CHƯƠNG 1. TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CHÍNH SÁCH QUAN LÝ NHÀ NƯỚC DOI VỚI HOAT ĐỘNG KINH DOANH XĂNG DAU 1. Tổng quan nghiên cứu về chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Một vài năm trở lại đây, khi giá dầu thô thế giới biến động do những bất ôn của tình hình chính trị thế giới kéo theo việc giá bán lẻ xăng dầu trong nước liên tục bị điều chỉnh đã có khá nhiều nghiên cứu bao gồm các bài báo, tạp chí, luận văn, luận án.
về van đề kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam. Về thị trường xăng dau, đề tài “Kinh doanh xăng dau theo cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay” Luận an PTS Kinh tế 5.05, năm 1995 của tác giả Nguyễn Cao Vãng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) đã phân tích thực trạng hoạt động kinh doanh xăng dầu từ năm 1990 trở về trước và từ năm 1991 đến 1995, đưa ra một số giải pháp tô chức quan lý, cơ chế khai thác, mô hình kinh doanh xăng dầu theo cơ chế thị trường. Năm 2001, Bộ Thương mại (nay là Bộ Công thương- cơ quan quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu) thực hiện đề tài khoa học cấp bộ “Đổi mới cơ chế quản lý Nhà nước đối với mặt hàng xăng dấu trong tình hình mới”. Là một trong các bài viết hiém hoi nghiên cứu về mặt hàng xăng dầu trong thời điểm này, bài viết đã đưa ra được sự ảnh hưởng to lớn của việc điều chỉnh giá xăng dầu đối với sự 6n định của nền kinh tế, tác gia đã đề cập đến các nguyên nhân tại sao bình 6n giá xăng dau là quan trọng.
Tuy nhiên, bài viết mới chỉ tập trung vào việc tại sao phải bình 6n giá xăng và bình 6n như thé nào trong tình hình mới mà chưa đưa ra được cụ thể các chính sách quản lý hữu hiệu cho ngành xăng dầu Việt Nam. Năm 2008, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Quang Tuấn với đề tài “Quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh xăng dau ở Việt Nam” đưa ra được một số quan điểm và giải pháp nhằm nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước nhưng chưa nghiên cứu được các điều kiện có thể áp dụng được các giải pháp đó phù hợp với tình hình kinh tế của Việt Nam. Năm 2011, luận văn thạc sĩ kinh tế của Bùi Hữu Quyền với đề tài “Giải pháp quản lý và bình ổn thị trường xăng dau tại Việt Nam”. Một vài năm trở lại đây, khi giá dầu thô trên thế giới biến động theo chiều hướng tăng do những bat 6n của tình hình chính tri thế giới kéo theo việc giá bán lẻ xăng dầu trong nước liên tục bị điều chỉnh tăng thì trên các tạp chí khoa học trong nước xuất hiện một số các nghiên cứu liên quan đến thị trường xăng dầu và vai trò của quản lý nhà nước với thị trường này như: Võ Trí Thành, Nguyễn Ánh Dương với bai “Tac động của biến động giá dau và thị trường xăng dau Việt Nam” trên tạp chí Quản lý kinh tế, tháng 4/2006.
Tuy nhiên các nghiên cứu trên chỉ tập trung vao việc lý giải tai sao nhà nước phải bình ồn giá xăng dầu và bình ôn bằng cách nao mà chưa có đề cập một cách tổng thể, toàn diện về vấn đề quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu. Đồng thời, cũng chưa có nghiên cứu nào đi vào nghiên cứu vấn đề quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu của từng vùng miễn, tỉnh thành dé phù hợp với từng địa phương cụ thể và nâng cao vai trò quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu tại địa phương đó. Nguyễn Duyên Cường, 2010. “Đổi mới quản lý nhà nước hoạt động kinh doanh xăng dâu của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh té quoc té”, đã dua ra một cái nhìn tổng quan về hoạt động quan ly Nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu.
Tác giả đã đi sâu nghiên cứu và chỉ ra được quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam còn chậm và chưa theo kịp với yêu cầu phát triển, chưa vận hành theo đúng cơ chế thị trường. Cho đến nay, kinh doanh theo cơ chế thị trường nhưng hoạt động kinh doanh xăng dầu vẫn chủ yếu do nhà nước quản lý, Chính phủ vẫn trực tiếp kiểm soát toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu xăng dầu và kiểm soát một phần hoạt động kinh doanh phân phối xăng dầu. Trên cơ sở đó, điểm mới của luận án là đưa ra nhóm giải pháp đổi mới quản lý hoạt động kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam giai đoạn 201 1-2020 bắt nguồn từ đổi mới tư duy, cho tới các hành động cụ thê như: Hình thành các trung tâm nghiên cứu dự báo về xăng dau, đôi mới trong chính sách quản lý của Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu, đối mới về cơ chế, chính sách dự trữ quốc gia, đổi mới về công tác quy hoạch, công tác kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh xăng dầu. Trong nghiên cứu về “Chính sách quản lý Nhà nước đổi với hoạt động kinh doanh xăng dau” của tác giả Bùi Thi Hồng Việt các chính sách của Nha nước về hoạt động kinh doanh xăng dầu được nghiên cứu một cách day đủ.
Thông qua nghiên cứu thực trạng chính sách quản lý Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu, tác giả đã khăng định chính sách quản lý nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu đã sử dụng hàng loạt các công cụ can thiệp rất sâu vào thị trường, làm méo mó thị trường. Các chính sách liên quan đến lĩnh vực kinh doanh xăng dầu thường xuyên được thay đổi và được điều hành băng các văn bản dưới luật, phân tán theo bộ chuyên ngành và giữa các bộ đó chưa có sự phối hợp chặt chẽ, việc đánh giá hiệu quả của các chính sách này dường như chưa được thực hiện một cách khoa học và đúng nghĩa. Luận án đã đưa ra các quan điểm và các giải pháp để hoàn thiện chính sách quản ly nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu, trong đó có các giải pháp mang tính đột phá: - Chuan hóa các điều kiện kinh doanh xăng dau. - Xây dựng biểu thuế nhập khẩu theo giá trị tuyệt đối.
- Trao cho doanh nghiệp quyền tự quyết định giá. - Quy hoạch phát triển hệ thống các công trình xăng dầu và tô chức lại thị trường xăng dầu. - Bỏ chỉ tiêu hạn ngạch nhập khâu đối với xăng dau - Tăng khối lượng dự trữ quốc gia về xăng dầu. Có thê thấy rằng công trình nghiên cứu của tác giả rất bài bản và chỉ tiết.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu chưa được đặt trong sự tác động của nên kinh tế thị trường hiện nay, sự thay đổi của nền kinh tế và những đòi hỏi ngày càng cao từ tiêu dùng đã làm thay đổi thị trường xăng dau rất nhiều và yêu cầu cao hơn đối với các chính sách của Nhà nước đối với hoạt động kinh doanh này. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Năm 1860, Nhà máy lọc dầu đầu tiên xây dựng ở Pennsylvanie - Mỹ. Năm 1864, xăng lần đầu tiên được chiết xuất từ dầu hỏa ở nhà máy lọc dầu ở Mỹ. Năm 1883, động cơ sử dụng xăng được chế tạo.
Năm 1893, động cơ sử dụng xăng sinh học. Năm 2012, Công ty Air Fuel Synthetis-Anh đã chế tạo thành công xăng từ không khí. Với tầm quan trọng của nguồn nhiên liệu này, đã có rất nhiều nghiên cứu cả trong và ngoài nước về thị trường xăng dầu, thuế xăng dầu hay các nhân té ảnh hưởng đến thị trường này. Nghiên cứu về chính sách thuế xăng dầu của 120 quốc gia giai đoạn 1990-1991, Gupta and Mahler (1994) đã giải thích tại sao xăng dầu lại bị đánh nhiều loại thuế với thuế suất cao và các quốc gia xác định tỷ lệ thuế như thé nào.
Song nghiên cứu trên được tiễn hành ở những nước có đặc điểm thị trường xăng dầu khác xa so với Việt Nam nên việc áp dụng các kết quả nghiên cứu chỉ phần nào đúng với nước ta. The politics of public enterprise oil and the French state - Feigenbaum. Nghiên cứu tập trung vào vai trò quan lý của nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu ở những khía cạnh khác nhau. Bài viết đã xem xét cụ thê vai trò, vi trí của các tập doan xăng dâu quôc gia trong việc đảm bảo nguôn cung và định giá hợp lý các sản phẩm xăng dầu trên thị trường đi cùng một số chính sách quản ly nha nước đối với kinh doanh xăng dau, song tài liệu chỉ nghiên cứu từng chính sách riêng lẻ tác động đến kinh doanh xăng dầu như thế nào mà không chỉ ra sự tác động một cách tổng thể của các chính sách đến hoạt động kinh doanh xăng dầu như thé nao.
Nghiên cứu về chính sách định giá xăng dầu của Northwest Territories, Rattray (2000) đã đưa ra lý do tại sao Nhà nước không nên kiểm soát giá xăng dau trong nước mà nên dé thị trường tự điều chỉnh, mặc dù xăng dau là nguồn nhiên liệu “máu huyết” của các nền kinh tế ở hầu hết các quốc gia. Tuy nhiên, việc dé thị trường tự do điều chỉnh chỉ phù hợp với các nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, các nước phát triển có đủ kha năng quản lý nền kinh tế hiệu quả mà đặc biệt là các nước không phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu xăng dầu. Tóm lại, trong thời gian qua đã có một số nghiên cứu về quản lý nhà nước và các chính sách của Nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung. Đã có những kiến nghị về giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu.
Tuy nhiên, nền kinh tế thay đôi liên tục đòi hỏi phải có các nghiên cứu phù hợp với từng thời kỳ. Hơn nữa, hiện tại vẫn chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam đề cập một cách tổng thể các chính sách quản lý của nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu. Trong khi đó, việc ban hành và thực thi chính sách quản lý của nhà nước đối với kinh doanh xăng dầu ở nước ta trên thực tế còn mang tính đối phó với sự thay đôi, tính ngắn hạn, chưa thực sự chủ động, chưa đưa ra được những chính sách có tính chiến lược, những nguyên tắc và phương pháp thống nhất dé tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan thực thi cũng như các doanh nghiệp kinh doanh xăng dau phát triển.