Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ - TRUNG (2018 - 2020) 1. Bối cảnh thế giới Thế giới bước vào thập niên thứ hai của thế kỷ XXI với nhiều thay đổi lớn so với thập niên đầu của thế kỷ XXI. Cục diện thế giới đang nghiêng về hướng đa cực theo một cơ cấu quyền lực với một số cường quốc chủ chốt như Mỹ, Trung Quốc, Nga, EU, Nhật Bản…chi phối các vấn đề quan trọng của thế giới, định đoạt nhiều quy tắc, luật lệ quốc tế bằng sức vượt trội cả về kinh tế, quân sự. Các nước G7 đang thâu tóm nền kinh tế thế giới thông qua các tổ chức kinh tế, tài chính quốc tế như IMF, WB, WTO…Những mâu thuẫn cơ bản của thời đại vẫn tiếp tục tồn tại nhưng hình thức và nội dung có sự thay đổi.
Các nước đang phát triển, các lực lượng dân chủ tiến bộ ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống quốc tế, là lực lượng tích cực trong cuộc đấu tranh thiết lập trật tự thế giới mới bình đẳng, dân chủ, hợp tác và phát triển bền vững. Năm 2016, Donald Trump trở thành Tổng thống thứ 45 của Mỹ, thế giới đã bước sang một giai đoạn mới đầy biến động khó lường. Trật tự thế giới đang bị đảo lộn và quan hệ Mỹ - Trung trở nên căng thẳng, từ hợp tác trở thành đối đầu, Trung Quốc nay là “đối thủ chiến lược số một” của Mỹ. Xu thế toàn cầu hóa tiếp tục là xu thế của thời đại với những yếu tố cơ sở được hình thành từ sau Chiến tranh lạnh và ngày càng được củng cố.
Trật tự quốc tế chuyển từ đơn cực sang nhất siêu, đa cường, đa trung tâm, đa tầng nấc. Nền kinh tế thế giới ngày càng trở thành một thể thống nhất với sự liên kết ngày càng gia tăng giữa các nước và các chủ thể khác, tạo thành chuỗi sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Sự phát triển của khoa học và công nghệ tạo ra một lực lượng sản xuất và nền tri thức mang tính toàn cầu mới. Những mạng kết nối giữa các lĩnh vực của đời sống ngày càng có sự tương tác và đan xen [23, tr.
Trong giai đoạn từ 2018 - 2020, dưới tác động của cuộc chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, kinh tế thế giới đã chứng kiến sự phát triển của các nền kinh tế khu vực và quốc gia tăng trưởng với tốc độ khác nhau. Sự phát triển giữa các khu vực kinh tế khác nhau đang làm trầm trọng thêm sự mất cân bằng toàn cầu. Các quốc gia phát triển và đang phát triển hiện phải đối mặt với những 18 thách thức gay gắt để đạt được một sự phục hồi mới hay sự ổn định trong nền kinh tế toàn cầu. Trong hai thập kỷ đầu của thế kỉ XXI, những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ và kinh tế tri thức đã đươc áp dụng sâu rộng hơn vào sản xuất, kinh doanh và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, làm cho năng suất, chất lượng và hiệu quả của các hoạt động kinh tế tăng lên nhanh chóng, các mặt của đời sống xã hội có nhiều thay đổi.
Nền kinh tế thế giới tiếp tục chuyển sang phát triển kinh tế tri thức đồng bộ trên tất cả các lĩnh vực. Tri thức trở thành nguồn lực chủ yếu để phát triển, trong đó tri thức, thông tin trở thành yếu tố quyết định nhất đối với phát triển sản xuất, khoa học công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Nhiều quốc gia đã coi khoa học công nghệ là động lực phát triển. Các khu công nghệ cao được thành lập ngày càng nhiều chính là điều kiện và môi trường thuận lợi cho phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ.
Điều này góp phần tạo giá trị gia tăng của hàng hóa. Sự phát triển của khoa học - công nghệ và nền kinh tế tri thức đã khiến cho liên kết mạng trở nên phổ biến, kinh tế tri thức nay còn được gọi là kinh tế mạng đã thu hẹp khoảng cách thông tin và khoảng cách địa lí giữa các quốc gia, châu lục. Tăng trưởng kinh tế ở các nền kinh tế mới nổi sẽ kích thích sự gia tăng đổi mới công nghệ trên toàn thế giới. Sự thay đổi trong các trung tâm công nghệ của thế giới theo hướng chuyển dịch từ Tây sang Đông và từ Bắc xuống Nam theo dòng chảy ngày càng tăng của các công ty đa quốc gia, ý tưởng, doanh nhân và vốn từ các nước phát triển.
Bốn lĩnh vực công nghệ được định hình trong sự phát triển kinh tế, xã hội và quân sự toàn cầu trong giai đoạn này gồm: công nghệ thông tin, tự động hóa và công nghệ sản xuất, công nghệ nguồn, công nghệ chăm sóc. Công nghệ thông tin đang bước vào kỷ nguyên mới. Tự động hóa và công nghệ sản xuất tiên tiến đang thay đổi mô hình sản xuất - kinh doanh sang sản xuất hàng loạt, cách thức cung ứng sản phẩm và dịch vụ trong tương lai. Người tiêu dùng ngày càng có vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế của các nước phát triển và đang phát triển.
Các doanh nghiệp sản xuất ở châu Á đang từng bước xây dựng năng lực phát triển tự động hóa và các ứng dụng sản xuất tiên tiến bằng nguồn lực của chính mình và họ đang sẵn sàng để thống trị các thị trường mới nổi như Trung Quốc [15, tr. Những thành tựu của khoa học công nghệ đã đáp ứng được các nhu cầu của con người và phát triển sâu rộng nền kinh tế thế giới. 19 Hòa bình, hợp tác là xu hướng chủ đạo, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển, nhưng vẫn tiềm ẩn những nguy cơ xung đột và những diễn biến phức tạp, khó lường. Có thể nói, sự suy thoái toàn cầu đã thúc đẩy các nước xích lại gần nhau, tìm kiếm những cơ hội hợp tác, liên kết mới.
Ngoài ra, hòa bình thế giới được hiểu là không có chiến tranh lớn, chiến tranh giữa các cường quốc và phải gắn liền với tôn trọng độc lập dân tộc và thực hành dân chủ trong sinh hoạt quốc tế. Xu thế này xuất hiện và được giữ vững trên thế giới hậu chiến tranh là do tương quan lực lượng giữa các nước lớn chưa đem lại cho bất kỳ bên nào lợi ích tuyệt đối nếu để xảy ra chiến tranh; đồng thời, xã hội quốc tế đã xây dựng được hệ thống luật pháp, cộng đồng quốc tế đã tạo lập được hệ thống giá trị chuẩn mực chung đủ sức hóa giải các nguy cơ chiến tranh. Hòa bình là tiền đề thuận lợi cho các quốc gia triển khai các quan hệ hợp tác các bên đều có lợi và cùng nhau phát triển; ngược lại, càng hợp tác cùng phát triển càng góp phần củng cố hòa bình thế giới. Tuy nhiên, hiện nay các nguy cơ chiến tranh, xung đột cục bộ cao hơn.
Trên thế giới, những năm gần đây, xuất hiện nhiều “điểm nóng” khu vực như chiến tranh ở Xy - ri, căng thẳng leo thang tại nhiều nước ở khu vực Trung Đông, châu Phi, Mỹ Latinh. Các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng đa dạng, phức tạp, khó lường mang tính xuyên quốc gia và tác động dài hạn, nghiêm trọng, trên diện rộng đối với nhiều nước và không một nước đơn lẻ nào có thể ứng phó. Nhiều vấn đề an ninh mới đang nổi lên là an ninh mạng, an ninh nguồn nước, an ninh môi trường, biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan, dịch bệnh lây lan nhanh, an ninh tài chính với những vấn đề như tiền ảo, tài chính công nghệ, tội phạm công nghệ cao trong lĩnh vực tiền tệ - ngân hàng,… 1. Chính sách bảo hộ thương mại của chính quyền Tổng thống Donald Trump Theo học giả Abboushi, bảo hộ thương mại “bao gồm các chính sách bảo hộ giao thương hàng hóa của chính phủ nhằm hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước trước những nhà sản xuất nước ngoài trong một ngành công nghiệp riêng lẻ bằng cách làm tăng giá sản phẩm hàng ngoại nhập, đồng thời làm giảm giá của các sản phẩm trong nước và nhằm hạn chế sự tiếp cận của hàng hóa ngoại nhập bằng cách tiếp thị sản phẩm quốc nội” [48].
Bản chất của bảo hộ thương mại là việc bảo vệ các nhà sản xuất trong nước bằng cách hạn chế các nhà sản xuất nước ngoài thương qua hàng rào thuế quan. Đối với nước Mỹ và đặc biệt là trong nhiệm kỳ của Tổng thống Trump cho thấy sự trung thành với chủ nghĩa trọng thương, trong đó ông coi thương mại là một 20 trò chơi có tổng bằng không, tức là một quốc gia sẽ chỉ được hưởng lợi từ thương mại nếu đối tác của họ bị thiệt hại. Đồng thời Trump cũng chỉ trích thương mại là nguyên nhân gây ra mất việc làm và thiệt hại cho phân phối phúc lợi [43]. Trong báo cáo Chương trình nghị sự về Chính sách thương mại 2018 và Báo cáo thường niên 2017 của tổng thống liên quan tới các hiệp định thương mại, đã chỉ ra mục đích tổng thể của chính sách thương mại dưới thời Trump là mở rộng thương mại theo hướng tự do và công bằng hơn cho tất cả công dân Hoa Kỳ tại Hoa Kỳ (hơn là cho tổng thể thương mại toàn cầu) thông qua thúc đẩy hợp tác đối với các đối tác thương mại, củng cố nơi sản xuất và khà năng của Hoa Kỳ để bảo vệ bản thân và mở rộng xuất khẩu nông nghiệp và dịch vụ [49].
Để đạt được mục đích tổng thể đó, Hoa Kỳ xác định bốn ưu tiên chính đó là bảo vệ chủ quyền quốc gia Hoa Kỳ về chính sách thương mại; thực thi chặt chẽ luật thương mại Hoa Kỳ; sử dụng tất cả các nguồn lực có ảnh hưởng để có thể khuyến khích các nước khác mở cửa thị trường xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ cho Hoa Kỳ, cũng như cung cấp sự bảo vệ, thực thi đầy đủ và hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ của Hoa Kỳ và đàm phán các Hiệp định thương mại mới và tốt hơn với các thị trường trọng điểm trên thế giới [32, tr. Trong bối cảnh sức ép về cắt giảm liên tục hàng rào thuế quan, các hàng rào phi thuế quan sẽ trở thành rào cản chính đối với thương mại quốc tế. Hệ thống các quy định về kỹ thuật, về vệ sinh dịch tễ và bảo vệ động thực vật của các nước sẽ trở thành một loại rào cản trong thương mại quốc tế. Người tiêu dùng ngày càng nắm bắt được thông tin tốt hơn về các vấn đề sức khỏe và an toàn tiêu dùng.