Chương 1: Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách an sinh xã hội. Chương 2: Thực trạng thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam. Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam. 6 Luan van PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI 1.
Các khái niệm cơ bản 1. Chính sách Chính sách (Policy) là những hướng dẫn, phương pháp, thủ tục, luật lệ, biểu mẫu cụ thể và những công việc hành chính được thiết lập để hỗ trợ và thúc đẩy công việc hướng tới các mục tiêu đề ra. Theo Từ điển tiếng Việt, chính sách được hiểu là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra chính sách…” [35]. Có thể hiểu, chính sách là những quy định, quyết định được thể chế hóa bởi các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền nhằm điều chỉnh những quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của con người và giải quyết những vấn đề xã hội nhằm thực hiện những mục tiêu đã được xác định.
Chính sách điều chỉnh những quan hệ ít mang tính ổn định, mềm dẻo, linh hoạt và có tác động nhanh, kịp thời, mạnh mẽ, toàn diện đến cả nhận thức, thái độ và hành vi của các chủ thể bị tác động. Chính sách có vai tr định hướng cho các hoạt động kinh tế - xã hội; phát huy những mặt tốt của nền kinh tế thị trường và hạn chế những tiêu cực của nó; tạo lập sự cân đối trong phát triển; kiểm soát và phân phối nguồn lực cho quá trình phát triển; tạo lập môi trường thích hợp cho các hoạt động kinh tế - xã hội, giúp cho các thực thể vận động phát triển theo đúng quy luật; phối hợp hoạt động giữa các cấp độ, các bộ phận để tạo nên tính hệ thống chặt chẽ trong quá trình vận động của thực thể [18]. An sinh xã hội ASXH luôn được coi là một trong những vấn đề cốt lõi của sự phát triển xã hội. Tuy nhiên, ở mỗi quốc gia, trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể có quan niệm khác nhau đối với sự phát triển hệ thống ASXH.
ASXH theo quan niệm của một số tổ chức quốc tế cũng có mức độ rộng, hẹp và đối tượng đích tới khác nhau, cụ thể như sau: - Theo Ngân hàng Thế giới (WB): ASXH là những biện pháp công cộng 7 Luan van nhằm giúp cho các cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng đương đầu và kiềm chế được nguy cơ tác động đến thu nhập nhằm giảm tính dễ bị tổn thương và những bấp bênh thu nhập. Quan niệm này nhấn mạnh đến các giải pháp nhằm kiềm chế nguy cơ làm giảm thu nhập của các cá nhân, gia đình và cộng đồng. - Theo tổ chức Lao động quốc tế (ILO): ASXH là sự cung cấp phúc lợi cho các hộ gia đình và cá nhân thông qua cơ chế của Nhà nước hoặc tập thể nhằm ngăn chặn sự suy giảm mức sống hoặc cải thiện mức sống thấp. Quan niệm này nhấn mạnh khía cạnh phân phối phúc lợi, bảo hiểm và mở rộng việc làm cho những đối tượng ở khu vực kinh tế không chính thức.
- Theo Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB): ASXH là một hệ thống chính sách công nhằm giảm nhẹ tác động bất lợi của những biến động đối với các hộ gia đình và cá nhân. Quan niệm này nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc đảm bảo ASXH, giảm nhẹ những tác động bất lợi đến các cá nhân và hộ gia đình. - Hiệp hội An sinh quốc tế (ISSA) coi ASXH là thành tố của hệ thống chính sách công liên quan đến sự bảo đảm an toàn cho tất cả các thành viên xã hội chứ không chỉ có công nhân. Những vấn đề mà Hiệp hội An sinh quốc tế quan tâm nhiều trong hệ thống ASXH là chăm sóc sức khoẻ thông qua BHYT; hệ thống BHXH, chăm sóc tuổi già, phòng chống tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; trợ giúp xã hội.
- Bách khoa toàn thư của Đại học Columbia (Mỹ) cho rằng: ASXH là chương trình Chính phủ nhằm cung cấp sự an toàn kinh tế và phúc lợi cho cá nhân và những người phụ thuộc vào họ. Chương trình được xây dựng khác nhau ở mỗi quốc gia do những quan niệm về ASXH khác nhau của những nước đó, nhưng tất cả đều do luật pháp Chính phủ quy định và đều được thiết kế nhằm cung cấp một số khoản tiền để chi trả cho việc mất hoặc suy giảm thu nhập. - Trong cuốn: Giáo trình Nhập môn an sinh xã hội của Nguyễn Hải Hữu quan niệm: “An sinh xã hội là một hệ thống cơ chế chính sách, biện pháp của Nhà nước và xã hội nhằm đối phó với các rủi ro, các cú sốc về kinh tế - xã hội làm cho họ có nguy cơ bị sút giảm nguồn thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, già cả không có sức lao động hoặc vì những nguyên nhân khách quan rơi vào hoàn cảnh nghèo khổ, bần cùng hóa ., thông qua hệ thống mạng lưới về bảo 8 Luan van hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và hỗ trợ xã hội, xóa đói giảm nghèo và hỗ trợ đặc biệt" [19, tr. - Trong cuốn An sinh xã hội ở Việt Nam hướng tới 2020, tác giả Vũ Văn Phúc quan niệm: Theo nghĩa rộng, ASXH là sự bảo đảm thực hiện các quyền để con người được an bình, bảo đảm an ninh, an toàn trong xã hội.
Theo nghĩa hẹp, ASXH là sự đảm bảo thu nhập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập vì lý do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm; cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, người yếu thế, người bị ảnh hưởng bởi thiên tai, địch họa. Bản chất của ASXH là tạo ra lưới an toàn gồm nhiều tầng, nhiều lớp cho tất cả các thành viên trong xã hội trong trường hợp bị giảm, bị mất thu nhập hay gặp phải những rủi ro khác [23, tr. Ở nước ta, cụm từ “ASXH” được chính thức sử dụng tại Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam và được sự quan tâm của nhiều học giả và các nhà quản lý nghiên cứu về vấn đề này. Hoàng Chí Bảo - Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng lý luận Trung ương nhận định: ASXH là sự an toàn của cuộc sống con người, từ cá nhân đến cộng đồng, tạo tiền đề và động lực cho phát triển con người và xã hội.TS Mai Ngọc Cường lại cho rằng, để thấy hết được bản chất, phải tiếp cận ASXH theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp của khái niệm này.
Theo nghĩa rộng, ASXH là sự bảo đảm thực hiện các quyền để con người được an bình, hạnh phúc, xã hội ổn định, phát triển. Theo nghĩa hẹp, ASXH là sự bảo đảm thu nhập và một số nhu cầu thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập vì lý do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, người bị ảnh hưởng bởi thiên tai địch họa. - Trong bài “Đảm bảo ngày càng tốt hơn an sinh xã hội và phúc lợi xã hội là một nội dung chủ yếu của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020” Nguyên Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng cho rằng: "An sinh xã hội là hệ thống các chính sách và giải pháp nhằm vừa bảo vệ mức sống tối thiểu của người dân trước những rủi ro và tác động bất thường về kinh tế, xã hội và môi 9 Luan van trường, vừa góp phần không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân" [12]. Qua các tài liệu nghiên cứu nêu trên, có thể hiểu, ASXH là sự đảm bảo thu nhập và một số điều kiện khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng để trợ giúp các thành viên trong xã hội trước những rủi ro và tác động bất thường về kinh tế, xã hội và môi trường, nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, cho tự do của dân tộc, đó là tính đặc thù trong ASXH ở nước ta.
Mục đích của ASXH là tạo ra mạng lưới bảo vệ an toàn cho mọi thành viên trong cộng đồng xã hội trước những rủi ro trong cuộc sống. Bản chất của ASXH là bảo đảm thu nhập và đời sống cho các công dân trong xã hội, vì thế nó mang tính xã hội và nhân văn sâu sắc. Đối tượng của ASXH là những thành viên trong cộng đồng trước những rủi ro trong cuộc sống do những tác động bất thường về kinh tế, xã hội và môi trường - đặc biệt những nhóm dễ bị tổn thương, người nghèo, vùng nghèo, vùng dân tộc miền núi và nông thôn. Phương thức hoạt động của ASXH thông qua các biện pháp, chính sách của Nhà nước và cộng đồng xã hội, trong đó Nhà nước giữ vai trò chỉ đạo và trụ cột.
ASXH là trách nhiệm của xã hội trong việc bảo vệ đối với các thành viên của mình, đồng thời đối với Việt Nam trong ASXH có thêm chính sách ưu đãi người có công với cách mạng, là sự tri ân những người hy sinh cho độc lập, tự do của dân tộc, đó là tính đặc thù trong ASXH ở nước ta. Chính sách an sinh xã hội Chính sách ASXH là những chính sách bảo vệ của Nhà nước nhằm phòng ngừa, hạn chế và khắc phục rủi ro cho các thành viên của mình khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do các nguyên nhân ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, già cả không còn sức lao động hoặc vì các nguyên nhân khách quan khác thông qua các chính sách BHXH, BHYT, ưu đãi xã hội và trợ giúp xã hội. Chức năng cơ bản của mọi chính sách ASXH là bảo vệ sự an toàn của các thành viên trong xã hội thông qua các biện pháp phòng ngừa, hạn chế và khắc phục rủi ro. Bản chất của chính sách ASXH được thể hiện đầy đủ ở tính chính trị, tính kinh tế, tính xã hội và tính nhân đạo của nó.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 10 Luan van 5 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI khẳng định: “Chính sách xã hội có vai tr đặc biệt quan trọng, là mục tiêu, là động lực để phát triển nhanh và bền vững trong mọi giai đoạn phát triển.