Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước về chính sách tài chính đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa Thông qua nghiên cứu, rà soát cho thấy, các nghiên cứu liên quan đến chính sách tài chính sách tài chính đối với DNNVV ở Việt Nam khá đa dạng. Các tác giả đã nghiên cứu về vấn đề này dưới nhiều góc độ khách nhau được chia thành các nhóm nội dung, cụ thể: 1.
Nhóm thứ nhất: Nghiên cứu, phân tích cơ sở lý luận, thực trạng chính sách tài chính, tín dụng đối với DNNVV; tổng quan về chính sách tài chính đối với DNNVV Sách chuyên khảo (2020), “Chính sách tài chính đối với phát triển xuất khẩu của DNNVV ở Việt Nam” [19], do Đinh Văn Sơn chủ biên thì đã đưa ra tổng quan chính sách tài chính đối với hoạt động xuất khẩu của DNNVV. Chỉ ra vai trò của các DNNVV đối với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân.Tác giả đi vào nghiên cứu, phân tích các vấn đề tác động đến xuất khẩu của DNNVV, đặc biệt cũng chỉ ra lý luận về chính sách tài chính đối với việc phát triển xuất khẩu của DNNVV (chính sách thuế; chính sách chi ngân sách; chính sách phát hành chứng khoán và dịch vụ tư vấn, bảo lãnh phát hành; các chính sách và dịch vụ tài chính khác) và việc thực hiện chính sách này ở Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra, đối với từng doanh nghiệp, mức thuế phải nộp cao hay thấp đều ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm, đến luồng tiền của doanh nghiệp, do đó quyết định đến quy mô tích lũy và luồng tiền của doanh nghiệp. Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước thường thực hiện thông qua ưu đãi thuế như miễn thuế, giảm thuế, áp dụng thuế suất thấp, hoàn thuế… 7 Chi ngân sách có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ DNNVV đẩy mạnh xuất khẩu.
Việc chi NSNN này thông qua xây dựng các công trình giao thông, kết cấu hạ tầng kinh tế, viễn thông…phục vụ phát triển chung của nền kinh tế; chi đầu tư xây dựng các khu công nghiệp; chi NSNN phục vụ đào tạo nguồn nhân lực DNNVV; chi cho hoạt động nghiên cứu khoa học giúp cho các DNNVV ứng dụng các thành quả của khoa học và công nghệ; chi ngân sách cho việc tiếp cận thông tin và xúc tiến thương mại. Đối với chính sách tín dụng và dịch vụ tín dụng, tác giả cũng chỉ ra tín dụng đối với DNNVV là vô cùng quan trọng, Chính phủ và các tổ chức tài chính thường hỗ trợ tín dụng cho các DNNVV dưới hình thức cho vay, cho thuê tài chính, bảo lãnh tín dụng cho DNNVV. Ngoài ra, còn có các chính sách khác hỗ trợ DNNVV xuất khẩu như: Chính sách tỷ giá, dịch vụ hối đoái, dịch vụ thanh toán quốc tế, bảo hiểm… Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực trạng thì tác giả cũng đưa ra quan điểm, định hướng chính sách tài chính đối hoạt động xuất khẩu của DNNVV tại Việt Nam. Tác giả Nguyễn Trường Sơn đã phân tích đặc điểm, vai trò của DNNVV; nhận diện các đặc điểm cấu trúc bên trong của các DNNVV và tác động của nó đến sự phát triển trong cuốn sách “Phát triển DNNVV ở Việt Nam hiện nay” [60].
Nghiên cứu cũng chỉ ra những khó khăn của DNNVV Việt Nam như rào cản trong tiếp cận vốn, khó khăn của doanh nghiệp theo ngành kinh tế, bên cạnh đó, tác giả cũng đưa ra các nguyên nhân của các khó khăn này và đề xuất các giải pháp tháo gỡ. Phân tích các nhân tố tác động đến quá trình phát triển của DNNVV, tác giả chỉ ra là do các yếu tố về mặt bằng sản xuất; nhân tố liên quan đến chính sách thuế, phí; nhân tố vốn; nhân tố con người; nhân tố công nghệ; nhân tố thị trường; nhân tố môi trường kinh doanh. Trên cơ sở đó tác giả cũng đưa ra các mô hình về đánh giá tác động của các nhân tố đến quá trình phát triển của DNNVV. 8 Không chỉ vậy, tác giả cũng nghiên cứu lý luận về dịch vụ ngân hàng đối với DNNVV.
Dịch vụ ngân hàng cơ bản cung ứng cho DNNVV gồm: Dịch vụ huy động vốn, dịch vụ tín dụng; dịch vụ thanh toán. Thực trạng tiếp cận tín dụng ngân hàng của các DNNVV và giải pháp phát triển dịch vụ ngân hàng nhằm hỗ trợ DNNVV ở Việt Nam. Trong cuốn sách“Phát triển DNNVV: Kinh nghiệm Việt Nam và Đức” của Hội đồng Lý luận Trung ương (2017) [31], nhóm tác giả đã nghiên cứu vai trò, tầm quan trọng, cơ hội, thách thức của của DNNVV trong nền kinh tế; chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước trong việc phát triển DNNVV cùng những biện pháp để đổi mới sáng tạo DNNVV tại Việt Nam trong thời gian tới. Phát triển các doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội - Lê Văn Tâm - Nhà xuất bản chính trị quốc gia Hà Nội, 1996 [34a].
Tác giả nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực trạng phát triển các doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn Hà Nội trên góc độ chuyên ngành quản lý kinh tế. Từ thực tế tồn tại, phát triển của các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp trong quá trình cổ phần hóa, chuyển đổi mô hình hoạt động, tác giả đưa ra định hướng và đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển các DNNVV trên địa bàn Hà Nội. Tư liệu về hoạt động, phát triển của các DNNVV chủ yếu trước năm 1995, đồng thời giới hạn ở các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp. Trong cuốn sách “Sách trắng DNNVV năm 2017” của Cục Phát triển doanh nghiệp - Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2017) [5]: Cuốn sách đã đưa ra tổng quan kinh tế Việt Nam giai đoạn 2015 - 2017; thực trạng DNNVV; khung khổ pháp luật và các chương trình - chính sách hỗ trợ DNNVV ở Việt Nam.
Về thực trạng DNNVV ở Việt Nam, cuốn sách đã khái quát về những nội dung như số lượng doanh nghiệp, một số tiêu chí cơ bản của DNNVV, lao động trong khu vực DNNVV, hiệu quả sản xuất - kinh doanh của khu vực DNNVV, đóng góp của DNNVV, trách nhiệm đối với người lao động, vấn đề 9 đối thoại xã hội và vai trò với người lao động, khu vực DNNVV trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và thể chế Việt Nam. Về khung khổ pháp luật và các chương trình - chính sách hỗ trợ DNNVV ở Việt Nam về thực trạng việc thực hiện chính sách hỗ trợ DNNVV ở Việt Nam, cuốn sách cũng chỉ ra rằng, các DNNVV có vị trí đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Việt Nam đã triển khai những chính sách hỗ trợ DNNVV từ năm 2001 nhằm hỗ trợ và thúc đẩy sự phát triển của các DNNVV như: chính sách trợ giúp tài chính, chính sách mặt bằng sản xuất, chính sách đổi mới nâng cao năng lực công nghệ và trình độ kỹ thuật, chính sách về thông tin và tư vấn, chính sách trợ giúp phát triển nguồn nhân lực, chính sách vườn ươm doanh nghiệp, chính sách giảm thuế. Tuy nhiên, phần lớn các chính sách hỗ trợ này chưa đúng trọng tâm, trọng điểm khiến cho nguồn lực hỗ trợ DNNVV bị phân tán, dàn trải và không phát huy được hiệu quả.
Trên cơ sở các đánh giá, cuốn sách cũng đưa ra các định hướng, kiến nghị hoàn thiện chính sách. Luận án Tiến sĩ kinh tế của Phạm Văn Hồng (2007) về “Phát triển DNNVV ở Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế” [75a] đã nghiên cứu sự phát triển của DNNVV trong quá trình hội nhập quốc tế. Luận án cũng giới hạn nghiên cứu sự phát triển DNNVV trong những năm đổi mới (sau năm 1987), nhất là sau khi có Luật Doanh nghiệp ra đời. Luận án đã đề xuất quan điểm mới về các tiêu chí xác định DNNVV thông qua quá trình nghiên cứu lý luận về phát triển DNNVV.
Đồng thời, đánh giá thực trạng DNNVV và môi trường thể chế phát triển DNNVV trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các cuộc khảo sát ở các đại phương trên cả nước. Trên cơ sở thực trạng, luận án đã xây dựng phương hướng và giải pháp phát triển DNNVV ở Việt Nam hiệu quả hơn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Theo Luận án Tiến sĩ của Phạm Xuân Hòa (2014) về “Hoàn thiện chính sách thuế nhằm hỗ trợ phát triển DNNVV ở Việt Nam” [76] thì tác giả 10 đã nghiên cứu cơ sở lý thuyết DNNVV, chính sách thuế hỗ trợ DNNVV ở Việt Nam cũng như những hạn chế cần hoàn thiện. Trong nghiên cứu “Cơ sở lý luận về NHTM, hoạt động tín dụng ngân hàng và cơ sở lý luận về DNNVV” của Lê Thị Hồng Yến [33], tác giả đã nghiên cứu cơ sở lý luận DNNVV, trong đó đưa ra khái niệm, phân loại, vai trò, ưu thế, hạn chế, nhu cầu vay vốn, khả năng tiếp cận vốn của DNNVV.
Nghiên cứu cũng chỉ ra, có khoảng 80% lượng vốn ngân hàng cung cấp cho DNNVV, tổng số vốn NHTM cho DNNVV vay chiếm 40% tổng dự nợ. Tác giả cho rằng, việc DNNVV tiếp cận vốn ngân hàng còn nhiều hạn chế, chỉ có 32,38% doanh nghiệp tiếp được nguồn vốn nhà nước (chủ yếu là NHTM); 35,24% khó tiếp cận; 32,38% không thể tiếp cận được. Nguyên nhân của tình trạng này là do: (i) DNNVV xây dựng phương án đầu tư, sản xuất - kinh doanh còn nhiều hạn chế; các vấn đề đăng ký kinh doanh của DNNVV vẫn còn phức tạp; (iii) DNNVV thiếu tài sản đảm bảo; (iv) DNNVV chưa chấp hành tốt chế độ kế toán theo quy định; (v) Trình độ công nghệ còn hạn chế. Cuối cùng, nghiên cứu cũng chỉ ra sự cần thiết phải phát triển tín dụng cho DNNVV.
Về luận văn thạc sĩ “Phát triển DNNVV trên địa bàn tỉnh Bắc Giang”của Diêm Đăng Việt (2009) [17], bên cạnh việc nghiên cứu thực trạng phát triển DNNVV trên địa bàn tỉnh Bắc Giang và đưa ra phương hướng và giải pháp phát triển, tác giả cũng nghiên cứu về cơ sở lý luận DNNVV ở Việt Nam. Theo đó, phân tích khái niệm, vai trò, xu thế phát triển, các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển, các tiêu chí đánh giá kết quả và hiệu quả sản xuất - kinh doanh của DNNVV trong nền kinh tế Việt Nam. Theo tác giả Trần Thị Minh Hải (2016) trong bài viết “Chính sách tài chính cho DNNVV” [83], DNNVV đóng một vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, do đó thời gian qua Chính phủ đã kịp thời ban hành nhiều cơ chế về chính sách tài chính hỗ trợ cho khu vực này. Nghiên cứu đã chỉ ra nguồn vốn của DNNVV gồm nguồn vốn bên trong và bên ngoài.