Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHÍNH SÁCH THU HÚT ĐTTTNN VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 1. Khái niệm và vai trò của chính sách thu hút ĐTTNN 1. Khái niệm Chính sách là sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt được mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra 1. Từ khái niệm về chính sách nói chung, có thể đưa ra khái niệm về chính sách thu hút ĐTTTNN như sau: Chính sách thu hút ĐTTTNN tại Việt Nam là sách lược và kế hoạch cụ thể của Chính phủ Việt Nam nhằm thu hút luồng vốn ĐTTTNN thông qua các dự án đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, dựa vào đường lối chính trị và tình hình thực tế đề ra.
Chính sách thu hút ĐTTTNN là một trong những yếu tố quan trọng thuộc môi trường đầu tư nước ngoài. Các chính sách đó thể hiện thông qua các văn bản pháp luật. Chính sách thu hút ĐTTTNN có thể kể đến là chính sách đảm bảo đầu tư; các chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư gồm Chính sách đất đai, Chính sách thuế và ưu đãi tài chính, Chính sách lao động và Chính sách cơ cấu; và có các chính sách hỗ trợ khác như chính sách giá, thị trường, phát triển cơ sở hạ tầng. Vai trò của chính sách thu hút ĐTTTNN Chính sách ưu đãi và khuyến khích ĐTTTNN có vai trò quan trọng và có tính quyết định trong việc thu hút ĐTTTNN.
Trước đây, Việt Nam có nhiều lợi thế về thu hút đầu tư như: Sự ổn định về mặt chính trị của đất nước; nguồn lao động dồi dào; giá nhân công rẻ; nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú; thị trường nội địa rộng lớn với khoảng 80 triệu dân; tăng trưởng kinh tế ổn định ở mức cao trong khu vực, mức sống người dân ngày càng được cải thiện 1 Trung tâm từ điển ngôn ngữ Hà Nội - Việt Nam: Từ điển Tiếng Việt, 1992. 5 thì nay sự cạnh tranh của các quốc gia trong khu vực đã làm cho các lợi thế này của Việt Nam mất đi sự cạnh tranh của mình. Mặt khác, các nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam lại cần có một môi trường pháp lý thuận lợi, ổn định với nhiều chính sách ưu đãi hơn và chi phí kinh doanh thấp hơn so với chính sách của các quốc gia trong khu vực. Về phía các nhà đầu tư, trước khi họ quyết định đầu tư vào một quốc gia, họ luôn quan tâm đến môi trường đầu tư, trong đó chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư có vai trò quan trọng trong việc quyết định đầu tư của họ.
Chẳng hạn, các nhà đầu tư ngành công nghiệp ô tô khi quyết định đầu tư vào Việt Nam họ sẽ tìm hiểu và xem xét liệu Chính phủ Việt Nam có tạo môi trường chính sách ưu đãi và khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào lĩnh vực này hay không. Giáo sư Kenichi Ohno, Trưởng nhóm chuyên gia JICA (Nhật Bản) cho biết, theo khảo sát của JICA đối với các nhà đầu tư Nhật Bản đã xuất hiện quan ngại cho rằng, các chính sách hiện nay của Chính phủ chưa rõ ràng. Cụ thể là, Việt Nam đang vướng phải mâu thuẫn là trong khi muốn đẩy mạnh nội địa hoá, nhưng bên cạnh đó thị trường tiêu thụ quá nhỏ, cơ sở hạ tầng giao thông chưa phát triển, dẫn đến việc các liên doanh “trì trệ” xin kéo dài thời gian thực hiện cam kết nội địa hoá thì lại bị “ép” bởi các chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu linh kiện, thuế giá trị gia tăng khiến cho sự phát triển của các liên doanh công nghiệp ô tô có nguy cơ teo lại. Theo các chuyên gia Nhật Bản, việc thực hiện nội địa hoá nên được khuyến khích một cách tự nhiên theo nhu cầu phát triển của thị trường chứ không nên ép buộc các doanh nghiệp, vì như thế sẽ tạo cảm giác không tốt đối với nhà đầu tư và làm ảnh hưởng xấu đến “hình ảnh” Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư nước ngoài.
Bên cạnh đó, nhiều nhà đầu tư lo ngại về hệ thống văn bản pháp luật, chính sách thuế chưa rõ ràng và không ổn định, thường có những thay đổi không được ưu đãi như trước. 6 Là nhà đầu tư, họ cũng luôn quan tâm đến những lợi ích và những ưu đãi mà họ có thể thu được từ các dự án đầu tư thực hiện ở nước sở tại. Những lợi ích và những ưu đãi mà nhà đầu tư có thể thu được từ các dự án ĐTTTNN liên quan đến các chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư. Trong việc lập dự án, nhà đầu tư sẽ quan tâm tới thủ tục, hồ sơ xin cấp giấy phép đầu tư, lĩnh vực và ngành nào được ưu đãi đầu tư.
Trong triển khai dự án, nhà đầu tư quan tâm đến mặt bằng sản xuất (liên quan chính sách đất đai), tuyển dụng lao động (liên quan đến chính sách lao động), vấn đề thuế, và các ưu đãi khác. Việt Nam đã có nhiều thay đổi, ngày càng có nhiều nhà ĐTTTNN đến Việt Nam, xuất khẩu tăng trưởng cao, thu nhập bình quân đầu người ngày càng tăng. Việt Nam ngày càng chú ý lắng nghe, quan tâm đến những khó khăn của các nhà đầu tư nước ngoài và sẵn sàng áp dụng các biện pháp xử lý triệt để nhằm giải quyết các khó khăn đó. Luật thuế và lao động của Việt Nam được nhiều nhà đầu tư đánh giá là đã minh bạch hơn mà nhờ đó các nhà đầu tư dễ dàng dự đoán chiều hướng phát triển của thị trường Việt Nam.
Trong bối cảnh khu vực hoá và toàn cầu hoá như hiện nay, đặc biệt nguồn vốn ĐTTTNN có xu hướng chuyển sang các nước có môi trường đầu tư hấp dẫn hơn. Cạnh tranh thu hút vốn ĐTTTNN trên thế giới và khu vực diễn ra ngày càng ngay gắt, nhất là sau khủng hoảng kinh tế khu vực; nhịp tăng trưởng kinh tế thế giới đang chậm lại. Đặc biệt sau khi Trung Quốc, một nước từ chục năm trở lại đây đã thu hút một lượng lớn ĐTTTNN của thế giới, đã gia nhập WTO, thì sự cạnh tranh giành dật nguồn vốn này càng trở nên gay gắt đối với các quốc gia đang phát triển trong khu vực, trong đó có Việt Nam. Một điều hiển nhiên là hầu hết các quốc gia đều cố gắng làm cho môi trường đầu tư của mình hấp dẫn hơn, quan trọng hơn cả là xây dựng chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư.
Theo báo cáo của UNCTAD, trong năm 1999 đã 7 có 63 nước trên thế giới đã thay đổi chính sách đầu tư 2 thông qua việc thay đổi 140 điều luật đầu tư, trong đó 131 điều khoản có nội dung nới lỏng quy chế hơn cho ĐTTTNN; và trong giai đoạn 1991-1999, 973/1035 biện pháp chính sách (chiếm đến 94% số biện pháp) được thay đổi theo hướng ưu đãi hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài. Đối với Việt Nam, chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư có vai trò quan trọng trong việc tạo và củng cố lòng tin cho các nhà ĐTTTNN, tạo điều kiện để thành phần kinh tế có vốn ĐTTTNN phát triển thuận lợi, đóng góp nhiều hơn vào phát triển kinh tế - xã hội trong thời gian tới. Chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư là một trong những công cụ có vai trò “đòn bẩy” hay là “chất xúc tác” trong việc tăng nguồn vốn ĐTTTNN vào một quốc gia và hướng tới đạt được những mục tiêu kinh tế - xã hội chung của quốc gia đó. Đây là quá trình thúc đẩy, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư lựa chọn được các dự án đầu tư thích hợp, nhanh chóng hình thành và triển khai dự án một cách thuận lợi.
ĐTTTNN tác động tích cực và tiêu cực tới kinh tế, văn hoá, xã hội của nước chủ nhà; và mức độ tác động phụ thuộc vào chính sách của nước chủ nhà. Những nước có chính sách thu hút đầu tư nước ngoài hợp lý sẽ dẫn đến thành công trong thu hút ĐTTTNN. Những căn cứ để xây dựng chính sách thu hút ĐTTTNN 1. Xuất phát từ nhu cầu thu hút vốn của nền kinh tế Yêu cầu phát triển nội tại và thực tiễn khách quan trong công cuộc CNH, HĐH đất nước đã và đang đòi hỏi Việt Nam cần tới một nguồn vốn đầu tư to lớn để hội nhập cùng dòng chảy kinh tế - xã hội trên thế giới.
Với tình hình cụ thể của Việt Nam đòi hỏi phải nhanh chóng nâng cao thu nhập quốc dân. Để thoát khỏi nghèo nàn và lạc hậu, Việt Nam phải tiến hành 2 Xem phụ lục 1 8 CNH, HĐH đất nước. Do đó, buộc Việt Nam phải có nguồn vốn đầu tư rất lớn, nguồn vốn này không thể hoàn toàn trông chờ vào nguồn tích luỹ nội bộ trong một thời gian ngắn của một đất nước đang phát triển như Việt Nam. Việt Nam có thể tranh thủ nguồn vốn từ các nước phát triển, mà trong đó chủ yếu là vốn của các tập đoàn kinh tế một quốc gia hoặc xuyên quốc gia.
Việc đi vay hay sử dụng nguồn vốn vay hiệu quả trên mọi lĩnh vực là rất khó vì bất kỳ một nước đang phát triển nào đều không có đủ khả năng. Do đó, còn đường chủ yếu để thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn vốn từ bên ngoài không thể bằng con đường nào khác là thu hút và tiếp nhận ĐTTTNN. Hơn thế nữa, nguồn vốn ĐTTTNN có những ưu thế nổi bật mà các nguồn vốn khác không có. Xuất phát từ yêu cầu khách quan và để thực hiện tốt các mục tiêu đặt ra, Việt Nam cần phải có các chính sách thu hút ĐTTTNN cạnh tranh hơn so với các nước khác để thu hút luồng ĐTTTNN về Việt Nam.
Tác động của ĐTTTNN 1. ĐTTTNN thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng năng lực sản xuất và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Đối với các nước đang phát triển, khi nền kinh tế còn hạn chế khả năng tích luỹ, xuất khẩu thì nguồn vốn từ bên ngoài đóng vai trò quan trọng để thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế của đất nước. Nguồn vốn bổ sung từ bên ngoài chủ yếu gồm ODA, vay nợ và ĐTTTNN.
Do ĐTTTNN có ưu thế hơn cả nên nguồn vốn này thường chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng số vốn nước ngoài ở nhiều nước và cũng chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng vốn đầu tư xã hội ở nhiều nước.