Phần mở đầu, Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo, Luận văn triển khai nội dung thành 3 chƣơng: Chƣơng I: Diện mạo và các khuynh hƣớng của tiểu thuyết về đề tài chiến tranh giai đoạn 1975 – 1985. Chƣơng II: Hiện thực chiến tranh và hình tƣợng ngƣời lính trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1975 – 1985. Chƣơng III: Một số vấn đề về nghệ thuật trong việc thể hiện đề tài chiến tranh của tiểu thuyết giai đoạn 1975 – 1985. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 DIỆN MẠO VÀ CÁC KHUYNH HƯỚNG CỦA TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH GIAI ĐOẠN 1975 - 1985 1.
Nhìn lại chặng đường của tiểu thuyết những năm chống Mĩ cứu nước. Nói đến chiến tranh là nói đến máu lửa, chết chóc, sự tàn phá, sự hi sinh và muôn ngàn hậu quả đau đớn khác. Đất nƣớc Việt Nam, con ngƣời Việt Nam, hơn ai hết đều cảm nhận rõ ràng và sâu sắc điều này; bởi lẽ, lịch sử dân tộc ta đã phải trải qua biết bao cuộc chiến tranh để bảo vệ đất nƣớc. Song cũng chính từ những năm tháng “khổ nhục nhƣng vĩ đại ” ấy, đội ngũ những nhà văn - những “thƣ kí trung thành của thời đại” đã kịp thời phản ánh một cách chân thực và xúc động những hình ảnh khác nhau về đất nƣớc và con ngƣời Việt Nam trong chiến tranh.
Chúng ta không thể nào quên sự kiện ngày 5 tháng 8 năm 1964, tiếng súng chống Mĩ ở miền Bắc đã nổ và đóng một dấu mốc quan trọng của thời kì cả nƣớc có chiến tranh. Và trong khoảnh khắc ấy, tiếng gọi thiêng liêng của của Tổ quốc nhƣ cùng trỗi dậy trong muôn vàn trái tim của thanh niên Việt Nam, thôi thúc họ lên đƣờng vào tuyến lửa. Trong đội ngũ trùng trùng điệp điệp của những đoàn quân TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đang “Xẻ dọc Trƣờng Sơn đi cứu nƣớc”, có không ít những nhà văn mà họ vừa cầm súng chiến đấu vừa cổ vũ động viên chiến sĩ bằng những trang viết của mình. Bên cạnh những thể loại đi đầu nhƣ kí sự và thơ ca, tiểu thuyết những năm chống Mĩ cũng góp một tiếng nói riêng, âm hƣởng riêng tạo ra một dấu ấn đậm nét cho thể loại tiểu thuyết về đề tài chiến tranh.1 Sự mở rộng dung lượng phản ánh và qui mô của tiểu thuyết.
Trong khoảng hơn mƣời năm kể từ 1964, khi cả nƣớc bƣớc vào cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nƣớc, văn học của chúng ta luôn đứng ở mũi nhọn chiến đấu, bám sát và phục vụ những nhiệm vụ chính trị. Các sáng tác văn học đặc biệt là tiểu thuyết đều cố gắng phản ánh những diễn biến cực kỳ mau lẹ cuả cuộc kháng chiến, rút ngắn đƣợc khoảng cách vốn thƣờng có giữa văn học và sự kiện lịch sử. Những nhà văn hầu hết đều là những ngƣời lính, họ có mặt ở các chiến dịch, các mặt trận; họ vừa chiến đấu vừa cổ vũ đồng đội chiến đấu bằng những tác phẩm văn học của mình. Họ đã viết bằng tất cả nguồn cảm xúc còn vẹn nguyên nơi chiến trƣờng với mong muốn tái hiện thật đầy đủ, thật chi tiết những diễn biến của cuộc chiến đấu.
Chính vì thế, nhiều tiểu thuyết giai đoạn này còn mang tính kí sự, nặng về “kể”, “tả”. Nhƣng đặc điểm nổi bật dễ nhận thấy hơn cả chính là sự mở rộng dung lƣợng phản ánh và qui mô của tiểu thuyết. Các tác phẩm thời kì này viết về nhiều chiến trƣờng, nhiều mặt trận, nhiều quân binh chủng khác nhau cung cấp cho ngƣời đọc một bức tranh tổng hợp về sự trƣởng thành vƣợt bậc của quân đội. Nếu nhƣ Vùng trời của Hữu Mai viết về không quân thì Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu viết về các binh chủng trong một chiến dịch chiến đấu lớn với bộ binh.
Nếu Chiến sĩ là chuyện kể của một chiến sĩ xe tăng quân giải phóng thì Những người cùng tuyến viết về những ngƣời chiến sĩ trên tuyến đƣờng vận chuyển ra tuyền TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Ngoài ra, chúng ta còn có Mẫn và tôi của Phan Tứ, Chớp trắng của Thu Bồn, hai nhà văn miền Nam viết về các chiến sĩ quân giải phóng. Trong loạt tiểu thuyết này, sự mở rộng dung lƣợng phản ánh còn thể hiện ở chỗ, lần đầu tiên ngƣời lính đƣợc đặt trong bối cảnh rộng lớn của đất nƣớc, gắn hậu phƣơng với chiến trƣờng; gắn số phận một ngƣời với nhiều ngƣời, ngƣời tuyến trƣớc với ngƣời tuyến sau, lớp già và lớp trẻ. Lần đầu tiên ngƣời lính chống Mĩ đƣợc phản ánh nhƣ những nhân vật chính của đời sống, đƣợc đặt ở trung tâm xoáy động của một thời kì lịch sử chứ không phải chỉ ở chiến trƣờng.
Bề rộng phản ánh ấy còn ở chỗ tiểu thuyết đã trình bày những mảng hiện thực chiến đấu khá đặc biệt: đó là những con đƣờng trong mây, những trận chiến đấu vƣợt biển. Hậu phƣơng Xã hội chủ nghĩa vững vàng và lớn lên trong chiến tranh cũng đƣợc văn học chú ý đúng mức hơn qua các tác phẩm Đất làng (Nguyễn Thị Ngọc Tú) và Vùng quê yên tĩnh (Nguyễn Kiên). Có thể thấy ở giai đoạn này, văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng thể hiện đƣợc sự phong phú, đa dạng trong cách chiếm lĩnh đề tài và phản ánh nó một cách sinh động. Chiến tranh – một vấn đề không mới song các nhà văn đã làm mới nó bằng cách mở rộng dung lƣợng phản ánh, đem dến cho văn học Việt Nam những diện mạo mới mẻ, đặc sắc.
Sự phát triển về chiều sâu nhận thức và phản ánh hiện thực chiến tranh. Hiện thực chiến tranh, cụ thể là cuộc chiến tranh chống Mĩ là một vấn đề rất lớn mà muốn tái hiện đƣợc bức tranh toàn cảnh của hiện thực, cần phải dựng lên diện mạo của nó mang tính chất tổng hợp: đó là cái dữ dội, khắc nghiệt, cái anh hùng vô cùng đẹp đẽ, những hi sinh to lớn, những chặng đƣờng vô cùng gian khổ, những chiến công vang dội. Nhận thức của con ngƣời thời kì chống Mĩ cũng phải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đặt trong tƣơng quan biện chứng với hiện thực đa dạng trên, tái hiện sinh động những tác động qua lại hết sức tinh vi và phức tạp giữa con ngƣời và hiện thực. Để làm đƣợc điều đó, văn học thời kì này không thể chỉ đơn thuần mở rộng dung lƣợng phản ánh bằng tổng số những sự kiện, biến cố chiến tranh, tổng số hành động mà cần phải vẽ cho ra đƣợc sự vận động biện chứng bên trong con ngƣời và hành động.
Tiểu thuyết những năm chống Mĩ đã phần nào cho thấy khuynh hƣớng muốn tìm tòi, lí giải những vấn đề xã hội, nói cách khác là đã có sự phát triển về chiều sâu nhận thức và phản ánh hiện thực chiến tranh, về xây dựng tính cách nhân vật. Cuộc chiến đấu của chúng ta là một sự sàng lọc nghiêm ngặt và vĩ đại những con ngƣời. Không có sự lẫn lộn vàng thau, trắng đen, tốt xấu trƣớc những thử thách quyết liệt trong chiến tranh. Những cặn bã, dối trá, hèn nhát, thoái hoá đã bị sàng lọc ra từ chiến tranh; những cái anh hùng, cao cả, đẹp đẽ đƣợc bộc lộ với tất cả tính chất và màu sắc của nó.
Để đạt tới chiều sâu của tác phẩm, cần sự thống nhất nhuần nhuyễn giữa việc miêu tả hiện thực với quá trình phân tích và lí giải hiện thực. Chiến tranh là một hiện tƣợng xã hội đặc biệt, không bình thƣờng trong tiến trình cuộc sống, vì thế hiện thực chiến tranh thƣờng không tƣơng đồng với hiện thực đời sống sau chiến tranh và những vấn đề cụ thể đặt ra cho con ngƣời trong chiến tranh cũng rất khác biệt với những vấn đề của con ngƣời trong đời sống bình thƣờng. Để cho việc miêu tả chiến tranh thực sự có tác động đối với hiện tại, các tác giả thƣờng xuyên phải xử lý những vấn đề “xuất phát từ những yêu cầu của hiện tại, tìm ra trong hiện thực chiến tranh những vấn đề gặp gỡ với hiện tại, những mối liên hệ trực tiếp hay gián tiếp giữa quá khứ chiến tranh và thực tại hiện nay. Nếu chỉ dừng lại ở việc miêu tả bề mặt của chiến tranh với tổng số những sự kiện, biến cố và quá trình của nó thì chắc chắn rằng sẽ không tìm thấy sự gặp gỡ và TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những mối liên hệ ấy” - (Đinh Xuân Dũng).
Bởi vậy, sự đào sâu hơn nữa, sự tổng hợp cao hơn nữa trong sáng tạo đã cho thấy sự phát triển về chiều sâu nhận thức và phản ánh hiện thực chiến tranh. “ Cùng với việc tổng hợp diện phản ánh chiều rộng của hiện thực, yêu cầu quan trọng hơn là tổng hợp bằng cách đào sâu vào cốt lõi của hiện thực làm bật lên những vấn đề máu thịt của nó”- (Lê Bá Suý, Đinh Xuân Dũng). Cuộc chiến đấu chống Mĩ của chúng ta đã đặt ra những vấn đề sâu sắc có tính thời đại và từ đó ngƣời ta đã rút ra rất nhiều những kết luận, những chân lý mà con ngƣời và thời đại đang rất quan tâm. Chiều sâu của tác phẩm về đề tài chống Mĩ có liên quan mật thiết với việc lý giải con ngƣời tham gia chiến tranh.
Việc lý giải này bao gồm nhiều mặt, song chủ yếu hơn cả là đi sâu vào thế giới tinh thần của con ngƣời. Nhiều vấn đề của cuộc chiến đấu, những khía cạnh của chủ đề tác phẩm trƣớc đây, nay lại đƣợc đặt lại với cái nhìn sâu sắc hơn và sự lý giải thuyết phục hơn. Chẳng hạn vấn đề hai thế hệ cha và con từ Vào lửa quán xuyến sang Dấu chân người lính, Mẫn và tôi. Còn Cửa sông và Vùng trời tuy cốt truyện rất khác nhau nhƣng đều nói lên một chân lý: cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc đã làm cho mỗi ngƣời cố gắng vƣợt lên những giới hạn của chính mình, trở thành tốt đẹp hơn và do đó mà họ đang xích lại gần nhau, xiết chặt đội ngũ lại vì một mục tiêu cao cả đó là: Tổ quốc thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà.
Nhìn chung, văn học viết về chiến tranh của chúng ta đã cố gắng đi từ việc mô tả, tái tạo lại những bức tranh về chiến tranh đến việc vƣơn lên tìm tòi để đặt ra và lý giải những vấn đề đạo đức, triết lý, tâm lý của con ngƣời nảy sinh trong chiến tranh. Giải quyết tốt vấn đề này chính là việc xử lý một tƣơng quan biện chứng của một quá trình sáng tạo: tƣơng quan giữa việc mở rộng dung lƣợng hiện thực với việc đạt tới một chiều sâu nhận thức và phản ánh hiện thực chiến tranh. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Cảm hứng ngợi ca mang đậm tính chất sử thi.