đặt vấn đề chương trình truyền hình cho người Thái Tây Bắc bên cạnh bức tranh truyền thông cho đồng bào dân tộc thiểu số khác, đồng thời nhìn nhận ở một góc nhìn toàn cảnh hơn trong hoạt động truyền thông cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện nay ta thấy có chương trình truyền hình tiếng Thái có điểm khác biệt, nổi trội và mang ý nghĩa xã hội nhất định. Chương trình truyền hình tiếng Thái có ưu thế là đối tượng công chúng đông đảo với dân số trên 1 triệu người, quy mô này khá lớn trong thị trường truyền thông chuyên biệt cho các sắc tộc, các cộng đồng hiện nay. Mặc dù, quy mô dân số này là đáng kể nhưng do điều kiện địa lý, tự nhiên vùng Tây Bắc khắc nghiệt nên trình độ kinh tế - xã hội của bà con vẫn còn không đồng đều, nhiều nơi vẫn còn trong tình trạng lạc hậu, có mức sống thấp và tỷ lệ đói nghèo cao, chậm phát triển. Vì thế chương trình truyền hình tiếng Thái càng có cơ hội để thể hiện rõ vai trò và ý nghĩa của mình trong công tác truyền thông nói chung và của truyền hình nói riêng nhằm góp phần nâng cao nhận thức chính trị tư tưởng giúp bà con đồng bào Thái hiểu rõ đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tự mình vươn lên xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống, bảo tồn và phát huy truyền thống dân tộc.3 Các tiêu chí đánh giá chất lượng chương trình truyền hình tiếng Thái Để có một tác phẩm truyền hình thành công, các yếu tố về nội dung hình thức phải được kết hợp tối đa, hài hòa và phù hợp với đối tượng công chúng để đạt được hiệu quả thông tin cao nhất.
Đặc biệt với đối tượng công chúng đặc thù là đồng bào dân tộc Thái, người làm chương trình càng phải làm sao các tác phẩm đều có thông điệp nội dung ý nghĩa, dễ hiểu, dễ nhớ đối với trình độ nhận thức chung của bà con. Có như vậy tác phẩm truyền hình đó mới đáp ứng được nhiệm vụ, chức năng của mình và nhu cầu thông tin của công chúng. Cụ thể: Về nội dung Thứ nhất, thông tin có định hướng chính trị rõ ràng, nội dung chương trình phản ánh được những vấn đề chinh của đất nước, của địa phương, đảm bảo được tính 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống nhất về nhận thức, tư tưởng và hành động của đại gia đình các dân tộc Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đồng thời, nội dung tin bài của các chương trình phải chắt lọc, né tránh các vấn đề không nên đề cập đến như phân biệt tôn giáo, chủng tộc.
Thứ hai, kết cấu chương trình cụ thể, không phức tạp rườm rà, dễ theo dõi nhưng vẫn đảm bảo tính chặt chẽ, tinh gọn để phù hợp với tâm lý, khả năng tiếp nhận thông tin của bà con. Thứ ba, thông tin trong tác phẩm phải đảm bảo được tính thời sự, nội dung thông tin phải mang tính mới mẻ, nóng hổi. Thông tin có thể vừa xảy ra hoặc đã xảy ra nhưng được bổ sung, phát triển thành cái mới. Sự kiện, vấn đề phải có khả năng tác động số đông công chúng xem truyền hình bởi sự đa dạng, hiếm, lạ và phải mang ý nghĩa tích cực cho sự phát triển xã hội.
Như vậy nội dung thông tin trong các chương trình truyền hình tiếng Thái phải mới mẻ, phong phú, hấp dẫn với mục đích phát triển bền vững xã hội. Thứ tư, nội dung thông tin cần mang tính xác thực, gần gũi, mang ý nghĩa thời sự và có nội dung liên quan đến khán giả người Thái. Nội dung thông tin trong các chương trình truyền hình tiếng Thái không đơn thuần chỉ là những tin tức chính trị mà bao gồm tất cả các vấn đề ở nhiều lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, đời sống xã hội. Những thông tin này cần được chọn lọc từ những vấn đề phát sinh trong chính đời sống của bà con người Thái hoặc là những thông tin mà công chúng người Thái cần, không nên thông tin một cách dàn trải chung chung.
Đó là những nội dung liên quan đến đời sống hàng ngày của bà con; cơ chế chính sách liên quan đến dân tộc và miền núi; mối quan tâm của cộng đồng về những vấn đề nổi cộm liên quan đến đồng bào như các hủ tục lạc hậu, những thói quen sinh hoạt phản khoa học cần sớm thay đổi. Sự lựa chọn nội dung phù hợp sẽ giúp thông tin của chương trình đến với bất cứ người dân, đối tượng, tầng lớp nào cũng thấy dễ hiểu, dễ nghe và có lợi ích thiết thực với đời sống hàng ngày của bà con. Thứ năm, những nội dung thông tin trong các chương trình truyền hình tiếng Thái phải có tác dụng phản ánh rõ thực trạng vấn đề mà tác phẩm đang đề cập đến. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồng thời, chính kiến của tác giả cũng phải được thể hiện rõ ràng, nhằm nêu bật được tính vấn đề trong tác phẩm, từ đó mang lại những thông tin tư vấn, định hướng hiệu quả và thiết thực với đời sống của bà con.
Về hình thức Một là, nội dung của tác phẩm phải đơn giản, dễ hiểu đối với bà con, cần ngắn gọn, hàm súc, nêu bật nội dung và chủ đề tác phẩm. Hai là, lời dẫn của biên tập viên phải có tính khái quát nội dung tác phẩm hoặc nêu được nội dung trọng tâm của vấn đề. Ví dụ, khi dẫn đầu biên tập viên cần giới thiệu khái quát nội dung ban đầu cho người xem dễ theo dõi, còn dẫn kết thì cần kết luận những nội dung đã được phát trong chương trình. Kết cấu của chương trình, tác phẩm phải hấp dẫn dễ theo dõi, lời bình sử dụng dễ hiểu, đơn giản và phù hợp với đồng bào người Thái.
Thứ ba, ngôn ngữ trong chương trình phải sử dụng vốn ngôn ngữ cổ của đồng bào dân tộc Thái, đảm bảo sử dụng đúng vốn từ, diễn đạt gần gũi, dễ hiểu, dễ nghe, chuẩn về ngữ âm và ngữ nghĩa. Tin, bài tránh sử dụng những ngôn từ khoa học phức tạp mà không có giải thích cắt nghĩa hoặc có hàm ý phân biệt vùng miền, dân tộc, có ý nghĩa miệt thị, ví dụ như từ: mông muội, ngu dốt. Do đặc thù vốn ngôn ngữ cổ của người dân tộc Thái không phong phú, đa dạng và nhiều từ chuyên ngành khoa học như tiếng phổ thông, vì thế tác phẩm phải được vận dụng linh hoạt vốn từ để diễn giải những từ mới đó một cách đơn giản, dễ hiểu giúp đồng bào dễ tiếp thu. Bốn là, hình ảnh, âm thanh sử dụng trong chương trình phải phù hợp với lời bình và nội dung vấn đề để bổ trợ một cách sinh động trong quá trình truyền đạt thông tin giúp bà con dễ hiểu, dễ tiếp nhận.
Với đồng bào dân tộc Thái hình ảnh của tác phẩm cần phải rõ ràng, sắp xếp logic, minh họa sinh động cho lời bình sẽ giúp bà con dễ hình dung vấn đề và hiểu được nội dung thông tin mà tác phẩm phản ánh. Các thể loại tác phẩm như tin, phóng sự, bình luận, phim tài liệu… cần được sử dụng linh hoạt, phù hợp với từng loại thông tin sự kiện, vấn đề để tăng cao hiệu quả truyền đạt thông điệp tới bà con. Đồng thời, việc vận dụng khéo léo các thể loại sẽ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giúp chương trình tránh được sự nhàm chán nhằm mang lại nhiều yếu tố hấp dẫn cho đồng bào Thái. Thứ năm, các chương trình phải chú ý đến đặc điểm thói quen xem truyền hình của bà con để chọn được thời điểm phát sóng hợp lý.
Thời điểm tốt nhất là vào buổi tối, khi bà con đi làm về, tuy nhiên cũng không nên phát sóng quá muộn bởi bà con thường đi ngủ sớm.2 Vài nét về dân tộc thiểu số và cộng đồng ngƣời Thái ở Tây Bắc 1.1 Vài nét chung về dân tộc, dân tộc thiểu số Thuật ngữ dân tộc bắt nguồn từ tiếng Latinh là cộng đồng người có chung một thể chế chính trị, được thiết lập trên một lãnh thổ nhất định, được điều khiển bởi một nhà nước. Cũng có thể hiểu đó là một cộng đồng nhân dân ổn định được phát triển trong lịch sử, với một lãnh thổ riêng, một nền kinh tế thống nhất, với các đặc trưng văn hóa thống nhất với các đặc trưng văn hóa thống nhất, cùng có tiếng mẹ đẻ thống nhất và được chỉ đạo bởi một nhà nước. Khái niệm dân tộc được dùng để chỉ dân tộc quốc gia như dân tộc Việt Nam hay các cộng đồng tộc người cụ thể như dân tộc Thái, dân tộc Tày, dân tộc Kinh… Như vậy trong thực tiễn Việt Nam dân tộc có hai ý nghĩa, một là chỉ dân tộc ở cấp độ quốc gia, hai là chỉ cộng đồng tộc người cụ thể. Lô Quốc Toản: “Dân tộc thiểu số là một khái niệm khoa học được sử dụng phổ biến trên thế giới hiện nay.
Các học giả phương Tây quan niệm rằng, đây là một thuật ngữ chuyên ngành dân tộc học dùng để chỉ những dân tộc có ít dân số”. Diện mạo chung cộng đồng người dân tộc thiểu số ở Việt Nam Việt Nam là quốc gia gồm 54 dân tộc anh em, trong đó ngoài dân tộc Kinh chiếm đa số còn lại 53 dân tộc thiểu số. Quy mô dân số của các dân tộc thiểu số cũng có sự chênh lệch đáng kể, có những dân tộc thiểu số có trên một triệu người như dân tộc Tày, dân tộc Thái, dân tộc Hoa, dân tộc Mường, dân tộc Khmer thì cũng có những dân tộc có dân số rất ít như Si La, Pu Péo, Rơ Măm… Các dân tộc thường cư trú trên địa bàn rộng lớn, có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng và môi trường sinh thái. Mặc dù dân 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com số không chiếm số đông nhưng vùng dân tộc và miền núi nước ta chiếm gần ¾ diện tích tự nhiên của cả nước (bao gồm 21 tỉnh miền núi vùng cao, 23 tỉnh có miền núi và 10 tỉnh đồng bằng có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống).
Đồng bào dân tộc thiểu số có một số ít dân tộc cư trú tập trung và ổn định còn lại đa số họ thường cư trú phân tán và xen kẽ nhau. Ở miền núi hầu như không có tỉnh, huyện nào chỉ có một dân tộc cư trú mà thường có nhiều dân tộc sống cùng nhau trên một địa bàn rộng lớn.