Luận văn: Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo pháp luật Việt Nam - Khoa Luật ĐHQGHN

Luận văn thạc sĩ phân tích di sản nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo pháp luật Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định pháp lý.

• Tác giả: Ngô Thị Vân
• Người hướng dẫn: Pgs. Phùng Trung Tập
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Chia Di Sản Là Nhà Ở Và Quyền Sử Dụng Đất Ở Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỪA KẾ, DI SẢN THỪA KẾ, CHIA DI SẢN LÀ NHÀ Ở VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở
• 1.1. Khái niệm thừa kế và quyền thừa kế
• 1.1.1. Khái niệm thừa kế
• 1.1.2. Khái niệm quyền thừa kế
• 1.2. Khái niệm di sản thừa kế
• 1.2.1. Di sản thừa kế là tài sản riêng của người chết
• 1.2.2. Phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác
• 1.3. Khái niệm chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 1.3.1. Di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 1.3.2. Căn cứ phân chia di sản thừa kế là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 1.3.3. Đặc điểm thừa kế nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 1.3.4. Các phương thức chia di sản thừa kế là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT CHIA DI SẢN LÀ NHÀ Ở VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở
• 2.1. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo di chúc
• 2.1.1. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở có di sản dùng vào việc thờ cúng và di tặng
• 2.1.1.1. Nhà ở và quyền sử dụng đất ở là di sản dùng vào việc thờ cúng
• 2.1.1.2. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở trong trường hợp có di tặng
• 2.1.2. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc
• 2.2. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo pháp luật
• 2.2.1. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở có người thừa kế mới hoặc người bị bác bỏ quyền thừa kế và thừa kế thế vị
• 2.2.1.1. Trường hợp có người thừa kế mới
• 2.2.1.2. Trường hợp có người bị bác bỏ quyền thừa kế
• 2.2.1.3. Chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở cho người thừa kế thế vị
• 2.3. Hạn chế phân chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 2.4. Thời hiệu khởi kiện về thừa kế
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN NHỮNG QUI ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ CHIA DI SẢN LÀ NHÀ Ở VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở
• 3.1. Về chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở trong trường hợp có người thừa kế mới
• 3.2. Về chia di sản là nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo di chúc chung của vợ, chồng
• 3.3. Về người từ chối quyền hưởng di sản thừa kế là nhà ở và quyền sử dụng đất ở
• 3.4. Về di sản dùng vào việc thờ cúng liên quan đến di sản thừa kế là nhà ở, quyền sử dụng đất ở
• 3.5. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chia Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất

Chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất là một vấn đề pháp lý quan trọng trong xã hội hiện đại. Theo pháp luật Việt Nam, di sản thừa kế bao gồm tài sản và quyền sử dụng đất của người đã mất. Việc chia di sản không chỉ liên quan đến quyền lợi của các bên thừa kế mà còn ảnh hưởng đến các mối quan hệ gia đình và xã hội. Do đó, việc hiểu rõ các quy định pháp luật về chia di sản là rất cần thiết.

1.1. Khái Niệm Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất

Di sản nhà ở và quyền sử dụng đất được định nghĩa là tài sản mà người đã mất để lại cho người thừa kế. Theo Bộ luật Dân sự, di sản có thể là tài sản riêng hoặc tài sản chung của người đã mất. Việc xác định rõ ràng di sản là rất quan trọng trong quá trình chia di sản.

1.2. Quyền Thừa Kế Theo Pháp Luật Việt Nam

Quyền thừa kế theo pháp luật Việt Nam được quy định rõ ràng trong Bộ luật Dân sự. Người thừa kế có quyền nhận di sản theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật. Điều này đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan trong việc chia di sản.

II. Những Thách Thức Trong Chia Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất

Chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất thường gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong các vụ tranh chấp giữa các bên thừa kế. Những vấn đề này có thể phát sinh từ việc không thống nhất về di chúc, sự không rõ ràng trong việc xác định di sản, hoặc sự khác biệt trong quan điểm của các bên liên quan.

2.1. Tranh Chấp Về Di Chúc và Di Sản

Tranh chấp về di chúc là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến khó khăn trong việc chia di sản. Nhiều trường hợp, di chúc không rõ ràng hoặc không hợp pháp, dẫn đến sự mâu thuẫn giữa các bên thừa kế.

2.2. Khó Khăn Trong Xác Định Di Sản

Việc xác định di sản có thể gặp khó khăn do thiếu thông tin hoặc sự không đồng thuận giữa các bên. Điều này có thể dẫn đến việc kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp và gây ra nhiều hệ lụy cho các bên liên quan.

III. Phương Pháp Chia Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất Hiệu Quả

Để giải quyết vấn đề chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp pháp lý rõ ràng và minh bạch. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên thừa kế mà còn giảm thiểu tranh chấp.

3.1. Chia Di Sản Theo Di Chúc

Chia di sản theo di chúc là phương pháp phổ biến nhất. Di chúc hợp pháp sẽ xác định rõ ràng quyền lợi của từng người thừa kế, từ đó giảm thiểu tranh chấp.

3.2. Chia Di Sản Theo Pháp Luật

Trong trường hợp không có di chúc, việc chia di sản sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật. Điều này đảm bảo rằng quyền lợi của các bên thừa kế được bảo vệ một cách công bằng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Chia Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất

Thực tiễn áp dụng pháp luật về chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Các vụ tranh chấp thường xuyên xảy ra, đặc biệt là trong các gia đình có nhiều thành viên. Việc áp dụng pháp luật cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tế.

4.1. Kinh Nghiệm Giải Quyết Tranh Chấp

Nhiều vụ tranh chấp đã được giải quyết thành công thông qua việc áp dụng các quy định pháp luật một cách hợp lý. Kinh nghiệm từ các vụ án thực tế cho thấy sự cần thiết phải có sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình giải quyết.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Pháp Luật

Đánh giá hiệu quả của pháp luật trong việc chia di sản là rất quan trọng. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để cải thiện các quy định pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Chia Di Sản Nhà Ở và Quyền Sử Dụng Đất

Chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất là một vấn đề phức tạp nhưng cần thiết trong xã hội hiện đại. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên thừa kế và giảm thiểu tranh chấp. Tương lai của vấn đề này phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

5.1. Đề Xuất Cải Cách Pháp Luật

Cần có những đề xuất cải cách pháp luật để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của xã hội. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp về chia di sản.

5.2. Tương Lai Của Chia Di Sản

Tương lai của chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của nền kinh tế và xã hội. Cần có sự quan tâm hơn nữa từ các cơ quan chức năng để đảm bảo quyền lợi của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tranh chấp di sản thừa kế là nhà ở và quyền sử dụng đất ở luôn chiếm tỷ trọng lớn và có tính chất phức tạp hàng đầu trong hệ thống án dân sự tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê từ Tòa án nhân dân Tối cao giai đoạn 2006 - 2013, các Tòa án trên phạm vi toàn quốc đã thụ lý 13.329 vụ việc tranh chấp thừa kế, trong đó số vụ án tồn đọng chưa thể giải quyết chiếm tới 14,6% (1.946 vụ) và số vụ phải giải quyết bằng con đường xét xử sơ thẩm lên tới 39,4% (5.247 vụ). Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ những bất cập trong việc áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005, Luật Đất đai và Luật Nhà ở đối với việc phân chia bất động sản thừa kế.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền thừa kế nhà ở và quyền sử dụng đất ở, đánh giá thực trạng xét xử các vụ án phân chia di sản tại Tòa án nhân dân các cấp, từ đó chỉ ra những điểm nghẽn pháp lý và sai sót thực tiễn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn xét xử trong 8 năm (từ năm 2006 đến năm 2013) tại hệ thống Tòa án Việt Nam, đặc biệt là địa bàn thành phố Hà Nội. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng tỷ lệ hòa giải thành vượt trên mức 13,4%, đồng thời đề xuất giải pháp lập pháp nhằm giảm thiểu tỷ lệ án tồn đọng, án bị hủy sửa trong công tác xét xử dân sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quyền sở hữu tài sản và chuyển dịch quyền tài sản theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quyền sở hữu tư nhân về nhà ở và quyền sử dụng đất ở được Hiến pháp năm 2013 bảo hộ tại Điều 32 và Điều 53. Nghiên cứu tập trung phân tích 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Quyền thừa kế và di sản thừa kế theo quy định tại Điều 631 và Điều 634 Bộ luật Dân sự năm 2005;
• Quyền sử dụng đất ở với tư cách là một loại quyền tài sản theo Điều 163 Bộ luật Dân sự;
• Quy chế pháp lý đối với vật chia được và vật không chia được theo Điều 177 Bộ luật Dân sự;
• Cơ chế bảo vệ quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 669 Bộ luật Dân sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là tập hợp hồ sơ xét xử 13.329 vụ án thừa kế được Tòa án nhân dân Tối cao thống kê từ năm 2006 đến năm 2013. Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 5.247 bản án dân sự sơ thẩm và các vụ án điển hình tại Tòa án nhân dân cấp quận trên địa bàn thành phố Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi ngẫu nhiên có chủ đích, tập trung vào các bản án giải quyết tranh chấp phân chia hiện vật bất động sản, di sản dùng vào việc thờ cúng và di chúc chung của vợ chồng.

Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác nhất những xung đột lợi ích thực tế và các vướng mắc áp dụng luật tại cơ sở. Các phương pháp phân tích cụ thể gồm phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh luật học và phương pháp tổng kết thực tiễn xét xử trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2006 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật đã mang lại những phát hiện quan trọng sau:

1. Số lượng án tranh chấp thừa kế gia tăng nhanh chóng theo từng năm, từ 2.399 vụ năm 2006 lên 3.232 vụ năm 2013, tương đương mức tăng 34,7% sau 8 năm thi hành Bộ luật Dân sự năm 2005.
2. Tỷ lệ đương sự tự thỏa thuận được cách thức phân chia chỉ đạt 13,4% (1.785 vụ), trong khi tỷ lệ phải đưa ra xét xử chiếm tới 39,4% (5.247 vụ), phản ánh mâu thuẫn gay gắt giữa các đồng thừa kế khi giá trị nhà đất tăng cao.
3. Việc áp dụng phương thức phân chia hiện vật gặp nhiều bế tắc kỹ thuật: khi một căn nhà có diện tích 30 mét vuông chia cho 8 kỷ phần thừa kế, mỗi kỷ phần chỉ nhận được dưới 4 mét vuông, làm biến dạng công năng sử dụng và biến bất động sản thành vật không thể phân chia trên thực tế.
4. Chế định di chúc chung của vợ chồng tại các Điều 663, 664 và 668 Bộ luật Dân sự năm 2005 phát sinh nhiều bất cập nghiêm trọng; khi một bên vợ hoặc chồng chết trước, bên còn lại bị hạn chế quyền định đoạt phần tài sản của mình, dẫn đến các vụ kiện kéo dài với 1.946 vụ án tồn đọng chưa thể giải quyết dứt điểm tính đến năm 2013.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng tranh chấp kéo dài xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành đất đai, nhà ở. Điển hình là sự mâu thuẫn giữa Điều 649 Bộ luật Dân sự năm 2005 cho phép lập di chúc bằng văn bản không công chứng với Điều 119 Nghị định số 181/2004/NĐ-CP yêu cầu giấy tờ thừa kế quyền sử dụng đất bắt buộc phải qua công chứng hoặc chứng thực.

Dữ liệu từ Bảng thống kê thụ lý của Tòa án nhân dân Tối cao minh chứng rõ xu hướng gia tăng số vụ án tồn đọng từ 954 vụ năm 2006 lên 1.946 vụ năm 2013 (tăng hơn 103,9%). Đồ thị chuyển dịch này cho thấy sự phân hóa sâu sắc trong quan hệ gia đình khi giá trị quyền sử dụng đất đô thị tăng vọt. So sánh với các nghiên cứu trước đây của các chuyên gia đầu ngành, kết quả nghiên cứu khẳng định việc phân chia di sản là bất động sản không thể áp dụng máy móc quy tắc chia đều theo giá trị danh nghĩa mà phải gắn liền với diện tích xây dựng tối thiểu và quy hoạch không gian sống thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả xét xử các vụ án chia di sản nhà ở và quyền sử dụng đất ở, 4 nhóm giải pháp cấp thiết được đề xuất:

1. Bãi bỏ quy định về di chúc chung của vợ chồng trong Bộ luật Dân sự: Bộ Tư pháp và Quốc hội cần loại bỏ chế định di chúc chung tại các Điều 663 - 668 trong Dự thảo sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2005, tạo cơ chế pháp lý minh bạch cho phép mỗi cá nhân toàn quyền định đoạt phần tài sản của mình, rút ngắn thời gian giải quyết án xuống dưới 12 tháng.
2. Quy chuẩn hóa điều kiện phân chia di sản nhà đất bằng hiện vật: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn cụ thể về diện tích tối thiểu được phép tách thửa khi chia di sản; nếu diện tích được chia dưới 30 mét vuông hoặc không đủ điều kiện xây dựng, Tòa án phải áp dụng phương thức định giá để giao cho một bên nhận hiện vật và thanh toán giá trị bằng tiền cho các thừa kế khác, phấn đấu giảm tỷ lệ án bị hủy sửa xuống dưới 5%.
3. Thống nhất hình thức di chúc để lại quyền sử dụng đất: Chính phủ cần sửa đổi ngay Điều 119 Nghị định số 181/2004/NĐ-CP nhằm bảo đảm tính tương thích với Điều 649 Bộ luật Dân sự, công nhận giá trị pháp lý của di chúc hợp pháp có người làm chứng mà không bắt buộc công chứng đối với đất ở trong vòng 6 tháng tới.
4. Quy định rõ cơ chế bảo vệ quyền lợi của người thừa kế mới xuất hiện: Tòa án nhân dân Tối cao cần ban hành án lệ hướng dẫn xử lý trường hợp xuất hiện người thừa kế mới sau khi nhà đất đã được phân chia và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, theo hướng thanh toán giá trị kỷ phần bằng tiền mặt thay vì hủy bỏ toàn bộ giao dịch chuyển nhượng hợp pháp của các thừa kế trước đó.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Tiếp cận hệ thống cơ sở lý luận chuyên sâu và dữ liệu thực tiễn 5.247 vụ án xét xử sơ thẩm để áp dụng đúng đắn các quy định phân chia hiện vật, định giá tài sản và xử lý di sản dùng vào việc thờ cúng.
2. Luật sư và Chuyên viên tư vấn pháp lý: Sử dụng tài liệu để nâng cao kỹ năng tư vấn lập di chúc bất động sản hợp pháp, xây dựng phương án phân chia tài sản thỏa thuận giữa các đồng thừa kế nhằm tối ưu hóa quyền lợi thân chủ và hạn chế tranh chấp khởi kiện.
3. Công chứng viên và Cán bộ văn phòng đăng ký đất đai: Nắm vững các căn cứ pháp lý để thực hiện chuẩn xác thủ tục công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản, khai nhận di sản và đăng ký biến động quyền sử dụng đất theo đúng quy định của Luật Đất đai.
4. Học viên cao học, Sinh viên luật và Nhà nghiên cứu: Tham khảo nguồn tư liệu nghiên cứu điển hình với cấu trúc học thuật chuẩn mực, phục vụ việc viết luận văn, khóa luận chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự.

Câu hỏi thường gặp

Di sản nhà đất có diện tích quá nhỏ có bắt buộc phải chia bằng hiện vật không?
Không. Theo quy định tại Điều 177 Bộ luật Dân sự năm 2005, nếu việc phân chia hiện vật làm cho diện tích nhà đất bị xé nhỏ (dưới mức tối thiểu theo quy chuẩn xây dựng, ví dụ dưới 30 mét vuông) và không còn giữ nguyên tính năng sử dụng thì tài sản được xác định là vật không chia được. Khi đó, Tòa án sẽ định giá thành tiền để một bên nhận hiện vật và trả tiền chênh lệch cho các thừa kế khác, hoặc bán đấu giá để chia tiền.

Khi vợ chồng lập di chúc chung, một người chết trước thì người còn lại có quyền sửa đổi di chúc không?
Theo khoản 2 Điều 664 Bộ luật Dân sự năm 2005, khi một bên đã chết thì người còn sống chỉ có quyền sửa đổi, bổ sung phần di chúc liên quan đến khối tài sản riêng của mình. Tuy nhiên, di chúc chung chỉ chính thức có hiệu lực từ thời điểm người sau cùng chết theo Điều 668, tạo ra nhiều tranh chấp phức tạp trên thực tế.

Di chúc bằng văn bản không công chứng để lại quyền sử dụng đất có hợp pháp không?
Có hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2005: người lập minh mẫn, tự nguyện, có ít nhất hai người làm chứng ký xác nhận và nội dung không trái đạo đức xã hội. Mọi quy định tại các văn bản dưới luật đòi hỏi bắt buộc công chứng đối với di chúc đất đai đều trái với nguyên tắc của Bộ luật Dân sự.

Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được hưởng bao nhiêu phần di sản nhà đất?
Căn cứ Điều 669 Bộ luật Dân sự năm 2005, cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động của người để lại di sản vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi họ không được chỉ định trong di chúc.

Xử lý thế nào khi phát hiện người thừa kế mới sau khi nhà đất đã được phân chia xong?
Người thừa kế mới có quyền yêu cầu phân chia lại di sản trong thời hiệu luật định. Tuy nhiên, nếu nhà đất đã được phân chia theo bản án có hiệu lực hoặc đã chuyển dịch hợp pháp cho bên thứ ba ngay tình, người thừa kế mới sẽ được thanh toán phần giá trị tương ứng với kỷ phần của mình bằng tiền mặt từ các đồng thừa kế đã nhận tài sản.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ hệ thống lý luận về thừa kế quyền sử dụng đất và nhà ở, khẳng định đây là quan hệ chuyển dịch quyền tài sản mang tính đặc thù cao trong hệ thống pháp luật dân sự.
• Phân tích toàn diện thực trạng xét xử 13.329 vụ án thừa kế trong giai đoạn 2006 - 2013, chỉ ra những nguyên nhân cốt lõi khiến 1.946 vụ án bị tồn đọng kéo dài.
• Đánh giá sâu sắc các mâu thuẫn thực tiễn trong việc phân chia hiện vật bất động sản, di sản thờ cúng và bất cập nghiêm trọng của chế định di chúc chung vợ chồng.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp lập pháp và hướng dẫn xét xử cụ thể, trực tiếp phục vụ quá trình hoàn thiện Bộ luật Dân sự và nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án nhân dân các cấp.
• Bước tiếp theo cần triển khai là thể chế hóa các kiến nghị vào các văn bản hướng dẫn thi hành luật và tiếp tục mở rộng khảo sát án lệ giai đoạn mới. Quý bạn đọc, luật sư và nhà nghiên cứu quan tâm hãy khai thác toàn văn tài liệu để áp dụng hiệu quả vào công tác thực tiễn và nghiên cứu chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỪA KẾ, DI SẢN THỪA KẾ, CHIA DI SẢN LÀ NHÀ Ở VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở 1. Khái niệm thừa kế và quyền thừa kế 1. Khái niệm thừa kế Thừa kế là một quan hệ xã hội, là việc dịch chuyển tài sản của một người đã chết cho người khác còn sống theo di chúc hoặc theo điều kiện, trình tự hàng thừa kế. Thừa kế xuất hiện đồng thời với quan hệ sở hữu và sự phát triển của xã hội loài người.

Trong thời kỳ đầu của chế độ cộng sản nguyên thuỷ, những điều kiện về kinh tế, xã hội và hôn nhân phụ thuộc vào địa vị chủ đạo của người phụ nữ trong thị tộc. Trong chế độ mẫu hệ với địa vị chủ đạo của người phụ nữ đã tạo ra tiền đề cho việc thừa kế tài sản của các con và những người có quan hệ huyết thống của người mẹ. Trong tác phẩm: Nguồn gốc gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước, F.Angghen viết: Theo chế độ mẫu quyền, nghĩa là chừng nào mà huyết tộc chỉ kể về bên mẹ và trật tự thừa kế lúc ban đầu trong thị tộc, thì chỉ những người cùng họ hàng trong thị tộc đã chết. Tài sản phải để lại trong nội bộ thị tộc.

Vì tài sản để lại không có giá trị gì cho lắm nên trong thực tiễn có lẽ là từ xưa người ta vẫn trao tài sản cho những người bà con thân thuộc nhất về phía người mẹ… Lúc đầu chúng thừa kế người mẹ cùng với những người cùng huyết tộc với mẹ chúng, về sau có thể chúng là người đầu tiên kế thừa mẹ chúng [12, tr. Vào thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ, việc thừa kế được hình thành theo tập quán của thị tộc. Theo đó, tài sản của thị tộc do người mẹ quản lý, khi người mẹ chết đi thì di sản được chuyển dịch cho những người thân thích trong thị tộc và tài sản của thị tộc được lưu truyền từ đời này sang đời khác. 7 Hình thức thừa kế này là hình thức thừa kế đầu tiên của xã hội loài người về vật phẩm tiêu dùng và tư liệu sản xuất nhằm tiếp tục duy trì cuộc sống chung cho toàn bộ các thành viên trong thị tộc.

Theo tiến trình phát triển của nhân loại là sự phát triển không ngừng của nền sản suất xã hội, và chính tự thân của sự phát triển này đã là nguyên nhân làm thay đổi địa vị của người phụ nữ trong thị tộc, trong mỗi gia đình thành viên thị tộc. Sự ra đời của nhiều ngành nghề mới như nông nghiệp, chăn nuôi, trồng trọt đòi hỏi sức khoẻ và trí tuệ của người đàn ông, sản phẩm lao động mà người đàn ông làm ra không những đủ nuôi sống gia đình mà còn tạo ra nhiều của cải dư thừa. Địa vị của người đàn ông trong gia đình và trong từng thị tộc, bộ lạc dần dần được thiết lập. Đặc biệt khi nhà nước ra đời và qui định chế độ hôn nhân một vợ một chồng đã làm cho con cái biết rõ cha mẹ mình.

Từ đó trong quan hệ gia đình xác lập huyết thống theo họ cha và chế độ gia đình phụ hệ thay thế cho chế độ mẫu hệ. Chế độ mẫu hệ đã dần mờ nhạt thay bằng chế độ phụ hệ với vai trò gia trưởng đặc trưng của người đàn ông. Các con trong gia đình có huyết thống với người cha sẽ mang họ cha và được thừa kế tài sản của cha. Thế là huyết thống theo họ mẹ và quyền thừa kế theo mẹ đã bị xoá bỏ, huyết tộc theo họ cha và thừa kế cha được xác lập”.

Như vậy qua mỗi một thời kỳ, qua mỗi một giai đoạn phát triển của xã hội loài người tương ứng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, của hình thức gia đình thì việc điều chỉnh quan hệ sở hữu có thay đổi dẫn theo sự thay đổi của các quan hệ thừa kế đó là do các nguyên nhân về kinh tế, quan hệ huyết thống, quan hệ hôn nhân trong xã hội quyết định [30]. Như vậy ngay từ khi nhà nước và pháp luật chưa ra đời thì quan hệ sở hữu và thừa kế đã xuất hiện như một yếu tố khách quan. Thừa kế xuất hiện 8 phụ thuộc vào chế độ sở hữu. Nếu sở hữu là yếu tố đầu tiên để xuất hiện quan hệ sở hữu thì thừa kế là phương tiện duy trì củng cố quan hệ sở hữu.

Khi xã hội phân chia thành giai cấp và chế độ tư hữu được hình thành, giai cấp thống trị chiếm hữu hầu hết tư liệu sản xuất và truyền lại cho con cháu nên địa vị thống trị được củng cố từ đời này sang đời khác. Việc thừa kế tài sản là sự chuyển dịch công cụ, phương tiện bóc lột của giai cấp thống trị cho con cháu nhằm tiếp tục xác lập quyền lực về chính trị, kinh tế đối với những người lao động. Qua các thời kỳ phát triển của xã hội loài người, quan hệ thừa kế có tính kế thừa các giá trị vật chất và tinh thần của gia đình và dòng tộc. Những thành quả lao động của gia đình như nhà ở và những của cải để dành khác, đây là những thành quả lao động mà thế hệ trước để lại cho thế hệ sau bởi nhà ở và các tài sản khác không những là tài sản có giá trị lớn, mà nó còn thể hiện giá trị văn hoá đã tồn tại và phát triển qua các thời kỳ lịch sử.

Ở Việt Nam, việc thừa kế di sản đã hình thành theo tập quán của từng dân tộc, từng vùng miền, thậm chí việc chia di sản thừa kế còn theo truyền thống của dòng tộc. Hình thức thừa kế này rõ nét nhất là ở một số tỉnh vùng Tây Nguyên như tỉnh Gia lai, theo Luật tục Êđê và M‟nông thì thừa kế thuộc về những người thuộc về họ của người mẹ. Hai dân tộc này vẫn theo chế độ mẫu hệ truyền thống, do vậy tài sản trong gia đình thuộc quyền sở hữu của người mẹ và người con gái, người đàn ông là người bố hoặc người chồng không có quyền hưởng di sản của người vợ goá [30]. Luật thừa kế hiện đại của nước ta đã quan tâm đến quan hệ huyết thống giữa những người có quyền hưởng di sản của nhau, đồng thời đặt mối quan hệ này trong mối liên hệ với quan hệ hôn nhân và quan hệ nuôi dưỡng.

Con cháu trong gia đình được hưởng di sản từ ông bà, cha mẹ và thực hiện nghĩa vụ thờ cúng tổ tiên, việc thờ cúng tổ tiên nhắc nhở con cháu nhớ công ơn của người đã chết. Khái niệm quyền thừa kế Nếu thừa kế là một quan hệ xã hội phát sinh ngay cả trong một xã hội chưa phân chia thành giai cấp, chưa có nhà nước và pháp luật (thuộc về phạm trù kinh tế), thì quyền thừa kế chỉ có thể phát sinh trong một xã hội có nhà nước và pháp luật. Quyền thừa kế hàm chứa những yếu tố cấu thành một quan hệ pháp luật và có những đặc điểm pháp luật đặc thù. Chế định về quyền thừa kế không những qui định quyền tự định đoạt của của thể trong việc để lại di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật và quyền của người được thừa kế di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật có quyền hưởng hoặc từ chối quyền hưởng di sản theo những điều kiện do pháp luật qui định.

Hình thức dịch chuyển tài sản của người chết cho những người thừa kế theo di chúc hoặc theo qui định của pháp luật chính là cơ sở để xác lập quyền sở hữu đối với tài sản của người thừa kế hợp pháp. Như vậy giữa quyền sở hữu đối với tài sản và quyền thừa kế có mối quan hệ qua lại với nhau, nếu quyền thừa kế là một trong những căn cứ xác lập quyền sở hữu đối với tài sản của người thừa kế hợp pháp, thì quyền sở hữu lại chi phối trực tiếp đến quyền thừa kế. Quyền thừa kế được hiểu dưới hai nghĩa: Thứ nhất, quyền thừa kế theo theo nghĩa rộng (nghĩa khách quan) là tổng hợp các qui phạm pháp luật qui định về trình tự, hình thức để lại di sản và hưởng di sản thừa kế; người thừa kế có quyền nhận hay không nhận di sản; có quyền kiện hay không kiện yêu cầu chia di sản trong thời hạn pháp luật qui định. Theo qui định tại Điều 631 Bộ luật dân sự năm 2005: “Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho những người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật” [23, Điều 631].

Thứ hai, quyền thừa kế hiểu theo nghĩa chủ quan: Là quyền dân sự cụ thể của mỗi cá nhân trong việc để lại di sản cho người thừa kế theo di chúc 10 hoặc theo pháp luật; quyền nhận di sản hay từ chối quyền hưởng di sản; quyền kiện hay không kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền thừa kế của mình. Tóm lại, quyền thừa kế chỉ có thể được thực hiện khi người có di sản chết, những người thừa kế theo luật hoặc theo di chúc của người để lại di sản thể hiện ý chí nhận di sản của người đã chết. Quyền thừa kế còn được hiểu là một quan hệ pháp luật dân sự về tài sản. Đó là quan hệ giữa những người có quyền hưởng di sản và những người không có quyền hưởng di sản.

Đặc điểm này của quyền thừa kế thể hiện trong quan hệ pháp luật dân sự tuyệt đối. Theo đó, quan hệ thừa kế chỉ hình thành theo sự kiện một người chết đi có để lại di sản thừa kế; có người thừa kế và người thừa kế thể hiện ý chí nhận di sản mà mình có quyền hưởng. Ngược lại, một người chết đi không để lại di sản (không có di sản); hoặc có để lại di sản nhưng không có người thừa kế hoặc có người thừa kế những đều không có quyền hưởng, đều từ chối quyền hưởng thì quan hệ thừa kế cũng không được xác lập. Khái niệm di sản thừa kế Về di sản thừa kế, Điều 634 BLDS năm 2005 quy định: “Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác” [23, Điều 634].

Về di sản thừa kế còn có nhiều cách hiểu khác nhau, thậm chí ngay trong pháp luật qua mỗi thời kì cũng quy định khác nhau.