MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong lịch sử phát triển xã hội, gia đình có vị trí đặc biệt. Gia đình là “tế bào” của xã hội, là thiết chế cơ bản trong cơ cấu tổ chức xã hội. Bởi vậy, gia đình và xã hội có tác động qua lại với nhau.
Gia đình và việc thực hiện các chức năng gia đình chịu ảnh hưởng rất nhiều của quá trình biến đổi xã hội về mọi mặt như chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật… Xã hội phát triển tạo điều kiện cho gia đình phát triển. Đồng thời, sự ổn định và phát triển của gia đình cũng có vai trò, vị trí hết sức quan trọng đối với sự ổn định và phát triển của xã hội. Gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Chính vì vậy, trong thực tế, việc xây dựng, củng cố và phát triển gia đình tạo điều kiện để gia đình thực hiện tốt các chức năng của mình có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Ngày nay, vấn đề gia đình được thế giới rất quan tâm. Liên Hợp quốc đã lấy năm 1994 là “Năm quốc tế gia đình”; nhiều nước phát triển và đang phát triển cũng nhận thức rõ rằng: củng cố sự vững chắc của gia đình là nhân tố quan trọng để ổn định, phát triển xã hội và hình thành, xây dựng các chuẩn mực, giá trị đạo đức, phong tục tập quán, lối sống văn hóa, giáo dục. Thực tế cho thấy, trong quá trình chuyển đổi từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại, sự biến đổi của gia đình và chức năng gia đình đã diễn ra một cách sâu sắc, đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là trong quá trình ĐTH. Nhiều quốc gia đã phải đối diện với không ít vấn đề liên quan tới gia đình như nghèo đói, sự bùng nổ dân số, mâu thuẫn thế hệ, lệch lạc trong mô hình gia đình… Nghiên cứu các vấn đề này và đưa ra các giải pháp phù hợp với bối cảnh hiện đại và tiếp nối với truyền thống đang được nhiều quốc gia chú ý.
1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở Việt Nam nói chung, TP Hà Nội nói riêng, quá trình ĐTH, CNH- HĐH; sự phát triển của nền KTTT và hội nhập quốc tế hiện nay đã tác động mạnh mẽ, toàn diện và mang đến những biến đổi sâu sắc tới các lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt trong đó có sự biến đổi sâu sắc của gia đình và chức năng gia đình. Trước hết, kinh tế phát triển nhanh chóng làm thay đổi hẳn bộ mặt vùng ĐTH của Hà Nội và nâng cao mức sống của các gia đình ở khu vực này. Đây cũng chính là môi trường, là điều kiện để gia đình khẳng định vị trí, vai trò đối với xã hội thông qua việc thực hiện ngày càng tốt hơn các chức năng của mình, đóng góp tích cực vào sự ổn định và phát triển chung của xã hội. Nhưng thực tế cũng cho thấy, chính quá trình ĐTH với mặt trái của nó đã tác động tiêu cực đến gia đình và việc thực hiện các chức năng của gia đình.
Bên cạnh những cơ hội mà ĐTH đem lại như đời sống vật chất, tinh thần được cải thiện và nâng cao, thì hàng loạt các vấn đề xã hội phát sinh. Quá trình ĐTH dẫn đến sự chuyển mình mạnh mẽ của những vùng ven đô và các làng quê ngoại thành Hà Nội. Trong sự chuyển mình đó, người dân ven đô Hà Nội đang phải dung hòa những giá trị văn hóa truyền thống của mình với những ảnh hưởng mạnh mẽ của lối sống hiện đại. Ảnh hưởng của quá trình ĐTH, CNH - HĐH nên phần lớn các địa phương ven đô là địa điểm phát triển của các KCN lớn; đất nông nghiệp dần được chuyển đổi sang các mục đích sử dụng khác.
Đất nông nghiệp không còn, người dân phải đối mặt với tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, khó khăn về nhà ở và tệ nạn xã hội… đang làm cho trật tự xã hội những vùng ĐTH phức tạp. Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật – xã hội đô thị, mạng lưới giao thông chưa đủ khả năng phục vụ nhu cầu phát triển… Chính những mặt trái đó của quá trình ĐTH đang đe dọa đến thiết chế gia đình cũng như sự ổn định của xã hội; khiến cho gia đình có những xáo trộn trong việc thực hiện những chức năng cơ bản của mình. Thậm chí, trong 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bối cảnh đó, nhiều gia đình đã không theo kịp với những biến đổi và phát triển của điều kiện kinh tế - xã hội; không thích ứng kịp với sự biến đổi về văn hóa, môi trường sống dẫn đến xuất hiện những gia đình phát triển lệch lạc, gia đình yếu thế không đủ điều kiện để đáp ứng những nhu cầu tối thiểu của sự tồn tại, không có đủ năng lực để đảm đương, thực hiện các chức năng của gia đình một cách bền vững. Vậy thực trạng tác động có tính hai mặt của quá trình ĐTH trong bối cảnh CNH - HĐH, phát triển KTTT đến chức năng gia đình ở Hà Nội hiện nay như thế nào? Những giải pháp để phát huy tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của quá trình ĐTH đến việc thực hiện chức năng gia đình ở Hà Nội hiện nay; đảm bảo cho các gia đình thực hiện tốt chức năng của mình và thông qua đó góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội ngày càng giàu đẹp, văn minh và hiện đại.
Để trả lời cho những câu hỏi mang tính thực tiễn và cấp thiết đó đòi hỏi phải có sự nghiên cứu chuyên sâu và cụ thể. Từ những lý do trên, tác giả quyết định chọn vấn đề “Chức năng gia đình trong quá trình đô thị hóa ở Hà Nội hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ. Tình hình nghiên cứu Gia đình là một yếu tố quan trọng cấu thành xã hội. Nghiên cứu về gia đình đã được đề cập từ lâu trên thế giới.
Ở Việt Nam, vấn đề gia đình là lĩnh vực đã và đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong bối cảnh tiến hành công cuộc đổi mới, CNH-HĐH đất nước; phát triển nền KTTT và quá trình ĐTH những năm gần đây đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ. Những biến đổi kinh tế - xã hội trong bối cảnh đó đã, đang và sẽ tác động sâu sắc tới gia đình Việt Nam, làm xuất hiện nhiều vấn đề mới đối với thiết chế gia đình, đòi hỏi phải được quan tâm nghiên cứu, phân tích, lý giải từ góc độ khoa học. Đã có nhiều công trình nghiên cứu chung về gia đình 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng như có sự tiếp cận nghiên cứu về gia đình ở nhiều góc độ khác nhau. Có thể chia thành các nhóm công trình nghiên cứu sau: * Những công trình tiêu biểu nghiên cứu chung về gia đình Việt Nam truyền thống và gia đình Việt Nam ngày nay trong bối cảnh đất nước đang đổi mới và có sự phát triển mạnh mẽ: - Gia đình Việt Nam ngày nay của GS.
Cuốn sách là tập hợp các bài viết, bài nói chuyện trong Hội thảo khoa học với chủ đề “Gia đình Việt Nam, các nguồn lực, các trách nhiệm trong sự đổi mới của đất nước và vấn đề xây dựng con người” do Trung tâm nghiên cứu khoa học về Gia đình và Phụ nữ - thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia tổ chức vào tháng 4/1995. Nội dung của cuốn sách đã góp phần khẳng định trong sự đổi mới toàn diện của đất nước hiện nay, gia đình Việt Nam giữ một vai trò hết sức quan trọng, như một đơn vị kinh tế cơ bản và một cộng đồng xã hội cơ sở. Trước đây và hiện nay, gia đình vẫn là nhân tố phát triển của xã hội. Tuy nhiên, theo các tác giả, cùng với việc mở rộng KTTT và quá trình ĐTH của đất nước đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm.
Các gia đình có nhiều thuận lợi nhưng cũng gặp không ít khó khăn trong quá trình thực hiện các chức năng, đặc biệt là chức năng giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Công trình trên đây chỉ là tập hợp những bài viết nên tính hệ thống và chuyên sâu về gia đình, đặc biệt là chức năng gia đình Việt Nam còn có những hạn chế nhất định. - Thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam hiện nay của tác giả Lê Ngọc Văn chủ biên, năm 2004. Đây là công trình phân tích các tài liệu nghiên cứu và điều tra về gia đình Việt Nam được tiến hành trong 15 năm (1990 – 2004).
Cuốn sách được kết cấu thành 3 phần với các nội dung: thực trạng cấu trúc gia đình Việt Nam, thực trạng chức năng gia đình, dự báo xu hướng biến đổi gia đình và những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn sách này, một bức tranh toàn cảnh về gia đình Việt Nam được các tác giả thể hiện thông qua việc mô tả, phân tích thực trạng cấu trúc và chức năng của gia đình. Đồng thời, dựa trên sự phân tích những thuận lợi, khó khăn, thách thức đặt ra đối với gia đình Việt Nam, tác giả còn đề xuất một số giải pháp xã hội nhằm không ngừng củng cố sự bền vững của gia đình, phát huy vai trò và năng lực to lớn của gia đình trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước. - Gia đình trong tấm gương xã hội học của tác giả Mai Quỳnh Nam, năm 2004.
Cuốn sách đề cập đến các nội dung: những vấn đề chung; cấu trúc gia đình và vấn đề giới; chức năng kinh tế gia đình; chức năng sinh đẻ của gia đình và các ảnh hưởng văn hóa; sự biến đổi các quan hệ trong gia đình. Nhìn chung, đây là những nghiên cứu về nhiều khía cạnh của gia đình Việt Nam nhưng tập trung ở góc độ xã hội học. - Nghiên cứu đặc thù của gia đình Việt Nam truyền thống để xây dựng gia đình Việt Nam trong giai đoạn CNH, HĐH (Báo cáo tóm tắt) là đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của nhóm tác giả TS. Ngô Thị Ngọc Anh và TS.
Đề tài tập trung làm rõ những đặc trưng của gia đình truyền thống trong gia đình người Kinh ở vùng đồng bằng Bắc Bộ - cái nôi văn hóa của người Việt, nơi tập trung đầy đủ nhất của những đặc điểm văn hóa truyền thống. Trong nội dung đề tài, đặc điểm về chức năng của gia đình Việt Nam đã được đề cập dưới góc độ là sự thể hiện đặc thù của gia đình Việt Nam.