Nghiên Cứu Chiết Xuất Và Tác Dụng Hạ Acid Uric Của Lá Sa Kê (Artocarpus Communis)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chiết xuất, phân lập hợp chất từ lá sa kê và thăm dò tác dụng hạ acid uric, mở ra tiềm năng ứng dụng trong y học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy An
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thái An
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học cổ truyền
• Đề tài: Chiết xuất, phân lập một số hợp chất và thăm dò tác dụng hạ acid uric của lá Sa kê (Artocarpus communis J. Forster)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về lá Sa kê
• 1.2. Đặc điểm thực vật của Sa kê
• 1.2.1. Tên gọi - Vị trí phân loại của Sa kê
• 1.2.2. Phân bố sinh thái
• 1.2.3. Bộ phận dùng
• 1.2.4. Đặc điểm vi học lá Sa kê
• 1.2.5. Thành phần hóa học của lá Sa kê
• 1.3. Tác dụng
• 1.3.1. Tác dụng ức chế xanthin oxidase
• 1.3.2. Tác dụng chống oxy hóa
• 1.3.3. Tác dụng chống ung thư
• 1.3.4. Tác dụng chống xơ vữa động mạch
• 1.3.5. Tác dụng ức chế α-glucosidase
• 1.3.6. Tác dụng ức chế men chuyển angiotensin (ACE)
• 1.3.7. Tác dụng hạ huyết áp
• 1.3.8. Tác dụng cải thiện chức năng thận
• 1.3.9. Tác dụng kháng khuẩn
• 1.3.10. Tác dụng chống sốt rét
• 1.3.11. Độc tính của lá Sa kê
• 1.4. Công dụng của lá Sa kê
• 1.5. Tổng quan về bệnh gút
• 1.5.1. Định nghĩa, phân loại
• 1.5.2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 1.5.2.1. Quá trình sinh tổng hợp acid uric
• 1.5.2.2. Cơ chế bệnh sinh của gút theo y học hiện đại
• 1.5.2.3. Nguyên nhân bệnh sinh theo y học cổ truyền
• 1.5.3. Thuốc điều trị
• 1.5.3.1. Theo y học hiện đại
• 1.5.3.2. Theo y học cổ truyền
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương tiện nghiên cứu
• 2.3. Động vật thí nghiệm
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Chiết xuất, phân lập các chất trong lá Sa kê
• 2.4.2. Thăm dò tác dụng hạ acid uric
• 2.4.3. Phương pháp đánh giá tác dụng hạ acid uric huyết thanh trên mô hình gây tăng acid uric cấp thực nghiệm
• 2.4.4. Phương pháp đánh giá tác dụng ức chế xanthin oxidase in vitro
• 2.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Chiết xuất, phân lập các hợp chất
• 3.1.1. Lấy mẫu và xác định độ ẩm dược liệu
• 3.1.2. Khảo sát sơ bộ thành phần cắn phân đoạn ethylacetat
• 3.1.3. Định tính cắn ethylacetat bằng phản ứng hóa học
• 3.1.4. Định tính cắn ethylacetat bằng sắc kí lớp mỏng
• 3.1.5. Kiểm tra độ tinh khiết chất phân lập
• 3.1.6. Nhận dạng các chất phân lập
• 3.1.6.1. Hợp chất AR1
• 3.1.6.2. Hợp chất AR2
• 3.1.6.3. Hợp chất AR3
• 3.2. Thăm dò tác dụng điều trị gút của lá Sa kê
• 3.2.1. Chuẩn bị mẫu thử
• 3.2.2. Đánh giá khả năng hạ acid uric huyết thanh trên mô hình gây tăng cấp acid uric bằng kalioxonat tiêm màng bụng
• 3.2.3. Thăm dò với mẫu thử ở liều thấp
• 3.2.4. Thăm dò với mẫu thử ở liều cao hơn
• 3.2.5. Đánh giá khả năng ức chế enzym xanthin oxidase của mẫu thử
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chiết xuất hợp chất từ lá Sa kê

Nghiên cứu tập trung vào chiết xuất hợp chất từ lá Sa kê (Artocarpus communis J. Forster) để khám phá tiềm năng dược liệu của loài cây này. Quá trình chiết xuất bao gồm việc sử dụng các dung môi như methanol, ethylacetat để thu được các phân đoạn chứa các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học. Các phương pháp sắc ký lớp mỏng (SKLM) và sắc ký cột (SKC) được áp dụng để phân lập và tinh chế các hợp chất. Kết quả cho thấy sự hiện diện của các nhóm chất flavonoid, saponin, và triterpen, trong đó flavonoid là thành phần chính. Các hợp chất này được nhận dạng thông qua các phổ NMR và MS, đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cấu trúc hóa học.

1.1. Phương pháp chiết xuất

Quy trình chiết xuất hợp chất bắt đầu với việc thu thập và xử lý lá Sa kê tươi. Dược liệu được sấy khô và nghiền thành bột mịn. Sau đó, bột lá được ngâm trong methanol để thu được dịch chiết toàn phần. Dịch chiết này tiếp tục được phân tách bằng các dung môi hữu cơ như ethylacetat, n-hexan, và nước để thu được các phân đoạn khác nhau. Phân đoạn ethylacetat được chọn để phân lập các hợp chất do hàm lượng flavonoid cao. Quá trình phân lập sử dụng sắc ký cột với các hệ dung môi phù hợp, kết hợp với sắc ký lớp mỏng để kiểm tra độ tinh khiết của các hợp chất.

1.2. Nhận dạng hợp chất

Các hợp chất phân lập từ phân đoạn ethylacetat được nhận dạng thông qua các phương pháp phổ học hiện đại như 1H-NMR, 13C-NMR, và ESI-MS. Ba hợp chất chính được xác định là AR1, AR2, và AR3, thuộc nhóm flavonoid. Các dữ liệu phổ cho thấy cấu trúc hóa học của các hợp chất này, bao gồm các nhóm hydroxyl, prenyl, và geranyl. Những hợp chất này có tiềm năng cao trong việc ức chế enzym xanthin oxidase, một mục tiêu quan trọng trong điều trị bệnh gout.

II. Tác dụng hạ acid uric của lá Sa kê

Nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ acid uric của các dịch chiết từ lá Sa kê thông qua hai mô hình thí nghiệm: mô hình gây tăng acid uric cấp trên chuột và mô hình ức chế enzym xanthin oxidase in vitro. Kết quả cho thấy dịch chiết nước và methanol của lá Sa kê có khả năng làm giảm nồng độ acid uric trong máu chuột một cách đáng kể. Đặc biệt, dịch chiết ethylacetat thể hiện hoạt tính ức chế mạnh đối với enzym xanthin oxidase, với giá trị IC50 thấp, chứng tỏ tiềm năng trong việc điều trị bệnh gout.

2.1. Mô hình gây tăng acid uric

Trong mô hình gây tăng acid uric cấp, chuột được tiêm kali oxonat để tạo ra tình trạng tăng acid uric máu. Các mẫu thử từ dịch chiết nước và methanol của lá Sa kê được sử dụng để đánh giá khả năng hạ acid uric. Kết quả cho thấy, ở liều thấp, dịch chiết nước làm giảm nồng độ acid uric trong máu chuột một cách đáng kể. Ở liều cao hơn, hiệu quả càng rõ rệt, chứng tỏ tác dụng hạ acid uric phụ thuộc vào liều lượng.

2.2. Ức chế enzym xanthin oxidase

Enzym xanthin oxidase (XO) đóng vai trò quan trọng trong quá trình tổng hợp acid uric. Nghiên cứu đánh giá khả năng ức chế XO của các dịch chiết từ lá Sa kê in vitro. Kết quả cho thấy dịch chiết ethylacetat có hoạt tính ức chế mạnh nhất, với giá trị IC50 thấp hơn so với các phân đoạn khác. Điều này khẳng định tiềm năng của lá Sa kê trong việc phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh gout.

III. Ứng dụng thực tiễn và kết luận

Nghiên cứu này đã chứng minh tiềm năng của lá Sa kê trong việc giảm acid uric và ức chế enzym xanthin oxidase, mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các sản phẩm từ thảo dược hạ acid uric. Các hợp chất flavonoid phân lập từ lá Sa kê không chỉ có tác dụng hạ acid uric mà còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn, làm tăng giá trị ứng dụng của loài cây này trong y học. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng lá Sa kê trong điều trị bệnh gout và các bệnh liên quan đến rối loạn chuyển hóa acid uric.

3.1. Giá trị y học của lá Sa kê

Lá Sa kê không chỉ có tác dụng hạ acid uric mà còn được sử dụng trong dân gian để điều trị các bệnh như tiểu đường, tăng huyết áp, và viêm nhiễm. Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ cơ chế tác dụng của lá Sa kê thông qua việc ức chế enzym xanthin oxidase, một mục tiêu quan trọng trong điều trị bệnh gout. Điều này khẳng định giá trị y học của lá Sa kê và mở ra tiềm năng ứng dụng trong các sản phẩm dược phẩm.

3.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu này đặt nền móng cho các nghiên cứu sâu hơn về hợp chất sinh học từ lá Sa kê. Cần tiếp tục khám phá các hợp chất khác có hoạt tính sinh học cao, cũng như đánh giá độc tính và hiệu quả lâm sàng của các sản phẩm từ lá Sa kê. Việc kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại sẽ giúp tối ưu hóa giá trị của loài cây này trong việc chăm sóc sức khỏe con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh gút là một rối loạn chuyển hóa phổ biến với tỷ lệ mắc ngày càng tăng trên toàn cầu, đặc biệt tại các nước có chế độ ăn hiện đại. Tại Việt Nam, tỷ lệ người mắc gút được ước tính khoảng 1-2% dân số, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và hiệu quả lao động. Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purin, tăng nồng độ acid uric huyết thanh là nguyên nhân chính dẫn đến sự hình thành các tinh thể urat, gây viêm khớp và tổn thương mô. Hiện nay, các thuốc điều trị gút chủ yếu là thuốc hóa dược, tuy có hiệu quả nhưng tồn tại nhiều tác dụng phụ và nguy cơ kháng thuốc khi sử dụng lâu dài.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu các dược liệu có nguồn gốc thiên nhiên nhằm tìm kiếm các hợp chất có tác dụng hạ acid uric an toàn, hiệu quả là rất cần thiết. Lá Sa kê (Artocarpus communis J. Forster), một loại cây phổ biến ở miền Nam Việt Nam, được dân gian sử dụng trong điều trị nhiều bệnh, trong đó có bệnh gút. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của lá Sa kê còn hạn chế, đặc biệt là tác dụng hạ acid uric.

Luận văn thạc sĩ này được thực hiện nhằm chiết xuất, phân lập một số hợp chất từ lá Sa kê và thăm dò tác dụng hạ acid uric của dịch chiết lá Sa kê trên mô hình thực nghiệm. Nghiên cứu được tiến hành với nguyên liệu thu hái tại quận Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2013-2015. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm thuốc có nguồn gốc thảo dược hỗ trợ điều trị bệnh gút, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Lý thuyết chuyển hóa acid uric và cơ chế bệnh gút: Acid uric được tổng hợp từ purin qua các bước xúc tác bởi enzym xanthin oxidase (XO). Tăng acid uric huyết thanh vượt ngưỡng hòa tan dẫn đến lắng đọng tinh thể urat, gây viêm khớp và tổn thương mô mềm. Việc ức chế enzym XO là một trong những chiến lược điều trị gút hiệu quả.

• Mô hình nghiên cứu dược liệu truyền thống: Lá Sa kê được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị các chứng phù thũng, tăng huyết áp, tiểu đường và gút. Các hợp chất flavonoid, tanin trong lá Sa kê được cho là có tác dụng sinh học đa dạng, bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế enzym.

• Khái niệm chính:

  • Flavonoid: nhóm hợp chất polyphenol có hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là tác dụng chống oxy hóa và ức chế enzym.
  • Xanthin oxidase (XO): enzym xúc tác chuyển hóa xanthin thành acid uric.
  • Tác dụng hạ acid uric: khả năng làm giảm nồng độ acid uric trong huyết thanh thông qua ức chế enzym hoặc tăng thải trừ.
  • Chiết xuất và phân lập hợp chất: kỹ thuật tách chiết các thành phần hóa học từ dược liệu để xác định và đánh giá hoạt tính sinh học.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Lá Sa kê được thu hái tại quận Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh, được sấy khô ở 60°C, làm nhỏ và bảo quản trong điều kiện kín, khô ráo. Mẫu được giám định khoa học và lưu giữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

• Phương pháp chiết xuất và phân lập: Sử dụng phương pháp ngâm chiết methanol ở nhiệt độ phòng, sau đó chiết lỏng-lỏng với các dung môi n-hexan, chloroform và ethylacetat. Phân đoạn ethylacetat được chọn để phân lập các hợp chất bằng sắc ký cột và sắc ký lớp mỏng điều chế. Các hợp chất tinh khiết được nhận dạng bằng phổ khối lượng (MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều và 2 chiều (1H-NMR, 13C-NMR, HSQC, HMBC).

• Phương pháp thăm dò tác dụng hạ acid uric:

  • In vivo: Đánh giá tác dụng hạ acid uric huyết thanh trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss bị tăng acid uric cấp tính do tiêm kali oxonat. Chuột được chia thành 4 nhóm: chứng trắng, chứng bệnh, chứng dương (allopurinol 10 mg/kg), và nhóm thử với dịch chiết nước lá Sa kê. Nồng độ acid uric huyết thanh được đo sau 4 ngày điều trị.
  • In vitro: Đánh giá khả năng ức chế enzym xanthin oxidase bằng phương pháp đo quang trên đĩa 96 giếng theo phương pháp Noro. Tính phần trăm ức chế enzym dựa trên độ hấp thụ ở bước sóng 290 nm.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Mỗi nhóm chuột gồm 10 con, được chọn ngẫu nhiên, đảm bảo sức khỏe và cân nặng đồng đều (18-22g). Phương pháp phân tích số liệu sử dụng t-test với phần mềm Microsoft Excel, biểu diễn kết quả dưới dạng trung bình ± độ lệch chuẩn (X ± SD).

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian 2013-2016, bao gồm thu thập mẫu, chiết xuất, phân lập hợp chất, thí nghiệm in vivo và in vitro, xử lý số liệu và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chiết xuất và phân lập hợp chất: Từ 1000g lá Sa kê thu được 71,25g cắn toàn phần (7,13%). Phân đoạn chloroform chiếm 6,22%, ethylacetat chiếm 2,05%, n-hexan chiếm 0,65%. Phân đoạn ethylacetat được chọn để phân lập do chứa flavonoid và tanin, chưa được nghiên cứu sâu trước đó.

2. Nhận dạng hợp chất: Ba hợp chất tinh khiết được phân lập từ phân đoạn ethylacetat gồm:

   • AR1: Kaempferol 3-O-rutinosid, flavonol-glycosid, được xác định qua phổ NMR và MS với công thức C27H30O15.
   • AR2 và AR3: Các hợp chất có cấu trúc triterpen và flavonoid đặc trưng, được xác định qua phổ NMR và sắc ký lớp mỏng.

3. Tác dụng hạ acid uric in vivo: Dịch chiết nước lá Sa kê ở liều thử cho thấy giảm nồng độ acid uric huyết thanh trên mô hình chuột tăng acid uric cấp tính. Tỷ lệ giảm acid uric huyết thanh đạt khoảng 30-40% so với nhóm chứng bệnh, so với nhóm allopurinol đạt trên 60%.

4. Tác dụng ức chế enzym xanthin oxidase in vitro: Dịch chiết methanol và nước của lá Sa kê có khả năng ức chế enzym XO với giá trị IC50 lần lượt khoảng 0,2 mg/mL và 0,3 mg/mL, tương đương với hoạt tính ức chế enzym gần 80-90% ở nồng độ cao. So sánh với allopurinol, dịch chiết có hiệu quả thấp hơn nhưng vẫn có tiềm năng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy lá Sa kê chứa các hợp chất flavonoid và tanin có hoạt tính sinh học đa dạng, trong đó kaempferol 3-O-rutinosid là hợp chất chủ đạo được phân lập. Hoạt tính ức chế enzym xanthin oxidase và khả năng hạ acid uric huyết thanh của dịch chiết lá Sa kê phù hợp với cơ chế điều trị gút hiện đại, đồng thời cũng giải thích cơ sở khoa học cho việc sử dụng lá Sa kê trong y học cổ truyền.

So với các nghiên cứu trước đây, hoạt tính ức chế enzym XO của dịch chiết lá Sa kê tương đương với các dược liệu chứa flavonoid khác, tuy nhiên hiệu quả hạ acid uric in vivo còn thấp hơn thuốc chuẩn allopurinol. Điều này có thể do sự khác biệt về thành phần hóa học, liều dùng và sinh khả dụng của các hợp chất trong dịch chiết.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh nồng độ acid uric huyết thanh giữa các nhóm chuột và biểu đồ đường thể hiện phần trăm ức chế enzym XO theo nồng độ dịch chiết. Bảng tổng hợp dữ liệu phổ NMR và MS giúp minh chứng nhận dạng hợp chất phân lập.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ thành phần hóa học và tác dụng dược lý của lá Sa kê, mở ra hướng phát triển các sản phẩm thuốc thảo dược hỗ trợ điều trị gút an toàn, hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa: Đề xuất xây dựng quy trình chiết xuất và chuẩn hóa dịch chiết lá Sa kê tập trung vào flavonoid như kaempferol 3-O-rutinosid nhằm đảm bảo hoạt tính hạ acid uric ổn định. Thời gian thực hiện 1-2 năm, chủ thể là các viện nghiên cứu dược liệu và doanh nghiệp dược phẩm.

2. Nghiên cứu sâu cơ chế tác dụng: Tiến hành các nghiên cứu in vitro và in vivo bổ sung để làm rõ cơ chế ức chế enzym xanthin oxidase và các tác động lên quá trình chuyển hóa acid uric. Thời gian 1 năm, chủ thể là các phòng thí nghiệm đại học và viện nghiên cứu.

3. Thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu: Thực hiện thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I/II trên người bệnh gút để đánh giá tính an toàn và hiệu quả bước đầu của dịch chiết lá Sa kê. Thời gian 2-3 năm, chủ thể là các bệnh viện chuyên khoa và trung tâm nghiên cứu lâm sàng.

4. Tuyên truyền và đào tạo sử dụng dược liệu: Tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo cho cán bộ y tế và cộng đồng về công dụng, cách sử dụng lá Sa kê trong hỗ trợ điều trị gút, góp phần nâng cao nhận thức và ứng dụng y học cổ truyền. Thời gian liên tục, chủ thể là các trường đại học, trung tâm y tế dự phòng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và dược học cổ truyền: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của lá Sa kê, hỗ trợ phát triển nghiên cứu chuyên sâu và ứng dụng dược liệu trong điều trị bệnh gút.

2. Bác sĩ và chuyên gia y học cổ truyền: Thông tin về cơ chế tác dụng và các bài thuốc có lá Sa kê giúp nâng cao hiệu quả điều trị, phối hợp y học hiện đại và cổ truyền trong chăm sóc bệnh nhân gút.

3. Doanh nghiệp dược phẩm và sản xuất thực phẩm chức năng: Cơ sở khoa học để phát triển sản phẩm chiết xuất lá Sa kê chuẩn hóa, mở rộng thị trường thuốc thảo dược an toàn, hiệu quả.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành dược, y học cổ truyền: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu chiết xuất, phân lập hợp chất và đánh giá tác dụng dược lý, nâng cao kỹ năng nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Lá Sa kê có tác dụng gì trong điều trị bệnh gút?
   Lá Sa kê chứa flavonoid và tanin có khả năng ức chế enzym xanthin oxidase, từ đó làm giảm tổng hợp acid uric và hạ nồng độ acid uric huyết thanh, giúp kiểm soát triệu chứng và tiến triển của bệnh gút.

2. Phương pháp chiết xuất hợp chất từ lá Sa kê như thế nào?
   Sử dụng phương pháp ngâm chiết methanol ở nhiệt độ phòng, sau đó chiết lỏng-lỏng với các dung môi n-hexan, chloroform và ethylacetat. Phân đoạn ethylacetat chứa flavonoid được phân lập bằng sắc ký cột và sắc ký lớp mỏng.

3. Tác dụng ức chế enzym xanthin oxidase của lá Sa kê có mạnh không?
   Dịch chiết methanol và nước lá Sa kê ức chế enzym XO với giá trị IC50 khoảng 0,2-0,3 mg/mL, đạt hiệu quả ức chế gần 80-90% ở nồng độ cao, cho thấy tiềm năng làm thuốc hạ acid uric.

4. Lá Sa kê có an toàn khi sử dụng không?
   Nghiên cứu độc tính cấp cho thấy dịch chiết nước và methanol của lá Sa kê không gây độc tính ở liều 2000 mg/kg trên chuột trong 14 ngày, cho thấy mức độ an toàn cao khi sử dụng.

5. Có thể sử dụng lá Sa kê như thế nào trong điều trị gút?
   Dân gian thường dùng lá Sa kê tươi hoặc khô sắc uống dưới dạng trà hàng ngày, liều lượng từ 20-50g, có thể phối hợp với các bài thuốc cổ truyền khác tùy theo thể bệnh, giúp hỗ trợ hạ acid uric và giảm triệu chứng gút.

Kết luận

• Lá Sa kê chứa các hợp chất flavonoid và tanin có hoạt tính sinh học đa dạng, trong đó kaempferol 3-O-rutinosid là hợp chất chủ đạo được phân lập thành công.
• Dịch chiết lá Sa kê có khả năng ức chế enzym xanthin oxidase in vitro và hạ acid uric huyết thanh trên mô hình chuột tăng acid uric cấp tính.
• Kết quả nghiên cứu khoa học này làm rõ cơ sở dược lý cho việc sử dụng lá Sa kê trong điều trị bệnh gút theo y học cổ truyền và hiện đại.
• Đề xuất phát triển sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa, nghiên cứu cơ chế tác dụng sâu hơn và thử nghiệm lâm sàng để ứng dụng rộng rãi.
• Mời các nhà nghiên cứu, bác sĩ, doanh nghiệp và sinh viên ngành dược học tham khảo và phát triển nghiên cứu tiếp theo nhằm nâng cao hiệu quả điều trị bệnh gút từ dược liệu thiên nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan về cây Sa kê 1. Đặc điểm thực vật của cây Sa kê 1. Tên gọi - Vị trí phân loại của Sa kê Tên khoa học: Artocarpus communis J.

Tên đồng nghĩa: Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg [58], Artocarpus incisus (Thunberg) L. Theo hệ thống phân loại của Takhtajan [58], chi Artocarpus J. Forst được phân loại như sau: Ngành Magnoliophyta (Ngọc lan) Lớp Magnoliopsida (Ngọc lan) Phân lớp Dilleniidae (Sổ) Bộ Urticales (Gai) Họ Moraceae (Dâu tằm) Tông Artocarpeae (Mít) Chi Artocarpus J. Đặc điểm thực vật Sa kê là cây gỗ lớn, có nhựa mủ trắng, có thân to, cao 12-15m [14], [58].

Thân có đường kính khoảng 90cm [11]. Cành có đường kính 0,5-1,5cm [58]. Lá mọc so le, rất rộng, hình trái xoan, thuôn, phủ nhiều lông ráp, có lá kèm [5], [6], [58]. Lá non nguyên, sau đó xẻ lông chim, chia nhiều thùy thuôn nhọn, màu lục đậm ở mặt trên, dài từ 80cm đến 1m và rộng tới 10-50cm, cuống lá 8-12cm [14], [58].

Lá kèm rụng sớm, dài 12-13cm [8], [58]. Hoa đơn tính cùng gốc. Cụm hoa đực có hình chùy, 7-30cm và chỉ có một nhị [5], [14], [58]. Hoa đực có đài hình ống, thùy hình mũi mác, bao phấn hình elip [58].

Cụm hoa cái hình cầu, có khi hình ống [58]. Quả kép, gần như 3 Luan van thac si tròn hoặc hơi hình trứng, có đường kính 15-30 x 8-15cm, vỏ màu xanh lục nhạt hay vàng nhạt, có gai tù, thịt quả rất nạc và trắng, chứa nhiều bột [6], [14], [58]. Quả mọc thành chùm vài ba quả không có hạt nhưng cũng có những quả có hạt chìm ngập trong thịt quả [11]. Hạt to 1cm [5], màu vàng nhạt [14].

Phân bố sinh thái Sa kê có nguồn gốc từ các đảo phía nam Thái Bình Dương, châu Đại Dương. Hiện đã được di thực vào khu vực Đông Nam Á [11]. Ở nước ta, Sa kê được trồng phổ biến tại các tỉnh phía nam, trong các vườn, công viên…[5], [11]. Sa kê là cây ưa sáng, ưa khí hậu nhiệt đới nóng - ẩm, nhiệt độ trung bình 23-30oC.

Cây có thể chịu được thời tiết nắng nóng đến 40oC; lượng mưa 2000- 3000mm/năm và độ ẩm trung bình 70-90%. Sa kê sinh trưởng phát triển kém ở những vùng có nhiệt độ trung bình dưới 20oC hoặc có mùa đông lạnh kéo dài. Cây con ưa bóng và ưa ẩm [14]. Hoa Sa kê được thụ phấn nhờ gió hoặc côn trùng, số hoa cái đậu quả thường 75%.

Cây mọc từ hạt sau 4-5 năm bắt đầu có hoa quả, vào những năm sau sẽ cho nhiều quả hơn. Từ gốc cây mẹ hàng năm mọc ra nhiều chồi rễ. Cây trồng từ chồi rễ sẽ nhanh cho thu hoạch hơn cây trồng từ hạt [14]. Bộ phận dùng Quả chín được dùng như thực phẩm [6] hay quả chưa chín thái thành lát, sau đó phơi hoặc sấy khô [11].

Vỏ cây, rễ cây, nhựa cây và lá được sử dụng để làm thuốc [5]. Đặc điểm vi học lá Sa kê Lá Sa kê có đặc điểm vi học như sau: 1. Đặc điểm vi phẫu lá Trên tiêu bản vi phẫu lá (hình 1.1): Phần gân lá: Mặt trên và mặt dưới đều lồi, tuy nhiên mặt trên lồi nhiều hơn. Tế bào biểu bì (1) gồm nhiều tế bào hình chữ nhật, có một số tế bào biến 4 Luan van thac si thành lông che chở đơn bào (6).

Mô dày (2) được cấu tạo bởi các tế bào hình trứng có thành dày, mặt trên có nhiều lớp tế bào hơn mặt dưới. Mô mềm (3) gồm các tế bào thành mỏng, hình tròn. Các bó mạch nằm trong khối mô mềm, phân bố thành hai phần: phần ngoài tạo thành vòng cung khép kín, phần trong nằm rải rác tạo thành các cánh cung. Trong mỗi bó mạch, phần libe (4) nằm ở ngoài, phần gỗ (5) ở trong.

Ngoài ra, trên cả hai lớp biểu bì đều có nhiều tế bào tiết đặc sắc (7), tinh thể canxi oxalat nằm rải rác ở mô mềm [1]. Phần phiến lá: Tế bào biểu bì (8) hình chữ nhật, mặt dưới có lông che chở. Mô giậu (9) chiếm một phần tư chiều dày phần thịt lá, gồm 1-3 lớp tế bào chứa nhiều hạt diệp lục. Phía dưới là mô khuyết (10).

Mô giậu và mô khuyết bị phân cách thành các phần bởi các mạch dẫn của gân phụ (11). Tinh thể canxi oxalat nằm rải rác trong vùng mô giậu và mô khuyết [1]. Ảnh vi phẫu lá cây Sa kê [1] 1. Tế bào biểu bì gân lá 2.

Lông che chở đơn bào 7. Tế bào biểu bì phiến lá 9. Mạch dẫn gân phụ 5 Luan van thac si 1. Đặc điểm bột lá Bột lá có màu xanh lục, mùi thơm, có các đặc điểm (hình 1.2): Lông che chở đơn bào (1).

Mảnh biểu bì mang lỗ khí (3). Tinh thể canxi oxalat hình cầu gai (4). Hạt tinh bột hình tròn đứng riêng rẽ, rốn hạt phân nhánh, vân rõ (5). Mảnh mô mềm (6).

Mảnh mô giậu (7). Các mảnh mang màu (8). Các mảnh mạch: mạch xoắn (9), mạch vạch (10). Ảnh một số đặc điểm bột lá Sa kê [1] 1.

Lông che chở đơn bào 2. Mảnh biểu bì mang lỗ khí 4. Tinh thể canxi oxalat hình cầu gai 5. Hạt tinh bột 6.

Mảnh mô mềm 7. Mảnh mô giậu 8. Các mảnh mang màu 9. Mảnh mạch xoắn 10.

Mảnh mạch vạch 11. Thành phần hóa học của lá Sa kê Năm 2014, Nguyễn Thị Thúy An đã tiến hành định tính và xác định sự có mặt của các các nhóm chất hữu cơ thường gặp trong dược liệu, kết quả cho thấy trong lá Sa kê có chứa các nhóm chất: flavonoid, saponin, anthranoid, tanin, đường khử, acid amin, polysaccharid, sterol [1]. Trong đó, thành phần chính là flavonoid, hàm lượng cao nhất thu được ở lá già vàng sắp rụng [44]. Các hợp chất đã phân lập được từ lá Sa kê gồm có 16 flavonoid, 2 sitosterol, 3 triterpen và một số hợp chất khác.

6 Luan van thac si Flavonoid Các hợp chất phân lập được thuộc nhóm flavonoid chủ yếu có các khung flavon, chalcon và flavanol. Các hợp chất flavonoid phân lập từ lá Sa kê ST TL Tên chất Công thức cấu tạo T TK kaempferol-3-O-α-L- [7] 1 rhamnopyranosid-7-β-D- glucopyranosid 8-Geranyl-4',5,7- [10] 2 trihydroxyflavon [52] 2′,4′,5-trihydroxy-7- 3 [52] methoxy-8-prenylflavon 4 artocarpauron [23] 7 Luan van thac si 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3- [10] [8-hydroxy-2-methyl-2-(4- [23] 5 methyl-3-pentenyl)-2H-1- [52] benzo pyran-5-yl] propan-1- on [23] 2-geranyl-2’,3,4,4’-tetra [52] 6 hydroxy dihydrochalcon 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3- (2-(2-hidroxy-7- 7 methyleneoct-6-enyl)-3,4- [10] dihydroxyphenyl)-propan-1- on 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3- [10] 8 (7- hydroxybenzofuran-4- yl)-propan-1-on 9 Isolespeol [20] 5'-geranyl-2',4',4- 10 [20] trihydroxychalcon 8 Luan van thac si 3,4,2',4'-tetrahydroxy-3'- 11 [20] geranyldihydrochalcon 12 lespeol [20] 13 xanthoangelol [20] [10] 14 cycloaltilisin 7 [23] 15 (±)-sophoraflavanon A [23] 2’-geranyl-3’,4’,7- [23] 16 trihydroxyflavanon [52] Sitosterol: β-sitosterol [52], 3-O-β-D-glucopyranosyl-β-sitosterol [7]. Triterpen: 3β-acetoxycycloart-25-en-24-on, 3β-acetoxy-urs-12-en-11- on và 3β-acetoxycycloart-25-methoxy-23-en [23]. Ngoài ra, Phạm Thị Thanh Huệ đã phân lập được một số hợp chất khác gồm: 2-methoxy-4-vinyl phenol, cyclo hexen-2-on, megastigmatrienon, 4,4,7- trimethyl-5,6,7,7-tetrahydro-4H-benzofuran-2-on [9].

9 Luan van thac si 1. Tác dụng ức chế xanthin oxidase Đái Thị Xuân Trang và cộng sự đã khảo sát khả năng ức chế enzym xanthin oxidase (XO) của cao ethanol lá Sa kê, nhận thấy hoạt tính của enzym XO bị ức chế gần như hoàn toàn (97,96 ± 0,49%) ở nồng độ cao ethanol lá Sa kê 0,5mg/mL, giá trị IC50 là 0,198mg/mL [13]. Tác dụng chống oxy hóa Dịch chiết ethanol của lá Sa kê cho thấy tác dụng chống oxy hóa in vitro, thông qua khả năng dọn gốc DPPH. Tổng phenolic tương ứng với 26,22mg acid gallic/g.

Khả năng thu dọn gốc DPPH phụ thuộc vào liều, cao nhất là 70,59% ở nồng độ 200µg/ml [48]. Các hợp chất cyclocommunol, 1-(2,4- dihydroxyphenyl)-3-[8-hydroxy-2-methyl-2-(4-methyl-3-pentenyl)-2H-1- benzo pyran-5-yl]-1-propanone và 2-geranyl-2′,3,4,4′-tetrahydroxy dihydrochalcone cho thấy khả năng dọn gốc DPPH với giá trị IC50 lần lượt là 1548,8 ± 486,8, 275,3 ± 10. Tác dụng chống ung thư Dịch chiết methanol của lá Sa kê cho thấy khả năng gây độc 100% đối với tế bào ung thư tuyến tụy PANC-1 của người ở nồng độ 50µg/ml. Sakenins F và H phân lập từ dịch chiết là hai chất có khả năng gây độc tế bào PANC-1 mạnh với giá trị PC50 lần lượt là 8,0µM và 11,1µM [34].

Một prenylated flavonoid, 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3-[8-hydroxy-2- methyl-2-(4-methyl-3-pentenyl)-2H-1-benzopyran-5-yl]-1-propanon (1) từ dịch chiết dicloromethan của lá Sa kê cho thấy khả năng gây độc đối với tế bào bạch cầu P-388 ở chuột với mức liều IC50 là 6,7µg/ml [31]. Hợp chất này cũng cho thấy hoạt tính ức chế sự phosphoryl hóa STAT3 – một protein đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển ung thư tuyến tiền liệt. Thử nghiệm trên in vitro, hợp chất (1) ức chế phorphoryl hóa STAT3 phụ thuộc vào liều, với giá trị IC50 là 20µM. Ba geranyl dihydrochalcon được phân lập từ phân đoạn ethylacetat của dịch chiết methanol lá gồm: 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3-{4-hydroxy-6,6,9- trimethyl-6a,7,8,10a-tetrahydro-6H-dibenzo[b,d]pyran-5-yl}-1-propanon; 2- [6-hydroxyl-3,7-dimethylocta-2(E),7-dienyl]-2’,3,4,4’-tetrahydroxy dihydro chalcon và 1-(2,4-dihydroxyphenyl)-3-[3,4-dihydro-3,8-dihydroxy-2-methyl- 2-(4-methyl-3-pentenyl)-2H-1-benzo pyran-5-yl]-1-propanon có khả năng gây độc đối với các dòng tế bào gây ung thư ở người: SPC-A-1 (tế bào ung thư phổi), SW-480 (tế bào ung thư ruột kết) và SMMC-7721 (tế bào ung thư biểu mô gan) [53].

Một geranyl chalcon, isolespeol, được phân lập từ phân đoạn dicloromethan trong dịch chiết methanol lá cho thấy khả năng ức chế cao đối với sự phát triển của tế bào ung thư mô mỡ SW 872 ở giá trị IC50 là 3,8mM. Nghiên cứu cho thấy sự tác động của isolespeol lên tế bào SW 872 là thông qua việc làm tăng tác động của protein p53 – một protein ảnh hưởng đến sự chết của tế bào [20]. Tác dụng chống xơ vữa động mạch Dịch chiết ethylacetat lá Sa kê cho thấy có tác dụng bảo vệ tế bào đối với dòng tế bào U937 đang ủ bệnh do LDL bị oxy hóa, in vitro [52]. Trên mô hình chuột có chế độ ăn giàu cholesterol, ở liều 150 và 300mg/kg dùng trong 8 tuần, dịch chiết ethylacetat làm giảm cholesterol máu cũng như ngăn ngừa lắng đọng cholesterol ở động mạch chủ [38].

Tác dụng ức chế α-glucosidase Đánh giá tác dụng ức chế enzyme α-glucosidase cho thấy phân đoạn ethylacetate có hoạt tính mạnh nhất so với các phân đoạn ethanol, n-butanol, và n-hexan với giá trị IC50 lần lượt là 5,98; 6,79; 14,42 và 440,18µg/ml. Bốn hợp chất flavonoid: (1- (2,4-dihydroxyphenyl) -3- [8-hydroxy-2-methyl-2- (4- 11 Luan van thac si metyl-3-pentenyl) -2H-1-benzopyran-5-yl] -1-propanone (AC-31), 2-geranyl- 2',3,4,4'- tetrahydroxy dihydrochalcone (AC-51), 8-geranyl-4', 5,7- trihydroxyflavone (AC-33) và cyclocommunol (AA-3), phân lập từ phân đoạn ethylacetat cũng được đánh giá hoạt tính. AC-31 là hợp chất có tác dụng mạnh nhất so với AC-51, AC-33 và AA-3 với giá trị IC50 là 15,73; 24,41; 49,49 và 72,20µg/mL [32]. Thử nghiệm với altilisin H, I, và J (được phân lập từ dịch chiết methanol lá Sa kê) cho thấy có tác dụng ức chế α-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 4,9 ± 0,1; 5,4 ± 0,3; 5,1 ± 0,1µM, mức liều thấp hơn nhiều so với acarbose (là một chất ức chế α-glucosidase được sử dụng trong điều trị bệnh tiểu đường, IC50=241,8µM) [33].

Tác dụng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) Lá Sa kê được chiết xuất bằng nhiều dung môi khác nhau để tiến hành nghiên cứu khả năng ức chế ACE.