phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm ba chương chính sau: Chƣơng 1: Cơ sở hoạch định chiến lƣợc Chƣơng 2: Nội dung và thực tế triển khai Chiến lƣợc an ninh mạng của Nhật Bản Chƣơng 3: Đánh giáChiến lƣợc an ninh mạng của Nhật Bản và những gợi ý cho Việt Nam. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHIẾN LƢỢC 1. Khái niệm an ninh mạng và quan niệm của Nhật Bản về an ninh mạng 1. Khái niệm an ninh mạng Trước khi tìm hiểu khái niệm về an ninh mạng, chúng ta cần hiểu không gian mạng (sau đây gọi tắt là “mạng”) là gì?Không gian mạng (Cyberspace) là một không gian ảo, nơi các máy tính trao đổi dữ liệu, thông tin.Theo Ủy ban hệ thống an ninh quốc gia Mỹ (CNSSI), không gian mạng là “mạng lướicơ sở hạ tầng công nghệ thông tin phụ thuộc lẫn nhau, bao gồm Internet, mạng viễn thông, hệ thống máy tính và gắn với bộ xử lý và điều khiển trong các ngành quan trọng”2.Theo Luật An ninh mạng năm 2018 của Việt Nam thì “không gian mạng là mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, bao gồm mạng viễn thông, mạng Internet, mạng máy tính, hệ thống thông tin, hệ thống xử lý và điều khiển thông tin, cơ sở dữ liệu; là nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian”.3Không gian mạng được chia thành không gian mạng quốc gia do chính phủ các nước lập ra; và không gian mạng quốc tế là sự kết nối của các không gian mạng quốc gia lại với nhau.Quá trình vận động của không gian mạng đã nảy sinh ra nhiều vấn đề đòi hỏi cần có an ninh mạng để xử lý.
Còn khái niệm an ninh mạng (cyber security) thông thường về mặt công nghệ thông tin là chỉ việc bảo vệ các phần cứng, phần mềm cũng như kho dữ liệu trong hệ thống mạng,để khi gặp các hiện tượng phá hoại, thay đổi hay lỗ hổng do các nhân tố ngẫu nghiên hoặc cố ý thì hệ thống vẫn vận hành 2 US, Committee on National Security Systems (CNSS) Glossary, CNSSI No. 3 Quốc hội, Luật An ninh mạng năm 2018, https://vov.vn/chinh-tri/quoc-hoi/xem-toan-van-luat-an-ninh- mang-nam-2018-773540.vov , ngày 12/06/2018 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bình thường liên tục, dịch vụ mạng không bị gián đoạn. Tuy nhiên, khái niệm nàycũng được hiểu rộng ra với nhiều định nghĩa khác nhau. Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) đã định nghĩa an ninh mạng là “bảo vệ tính bảo mật, tính hoàn chỉnh và tính khả dụng của thông tin trên không gian mạng”.4 Còn xét về góc độ quốc gia có chủ quyền, thì an ninh mạng của một quốc gia là chỉ việc bảo vệ hệ thống mạng và an ninh thông tin có vai trò quan trọng đối với quốc gia và xã hội, để nó tránh khỏi các cuộc tấn công và phá hoại có chủ đích của cá nhân, các tổ chức và các quốc gia khác, từ đó đảm bảo chiến lược quốc gia được thực hiện hiệu quả.
Ủy ban hệ thống an ninh quốc gia Mỹ (CNSS) định nghĩa an ninh mạng là “ngăn chặn thiệt hại, bảo vệ và khôi phục máy tính, hệ thống thông tin điện tử, dịch vụ thông tin điện tử, kết nối bằng dây và kết nối điện tử, trong đó bao gồm các thông tin nhằn đảm bảo tính khả dụng, tính toàn vẹn, xác thực, bảo mật và không thể từ chối”5. Còn ở Việt Nam, Luật An ninh mạng năm 2018 có định nghĩa: “An ninh mạng là sự bảo đảm hoạt động trên không gian mạng không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”;6 Có thể nói, các định nghĩa về an ninh mạng đều tập trung vào việc bảo vệ hệ thống mạng khỏi các cuộc tấn công từ bên ngoài, duy trì hệ thống mạng hoạt động bình thường, xuyên suốt. Trong luận văn này, chỉ tập trung vào vấn đềan ninh mạng đối với an ninh quốc gia, nên an ninh mạng ở đây chính là bảo vệ hệ thống mạng quốc gia bao gồm cả thông tin trên mạng khỏi các cuộc tấn công có chủ đích hoặc không chủ đích từ bên ngoài, đảm bảo hệ thống mạng quốc gia hoạt động xuyên suốt, tránh các tác động tiêu cực gây phương hại đến an ninh quốc gia. 4 ISO/IEC 27032:2012: Information technology - Security techniques - Guidelines for cybersecurity, 2012.
5 US, Committee on National Security Systems (CNSS) Glossary, CNSSI No. 6 Quốc hội, Luật An ninh mạng năm 2018, https://vov.vn/chinh-tri/quoc-hoi/xem-toan-van-luat-an-ninh- mang-nam-2018-773540.vov, ngày 12/06/2018 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự khác và giống nhau giữa an ninh mạng và an ninh thông tin “An ninh mạng”(cyber security) là từ mới bắt đầu xuất hiện nhiều trong mấy năm gần đây, trong khi từ gần nghĩa xuất hiện sớm hơn và nghĩa rộng hơn là “An ninh thông tin” (information security). Tuy nhiên, hai từ này có sự khác nhau nhất định về mặt khái niệm.
Từ An ninh thông tin nhấn mạnh đến bản thân “thông tin”, nghĩa là an toàn về các mặt như xử lý, thao tác, thu nhận, truyền đạt, trao đổi, ứng dụng, lưu trữ… thông tin. Còn An ninh mạng nhấn mạnh đến “mạng”, nghĩa là an toàn về hệ thống và thiết bị kiểm soát, dịch vụ, truyền tải thông tin và truyền tải số liệu, cũng như cơ sở hạ tầng mạng”. Như vậy, có thể thấy nội dung bao hàm của an ninh thông tin rất rộng, trong khi định nghĩa về an ninh mạng lại mang tính cụ thể. Vì thế, việc đưa an ninh thông tin vào trong luận văn chủ yếu là để tham khảo, đối chiếu nhằm làm rõ về an ninh mạng.
Quan niệm của Nhật Bản về an ninh mạng Theo Chính phủ Nhật Bản, an ninh mạng nghĩa là các biện phápcần thiết được thực hiện nhằm: quản lý thông tin an toàn, phòng chống rò rỉ, mất mát hoặc thiệt hại đối với thông tin được lưu trữ, truyền đưa qua các phương tiện điện tử, từ tính hoặc các phương tiện khác và bảo đảm an toàn và tin cậy của các hệ thống thông tin, mạng viễn thông và thông tin (bao gồm các biện pháp cần thiết phòng chống hoạt động tấn công mã độc nhằm vào các máy tính điện tử thông qua hệ thống thông tin hoặc phương tiện lưu trữ thông tin tạo ra bởi phương tiện điện tử, từ tính”7. Trong chiến lược an ninh mạng của mình, Nhật Bản đã khẳng định, không gian mạng là một miền ảo nhân tạo mà con người có thể tự do trao đổi ý tưởng mà không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia.Những ý tưởng và quan 7 The Basic Act on Cybersecurity,http://www.jp/law/detail_main?re=02&vm=02&id=2760, ngày 30/9/2015 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm được trao đổi miễn phí và tương tác trên không gian mạng, dựa vào các thông điệp và thông tin kỹ thuật số được gửi từ mọi nơi thế giới, là nền tảng của một xã hội dân chủ toàn cầu. Các dữ liệu trên không gian mạng được tạo ra bởi vô số máy tính, cảm biến, thiết bị truyền động được nối mạng bằng công nghệ thông tin và truyền thông, nhờ đó không gian mạng đã mở rộng đáng kể các hoạt động của con người trong không gian vật lý. Gần đây, tất cả các loại “đồ vật” hoặc các đối tượng vật lý, từ máy tính cá nhân, thiết bị gia đình, ô tô, robot và các dịch vụ cuộc sống, bắt đầu được kết nối mạng bao gồm mạng Internet, hưởng lợi từ phần cứng tiên tiến, như các thiết bị cảm biến, sự phổ biến của mạng Internet tốc độ cao và giá cả phải chăng, sự tiến bộ của công nghệ phân tích Big Data và nhiều hơn nữa.Cùng với việc gia tăng tính kết nối, các đối tượng vật lý và con người trong không gian thực trở nên liên kết với nhau một cách đa tầng mà không gặp khó khăn về vật lý, do việc khai thác dòng chảy tự do của thông tin và những sự giao tiếp dữ liệu chính xác trên không gian mạng.
Việc xóa nhòa giới hạn về vật lý, tạo ra một không gian chung đã làm xuất hiện một “xã hội thông tin liên kết và hội tụ với nhau, nơi không gian ảo và không gian thực trở nên được tích hợp cao. Đó là một xã hội cho phép các thành viên trong đó tạo ra các dịch vụ mới và các giá trị mới theo cấp số nhân”.8Một không gian mạng tự do và công bằng là điều kiện tiên quyết để hưởng lợi từ không gian mạng, tạo khả năng cho việc cải thiện sự phát triển bền vững và sức sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích mà không gian mạng đem đến cho chúng ta, thì Nhật Bản cũng cho rằng, các hành vi gây nguy hại cho những lợi ích này đang gia tăng. Không gian mạng, nơi xóa nhòa danh giới về địa ký và thời gian, nơi bất cứ ai cũng có thể sử dụng mà hầu như không bị hạn chế, đã tạo ra lợi thế phi đối xứng cho những kẻ tấn công trước những người phòng 8 NISC, Cybersecurity strategy 2015, https://www.jp/eng/pdf/cs-strategy-en.pdf, ngày 20/12/2017 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Hơn nữa, sự lệ thuộc ngày càng tăng của các hoạt động kinh tế xã hội trên không gian mạng và sự phát triển của các công cụcông nghệ mạng ngày càng tinh vi, trong khi các cuộc tấn công mạng có tổ chức đứng sau ngày càng tăng đã gây ra những thiệt hại nghiêm trọng và tác động tiêu cực đến đời sống hàng ngày của người dân cũng như các hoạt động kinh tế - xã hội,từ đó dẫn đến các mối đe dọa đối với an ninh quốc gia cũngdần trở nên nghiêm trọng hơn.Ngoài ra, trên không gian mạng, mọi dịch vụ, mọi ngành nghề và mọi người đều kết nối với nhau, nên khi có những hành vi độc hại sẽ lan tỏa và gây ra tác động rất sâu rộng trên tất cả các loại dịch vụ và đối tượng vật lý được kết nối, thiệt hại gây ra bởi các cuộc tấn công mạng sẽ lan toả nhanh chóng và rộng rãi hơn trong không gian thực.Với sự thỏa mái và dễ dàng trên không gian mạng,dự báo đời sống của con người sẽ tiếp tụcchứng kiến ngày càng nhiều các mối đe dọa mạng rộng lớn hơn trong tương lai.
Nhằm ngăn chặn tình trạng xấu hơn nữa từ các mối đe doạ này, việc thực hiện“không gian mạng tự do và công bằng” phải đi chung với việc thực hiện “không gian mạng an toàn”. Tình hình an ninh mạng trên thế giới và khu vực 1. Tình hình an ninh mạng trên thế giới Mạng, thiết bị và dịch vụ công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) ngày càng quan trọng đối với cuộc sống hàng ngày.