật sản xuất từ trình độ thủ công sang một nền sản xuất tiên tiến, hướng tới một nền sản xuất hàng hóa lớn, gắn kết vối công nghệ chế biến và thị trường, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỉ trọng các ngành công nghiệp, dịch vụ, giảm dần tỉ trọng ngành nông nghiệp. Nội dung của cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn và sự chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng hóa Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn bao gồm cơ cấu ngành và nội bộ ngành, cơ cấu vùng lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.

Về cơ cấu ngành và nội bộ ngành Cơ cấu kinh tế ngành và nội bộ ngành trong nông nghiệp gồm trồng trọt và chăn nuôi, hoặc nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Trong đó ngành trồng trọt bao gồm cây lương thực, cây công nghiệp, cây thực phẩm, cây lấy gỗ và bảo vệ rừng, cây dược liệu… Trong ngành chăn nuôi bao gồm: đại gia súc, gia súc, gia cầm, vật nuôi thủy sản. Cơ cấu kinh tế phân theo ngành của nền kinh tế nông thôn bao gồm ba nhóm lớn: Nông – lâm – ngư nghiệp. Công nghiệp nông thôn (bao gồm công nghiệp khai thác, chế biến, sản xuất vật liệu xây dựng, tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề truyền thống).

Dịch vụ nông thôn (bao gồm cả dịch vụ đời sống và dịch vụ sản xuất). Trong từng nhóm lại được phân chia nhỏ hơn. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, cơ cấu ngành nông nghiệp dịch chuyển theo hướng giảm dần tỷ trọng quá trị sản phẩm trồng trọt và tăng giá trị sản phẩm chăn nuôi; giảm tỷ trọng lao động trồng trọt, tăng tỷ trọng lao động chăn nuôi. Trong nội bộ ngành trồng trọt cũng như chăn nuôi đều cần phải dịch chuyển theo hương tăng giá trị sản phẩm của các loại cây trồng và vật nuôi có năng suất, chất lượng và giá trị kinh tế cao, có giá trị xuất khẩu và có lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Sự chuyển dịch của cơ cấu ngành nông thôn là theo hướng giảm tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động nông nghiệp, tăng tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Trong đó chú trọng công nghiệp chế biến phục vụ cho xuất khẩu, và thức ăn gia súc, công nghiệp sản xuất vật liệu dùng cho cư dân và xây dựng cơ sở hạ tầng cho nông thôn. Về cơ cấu ngành và lãnh thổ Sự phân công lao động ngành thường diễn ra trong một vùng lãnh thổ nhất định. Theo đó, các ngành được bố trí theo không gian cụ thể.

Tiền đề của cơ cấu vùng là lợi thế so sánh về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội. Xu thế chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng lãnh thổ theo hướng chuyên môn hóa, tập Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 9 trung hóa sản xuất và dịch vụ, hình thành những vùng sản xuất tập trung có hiệu quả cao. Trong từng vùng lãnh thổ cần coi trọng chuyên môn hóa với phát triển tổng hợp, đa dạng. Song so với cơ cấu ngành, cơ cấu vùng kinh tế có sức ỳ lớn, cho nên việc xây dụng các vùng chuyên môn hóa cần được xem xét, nghiên cứu cụ thể, thận trọng nếu vi phạm sẽ khó khắc phục, chịu tổn thất lớn.

Sự hình thành cơ cấu vùng có hai nhóm nhân tố: Một là yêu cầu của thị trường có tác động đến cơ cấu vùng Hai là khả năng, điều kiện riêng của từng vùng, nhằm tìm kiếm những lợi thế so sánh trong sản xuất kinh doanh để thỏa mãn nhu cầu của thị trường với chi phí ít nhất, tạo ra lợi nhuận cao. Về cơ cấu thành phần kinh tế Từ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI đã xác định chuyển nền kinh tế nước ta từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN. Các thành phần kinh tế như: Nhà nước, tập thể, tư nhân, tư bản, liên doanh… có địa vị pháp lý như nhau, cùng bình đẳng sản xuất kinh doanh theo pháp luật. Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nông thôn, các thành phần kinh tế nổi lên xu thế như sau: Kinh tế nhà nước còn tồn tại và phát triển ở một số ngành dịch vụ nông nghiệp như thủy nông, vật tư, giống và thú y; Kinh tế hợp tác xã theo kiểu mới hiện nay đang từng bước hình thành; Kinh tế hộ nông dân là đơn vị sản xuất tự chủ ra đời đã tỏ ra phù hợp với giai đoạn hiện nay.

Trong quá trình đó đang diễn ra xu hướng chuyển biến kinh tế hộ tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa. Xu thế phát triển của kinh tế hộ từ khi có nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (5/4/1988). Đặc biệt, Luật đất đai năm 1993, Luật đất đai sửa đổi năm 1998, 2003 và năm 2014, ruộng đất được tích tụ với qui mô phù hợp đã và đang thực sự khuyến khích phát triển kinh tế trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp với đặc trưng là sản xuất hàng hóa. Tỷ trọng kinh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 10 tế nhà nước trong nghiệp và nông thôn đã có sự giảm mạnh, tỷ trọng các thành phần kinh tế khác có xu thế tăng lên rõ rệt.

Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn Cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn luôn có 6 đặc trưng cơ bản. Một là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn mang tính khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người. Hai là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn mang tính lịch sử xã hội. Ba là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn không ngừng vận động Bốn là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn gắn liền với với quá trình hợp tác và phân công lao động với bên ngoài.

Năm là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn, ngành nông nghiệp chiếm ưu thế, trong đó nghành trồng trọt là chủ yếu (Đặc biệt với các nước chậm phát triển) Sáu là: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn vận động, phát triển trên một địa bàn rộng 1. Một số vấn đề lý luận về sản xuất hàng hóa 1. Một số khái niệm cơ bản a. Khái niệm về sản xuất hàng hóa Sản xuất hàng hoá đánh dấu một mốc quan trọng trong tiến trình phát triển kinh tế của mỗi nước.

So với nền kinh tế tự nhiên, tự cung tự cấp, kinh tế hàng hoá có những ưu thế nổi bật.