Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến nội dung luận án 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài về chính sách phát triển hợp tác xã trong nông nghiệp 1. Nhóm nghiên cứu về những khuyến nghị chính sách phát triển HTXNN khi nghiên cứu quá trình lịch sử và sự phát triển của HTXNN Khi nghiên cứu quá trình phát triển các HTX trên thế giới trong hơn 50 năm qua, Cục Chính sách phát triển xã hội Liên hợp quốc khuyến nghị các quốc gia thành viên về chính sách phát triển hợp tác xã có thể là một trong những vấn đề: Chính sách hỗ trợ là cần thiết trong việc tạo ra một môi trường hoạt động cho sự phát triển hợp tác xã, chính sách cần phải nhất quán và hài hoà với các chính sách liên quan khác có ảnh hưởng đến hợp tác xã, hoạt động và phát triển; chính sách phát triển hợp tác xã cần xác định vai trò của hợp tác xã trong kinh tế, xã hội và văn hoá của cộng đồng, làm cho thành viên và cộng đồng nhận thức được các nguyên tắc hợp tác và các giá trị trong tổ chức và hoạt động hợp tác xã.
Xác định các tác nhân trong phát triển hợp tác xã, xác định vai trò và thái độ của Chính phủ hướng tới phát triển hợp tác; quy định về xây dựng hợp tác xã; hỗ trợ phát triển đội ngũ quản trị và Ban giám đốc hợp tác xã; các chính sách cần được xem xét, chỉnh sửa, bổ sung theo thời gian trước khi để nó trở nên lỗi thời và không còn liên quan. Đây là những khuyến nghị rất hữu ích về mặt nguyên tắc, những nhà hoạch định chính sách cần phải cụ thể hoá những nguyên tắc này cho phù hợp với điều kiện của quốc gia mình [95]. GF Ortmann & RP King khi nghiên cứu lịch sử và sự phát triển của hợp tác xã trong nông nghiệp ở các nước đang phát triển (trường hợp Nam Phi) cho thấy: luan an 6 Để HTX phát triển thì tất cả các giai đoạn trong chu trình sống của các hợp tác xã (hình thành, tăng trưởng, tái tổ chức hoặc giải thể) cần phải thích ứng với môi trường kinh tế thay đổi, đặc trưng bởi sự thay đổi công nghệ, công nghiệp hoá nông nghiệp và chủ nghĩa cá nhân đang phát triển. Khi chính phủ chưa xác định rõ được vai trò và bản chất của HTX, chính sách phát triển HTX sẽ chủ yếu tập trung vào hỗ trợ hình thành HTXNN từ các nông hộ quy mô nhỏ mà chưa xem xét đến các đối tượng tiềm năng khác, đặc biệt là các HTX có quy mô lớn thì mục tiêu chính sách sẽ không đạt được.
Mặc dù vậy, nghiên cứu chưa đưa ra được các nguyên tắc, giải pháp để chính sách phát triển HTXNN bao phủ hết những đối tượng của chính sách [82]. Khi nghiên cứu chính sách phát triển HTXNN ở Quebec, Pauline Moris cho rằng: Không nên đo sự thành công của chính sách bằng các chỉ số định lượng đơn điệu, mà nên dựa trên lợi ích xã hội, một yếu tố không thể tách rời từ hợp tác xã. Để đạt được các mục tiêu của chính sách phát triển hợp tác xã, bốn lĩnh vực chính cần được lựa chọn và nhận được sự nhất trí hỗ trợ trong tham vấn: Giới thiệu chính sách hiệu quả và sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật; phát triển hoặc cải tiến hệ thống vốn và tài chính, công cụ thích hợp cho môi trường hợp tác xã; cải thiện chất lượng các dịch vụ tư vấn cho các nhà quản trị hợp tác xã; xác định rõ được vai trò của hợp tác xã để xây dựng kế hoạch hành động của chính phủ phù hợp với thực tiễn phát triển của khu vực HTX; chính sách cũng cần hướng tới các đối tượng tiềm năng là những người trẻ tuổi tham gia vào khu vực HTX. Mặc dù vậy, nghiên cứu cũng không nêu ra được cách thức để xác định được những lợi ích xã hội mà HTX mang lại để từ đó có những chính sách khuyến khích HTX phát triển mang lại những lợi ích xã hội [91].
Nhóm nghiên cứu về vai trò của chủ thể của Chính phủ trong việc ban hành và tổ chức thực hiện chính sách phát triển HTXNN Khi nghiên cứu vai trò của chính phủ trong phát triển HTXNN tại luan an 7 Philippines, Nhóm tác giả Marites A. Guinto và Takaaki Otahara cho rằng: Mặc dù những người hậu thuẫn cho phong trào hợp tác có thể có ý định tốt và được biết rằng những nỗ lực của họ hứa hẹn sự thành công, nhưng các chiến lược mà họ sử dụng trong việc tổ chức hoạt động cho khu vực HTXNN có những sai sót nghiêm trọng, Chính phủ chỉ nên tham gia các hoạt động giám sát các hợp tác xã ở mức vừa đủ để đảm bảo rằng các HTXNN hoạt động theo đúng luật pháp và không nên can thiệp quá mức vào các hoạt động của khu vực HTX; Chính phủ nên có các chính sách hỗ trợ các khía cạnh tài chính; giáo dục hợp tác và thông tin, đào tạo cán bộ và nhân viên của HTX. Mặc dù vậy, nghiên cứu không đưa ra được những nguyên tắc phù hợp đảm bảo mức độ "vừa đủ" trong giám sát hoạt động của HTX để đảm bảo các HTX hoạt động theo đúng pháp luật [87]. Zeuli và Robert Cropp cho rằng để tạo môi trường phát triển cho các HTXNN, chính phủ cần phải xem HTXNN là tổ chức kinh tế có những ưu thế mà một số loại hình kinh tế khác không có được thay vì là hội của những người nông dân yếu thế cần giúp đỡ, HTXNN cần phải được đối xử bình đẳng như các loại hình kinh tế khác; các chính sách hỗ trợ tài chính, nguồn lực của chính phủ cho HTXNN nhằm mục đích gián tiếp hỗ trợ những người nông dân nghèo, không có sinh kế sẽ chỉ làm HTXNN yếu đi và dẫn đến ngừng hoạt động hay giải thể; Chính phủ cũng không nên quá can thiệp vào công việc nội bộ của HTX mà chỉ nên đóng vai trò tạo lập môi trường hoạt động phù hợp với đặc điểm và bản chất của HTX, đảm bảo cho các HTXNN hoạt động bình đẳng như các chủ thể kinh tế khác.
Với vai trò thúc đẩy sự phát triển của HTXNN, Chính phủ chỉ nên tập trung vào những chính sách mang lại sự phát triển ổn định và lâu dài cho HTXNN như: đào tạo nguồn nhân lực cho HTX; xúc tiến, mở rộng thị trường sản phẩm nông nghiệp; tạo điều kiện để HTXNN hấp thụ và ứng dụng công nghệ tiên tiến trong chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp. Mặc dù vậy, nghiên cứu không đưa ra được những định hướng, giải pháp hoặc nội dung cụ thể của chính sách phát triển HTXNN [85]. luan an 8 Monica Juarez Adeler khi nghiên cứu hơn 50 hợp tác xã trong nông nghiệp trong cộng đồng tại bốn tỉnh của Mỹ, Colombia và Bỉ đã chỉ ra rằng mức độ phát triển của hợp tác xã liên quan trực tiếp đến bản chất của các chính sách hỗ trợ, điều kiện về cơ sở hạ tầng. Những người khởi nghiệp hợp tác xã có nhu cầu được hỗ trợ cả về kỹ thuật và các nguồn tài chính; Chính phủ có vai trò quan trọng thiết lập chính sách tăng cường và cung cấp các nguồn lực cho cơ sở hạ tầng, thông qua hỗ trợ tài chính trực tiếp hoặc gián tiếp bằng cơ chế ưu đãi thuế để phát triển hợp tác xã.
Những giải pháp chính sách phát triển hợp tác xã có hiệu quả cao tại ba quốc gia là: i) Chính phủ cần tạo niềm tin bằng các cam kết đối với sự phát triển của khu vực hợp tác xã, bao gồm cả việc các bên liên quan cùng tham gia xây dựng chính sách công để đảm bảo mô hình sản xuất kinh doanh tốt hơn cho các cá nhân và cộng đồng hợp tác xã; ii) đầu tư ý chí chính trị và các nguồn lực trong chiến lược, tầm nhìn cho phát triển hợp tác xã và đảm bảo rằng quá trình này được dẫn dắt bởi các liên đoàn HTX với khả năng huy động các đối tượng và nguồn lực cần thiết để đạt được các mục tiêu; iii) nâng cao năng lực của Liên đoàn hợp tác xã, bao gồm giáo dục, hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo, nghiên cứu và xây dựng chính sách/vận động chính sách, và các chức năng hoạt động trong sự thành công của hợp tác xã; iv) tạo ra cơ chế ưu đãi về thuế để tăng cường cơ sở hạ tầng và các hiệp hội ngành liên kết, cũng như tạo ra một quỹ phát triển do hội đồng quản trị quản lý. Điều này có thể đạt được thông qua sự đóng góp của chính bản thân hợp tác xã, với sự kết hợp của chính phủ. Mặc dù vậy, nghiên cứu chưa đề cập tới cách thức hoạch định, tổ chức thực hiện các chính sách hỗ trợ, ưu đãi cụ thể đối với HTXNN như: chính sách đất đai đối với hợp tác xã; chính sách đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực của hợp tác xã; chính sách bảo hiểm; hỗ trợ liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm…. nhất là chính sách xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường đối với hợp tác xã, đây có thể xem là khâu yếu nhất đối với HTXNN của Việt Nam và rất cần phải có nghiên cứu sâu hơn [90].
Nhóm nghiên cứu về những đặc điểm của các HTX thành công và khuyến nghị chính sách thúc đẩy hình thành các đặc điểm tạo nên sự thành công của HTXNN Khi nghiên cứu về đặc điểm tổ chức của HTXNN thành công tại Mỹ, Maureen Casile cho rằng những HTXNN thành công tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật và có khả năng hấp thụ được những chính sách ưu đãi của Nhà nước; sự can thiệp quá mức của chính phủ vào nội bộ hoạt động của hợp tác xã sẽ làm cản trở sự phát triển của hợp tác xã. Những HTX không có đủ vốn để duy trì hoạt động; không có khả năng tuân thủ quy định của chính phủ; không thay đổi để đáp ứng đòi hỏi của thị trường và không có khả năng duy trì công nghệ phù hợp với những tiến bộ trong công nghệ là những tình huống khiến hợp tác xã tan rã. Chính phủ cần có hệ thống chính sách kép, vừa tạo điều kiện cho các HTXNN nâng cao khả năng hấp thụ được chính sách, vừa có chính sách tác động tích cực tới sự phát triển của HTXNN.