Luận án tiến sĩ chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên viện kiểm sát nhân dân cấp huyện tại phiên tòa xét xử hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở việt nam hiện nay

Luận án tiến sĩ phân tích chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện tại phiên tòa hình sự, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Mai Thị Nam
• Người hướng dẫn: Trịnh Đức Thảo
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên Viện Kiểm sát Nhân dân cấp huyện tại phiên tòa xét xử hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này tập trung vào việc đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện tại phiên tòa hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp Việt Nam. Các nghiên cứu trong nước và quốc tế đã được phân tích để xác định những vấn đề còn tồn tại và cần tiếp tục nghiên cứu. Các công trình trong nước chủ yếu tập trung vào tranh tụng tại tòa án, hệ thống tư pháp, và quy trình tố tụng hình sự, trong khi các nghiên cứu quốc tế cung cấp góc nhìn so sánh về mô hình tranh tụng của các nước khác.

1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước về chất lượng tranh tụng và vai trò của kiểm sát viên đã được tổng hợp, bao gồm các công trình về tranh tụng tại tòa án, hệ thống tư pháp, và quy trình tố tụng hình sự. Các nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao chất lượng tranh tụng để đảm bảo công lý và công bằng trong xét xử. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về kiểm sát viên cấp huyện và cải cách tư pháp.

1.2. Tình hình nghiên cứu quốc tế

Các nghiên cứu quốc tế cung cấp cái nhìn so sánh về mô hình tranh tụng của các nước như Mỹ, Anh, và Pháp. Các nghiên cứu này tập trung vào tranh tụng tại tòa án, vai trò của kiểm sát viên, và quy trình tố tụng hình sự. Những giá trị tham khảo từ các mô hình này có thể áp dụng để cải thiện chất lượng tranh tụng tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp.

II. Cơ sở lý luận về chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện

Chương này phân tích cơ sở lý luận về chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện tại phiên tòa hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp Việt Nam. Các khái niệm, đặc điểm, và yêu cầu của cải cách tư pháp được làm rõ, cùng với các tiêu chí đánh giá chất lượng tranh tụng. Chương cũng đề cập đến mô hình tranh tụng của kiểm sát viên tại một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của chất lượng tranh tụng

Chất lượng tranh tụng được định nghĩa là khả năng của kiểm sát viên trong việc thực hiện các hoạt động tranh tụng một cách hiệu quả tại phiên tòa hình sự. Các đặc điểm bao gồm tính công bằng, khách quan, và hiệu quả trong việc bảo vệ công lý và công bằng. Các yêu cầu của cải cách tư pháp cũng được nhấn mạnh, bao gồm việc nâng cao chất lượng tranh tụng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong xét xử.

2.2. Tiêu chí đánh giá chất lượng tranh tụng

Các tiêu chí đánh giá chất lượng tranh tụng bao gồm kỹ năng tranh tụng, kiến thức pháp luật, và khả năng bảo vệ quan điểm của kiểm sát viên. Các yếu tố bảo đảm chất lượng tranh tụng cũng được phân tích, bao gồm đào tạo, kinh nghiệm thực tiễn, và sự hỗ trợ từ hệ thống tư pháp.

III. Thực trạng chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện

Chương này đánh giá thực trạng chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện tại phiên tòa hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp Việt Nam. Các ưu điểm, hạn chế, và nguyên nhân của thực trạng này được phân tích dựa trên các khảo sát và số liệu thực tế. Chương cũng chỉ ra những thách thức mà kiểm sát viên phải đối mặt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

3.1. Ưu điểm và nguyên nhân

Các ưu điểm trong chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện bao gồm sự tận tâm, trách nhiệm, và nỗ lực trong việc nâng cao kỹ năng tranh tụng. Các nguyên nhân dẫn đến những ưu điểm này bao gồm sự hỗ trợ từ hệ thống tư pháp và các chương trình đào tạo chuyên sâu.

3.2. Hạn chế và nguyên nhân

Các hạn chế trong chất lượng tranh tụng bao gồm sự thiếu kinh nghiệm, kỹ năng tranh tụng chưa đạt chuẩn, và sự ảnh hưởng của thói quen cũ. Các nguyên nhân chính là sự thiếu đầu tư vào đào tạo và sự chưa đồng bộ trong quy trình tố tụng hình sự.

IV. Quan điểm và giải pháp bảo đảm chất lượng tranh tụng

Chương này đề xuất các quan điểm và giải pháp nhằm bảo đảm chất lượng tranh tụng của kiểm sát viên cấp huyện tại phiên tòa hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp Việt Nam. Các giải pháp bao gồm việc nâng cao kỹ năng tranh tụng, cải thiện quy trình đào tạo, và tăng cường sự hỗ trợ từ hệ thống tư pháp.

4.1. Quan điểm bảo đảm chất lượng tranh tụng

Các quan điểm bảo đảm chất lượng tranh tụng bao gồm việc coi trọng vai trò của kiểm sát viên trong hệ thống tư pháp, và sự cần thiết của việc nâng cao chất lượng tranh tụng để đảm bảo công lý và công bằng.

4.2. Giải pháp bảo đảm chất lượng tranh tụng

Các giải pháp cụ thể bao gồm việc tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu, cải thiện quy trình tố tụng hình sự, và tăng cường sự hỗ trợ từ hệ thống tư pháp. Các giải pháp này nhằm mục đích nâng cao chất lượng tranh tụng và đảm bảo tính công bằng trong xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước và nước ngoài 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước - Các công trình nghiên cứu về tranh tụng, chất lượng tranh tụng trong tố tụng hình sự Tranh tụng - một trong những thành tựu pháp lý - đã trở thành đề tài nghiên cứu từ rất sớm của các nhà khoa học trên thế giới.

Ở Việt Nam, nghiên cứu về tranh tụng và chất lượng tranh tụng trong TTHS nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, thể hiện quan điểm trong các công trình khoa học như đề tài, sách, tài liệu, kỷ yếu hội thảo, luận án, luận văn, bài báo khoa học. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu sau: + Về đề tài khoa học các cấp: Đối với đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, đáng chú ý có hai đề tài: Đề tài “Vấn đề tranh tụng trong TTHS Việt Nam theo tinh thần CCTP” do Lê Hữu Thể làm chủ nhiệm, năm 2008 [101]. Với mục tiêu đưa ra các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động tranh tụng trong TTHS Việt Nam, tác giả đã làm rõ các vấn đề cơ bản về hệ thống tố tụng tranh tụng, hệ thống tố tụng thẩm vấn; thực trạng vấn đề tranh tụng trong TTHS Việt Nam; nhằm tạo sự thống nhất trong nhận thức và thực hiện tranh tụng theo tinh thần CCTP. Trong phần giải pháp, tác giả đã làm rõ những quan điểm của Đảng về CCTP; một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động tranh tụng trong TTHS; một số kiến nghị hoàn thiện các quy định về tranh tụng trong Bộ luật TTHS.

Đề tài “Xây dựng nguyên tắc tranh tụng trong Bộ luật TTHS mới theo Hiến pháp năm 2013” do Nguyễn Mai Bộ làm chủ nhiệm, năm 2015 [17]. Tác giả khẳng định giá trị to lớn của hoạt động tranh tụng trong việc giải quyết vụ án, bảo vệ sự công bằng và lợi ích của các chủ thể. Trong xã hội hiện đại, hệ thống tư pháp hình 10 sự của các nước dù được tổ chức theo mô hình tố tụng nào thì trong đó ít nhiều đều có yếu tố tranh tụng. Tác giả nhận định: Thực tiễn hoạt động TTHS ở nước ta cho thấy công cuộc CCTP đã triển khai nhiều năm nhưng chưa tạo được sự chuyển biến cần thiết.

Chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa còn yếu kém và mang tính hình thức, kết quả xét xử chủ yếu vẫn trong tình trạng “án tại hồ sơ”, việc truy cứu oan người vô tội vẫn thường xuyên xảy ra… [17, tr. Nhận định trên cho thấy việc nghiên cứu xây dựng nguyên tắc tranh tụng trong Bộ luật TTHS mới theo Hiến pháp năm 2013 là nhu cầu cấp thiết về lý luận và thực tiễn. Do đó, đề tài được nghiên cứu đã làm rõ nhiều vấn đề có giá trị tham khảo rất lớn như: Cơ sở lý luận về xây dựng nguyên tắc tranh tụng, cơ sở pháp lý và thực tiễn của nguyên tắc này trong Bộ luật TTHS sửa đổi, xây dựng các quy định của Bộ luật TTHS mới liên quan đến tranh tụng. Ở cấp độ đề tài nghiên cứu khoa học cơ sở, có các đề tài: Đề tài “Hoàn thiện pháp luật TTHS nhằm nâng cao hiệu quả xét xử theo tinh thần CCTP” do Hoàng Thị Minh Sơn làm chủ nhiệm, năm 2009 [93].

Trong Chuyên đề 5 “Nâng cao hiệu quả tranh tụng tại phiên toà XXST hình sự”; tác giả Đỗ Thị Phượng đã nêu quan điểm tranh tụng trong TTHS là một quá trình nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án. Theo quan điểm này, tính khách quan thể hiện qua việc các chủ thể tham gia tố tụng có quyền đưa ra những tài liệu, căn cứ để làm rõ vấn đề và chứng minh nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước HĐXX theo các trình tự, thủ tục do pháp luật TTHS quy định. Tác giả cũng trình bày về khái niệm, đặc điểm của việc tranh tụng tại phiên tòa XXST hình sự; quy định của Bộ luật TTHS hiện hành về tranh tụng tại phiên toà sơ thẩm và thực tiễn áp dụng các quy định này; một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tranh tụng tại phiên toà XXST vụ án hình sự. Trong các giải pháp, tác giả phân tích về sự cần thiết phải sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật TTHS hiện hành về tranh tụng; một số yêu cầu đối với các chủ thể chính tham gia tranh tụng.

Đề tài “Bảo đảm quyền con người trong TTHS Việt Nam hiện nay - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do Lê Minh Thắng làm chủ nhiệm, năm 2010 [99]. Trong đề tài này, mặc dù tác giả không trực tiếp nghiên cứu về tranh tụng, nhưng 11 trong nhiều nội dung của đề tài có đề cập đến vấn đề tranh tụng như: Tác giả nêu rõ một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng oan, sai là “xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa còn nhiều thiếu sót, phiến diện, không đầy đủ dẫn đến việc ra bản án trái pháp luật” [99]; khi đề xuất hoàn thiện pháp luật, nguyên tắc tranh tụng được đưa lên vị trí đầu tiên “Sự tồn tại của nguyên tắc tranh tụng là sự phản ánh khách quan trong hoạt động TTHS và cần thiết phải được bổ sung vào hệ thống các nguyên tắc của TTHS” [99]. Đề tài “Hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS năm 2003 liên quan đến tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm - Cơ sở lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Đức Mai làm chủ nhiệm, năm 2011 [62]. Tác giả đã làm rõ cơ sở lý luận của tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự với các nội dung khái niệm, bản chất, chức năng của các chủ thể trong tranh tụng; thực trạng quy định của Bộ luật TTHS về tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm; định hướng hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS liên quan đến hoạt động tranh tụng.

Tác giả thừa nhận việc quy định tranh tụng là một nguyên tắc và đưa ra một số đề xuất sửa đổi có liên quan. + Về sách, tài liệu: Trong cuốn sách “CCTP ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền” của tác giả Lê Cảm và Nguyễn Ngọc Chí [18], có một số bài viết về vấn đề tranh tụng trong TTHS như: Bài viết“Tố tụng tranh tụng và vấn đề CCTP ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền” của tác giả Nguyễn Ngọc Chí [20]. Trong bài viết này, tác giả đã đề cập đến đặc điểm của tố tụng tranh tụng, có sự phân tích những ưu điểm và hạn chế của loại hình tố tụng này; phân tích một số nội dung có thể tiếp thu phù hợp với TTHS nước ta để cải cách nền tư pháp ở Việt Nam đạt hiệu quả. Bài viết “Bảo đảm quyền con người trong TTHS - yêu cầu của pháp luật quốc tế và của CCTP ở Việt Nam” của tác giả Đào Trí Úc [118].

Với nhận định: Một trong những định hướng chủ đạo của CCTP ở Việt Nam hiện nay là hoàn thiện các quy định pháp luật TTHS nhằm bảo đảm một cách hợp pháp, vững chắc, đầy đủ các quyền con người theo chuẩn mực quốc tế. Một trong những bảo đảm cụ thể, trực tiếp cho các quyền con người trong hoạt động tư pháp nói chung, TTHS nói riêng là bảo đảm tranh tụng và nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp. Từ đó, tác giả khẳng định: “để 12 đáp ứng yêu cầu CCTP và tính pháp quyền của nền tư pháp, TTHS Việt Nam cần lấy các nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tội làm hai nguyên tắc trụ cột” [118, tr. Trong cuốn sách “Những nội dung mới trong Bộ luật TTHS năm 2015” do Nguyễn Hòa Bình chủ biên, có bài viết “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử và việc cụ thể hóa trong Bộ luật TTHS năm 2015” của Trần Công Phàn [70, tr.86-102], trong đó tác giả đã nêu rõ tranh tụng là thành tựu của nền văn minh nhân loại, không chỉ thể hiện bản chất nhân đạo mà còn phản ánh xu hướng phát triển dân chủ và tiến bộ của TTHS; tranh tụng được thừa nhận trên phạm vi toàn cầu.

Ở Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận tranh tụng là một nguyên tắc và nguyên tắc này cũng đã được cụ thể hóa trong Bộ luật TTHS năm 2015. Cuốn sách “Sổ tay luật sư. Tập 2 Kỹ năng hành nghề luật sư trong TTHS, hành chính, dân sự” của Liên đoàn luật sư Việt Nam và Jica pháp luật 2020, năm 2017 [58], có nội dung “Nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử” đã phân tích các quy định của pháp luật về vấn đề tranh tụng; việc cụ thể hóa nguyên tắc tranh tụng trong xét xử theo quy định của khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013; nhấn mạnh “bản án, quyết định của Tòa án phải căn cứ vào kết quả kiểm tra, đánh giá chứng cứ và kết quả tranh tụng tại phiên tòa”. Đặc biệt, tài liệu nêu rõ ý nghĩa của hoạt động tranh tụng trong TTHS đối với việc đổi mới, hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam cũng như yêu cầu của công cuộc CCTP.

+ Về kỷ yếu hội thảo: Trong Kỷ yếu hội thảo “Hiến pháp 2013 và vấn đề đổi mới TTHS ở Việt Nam”, do Viện chính sách công và pháp luật - Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang, Học viện Khu vực IV - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức tại An Giang ngày 30/5/2014, có hai bài viết về vấn đề tranh tụng. Bài viết thứ nhất là “Tranh tụng tại phiên tòa theo Hiến pháp năm 2013” của Trần Thị Hương [45, tr.290-295] đã bàn về các mô hình tố tụng trên thế giới, khẳng định ưu điểm của mô hình tố tụng tranh tụng, thừa nhận “nhiều nước trên thế giới hiện nay đang xây dựng mô hình tố tụng đan xen, phát huy những ưu điểm của cả mô hình tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn trong quá trình giải quyết vụ án” 13 [45, tr.291] và khẳng định: “… tranh tụng tại phiên toà xét xử, coi đây là khâu đột phá trong CCTP nhằm bảo đảm bảo cho phán quyết của Toà án khách quan, chính xác đúng với sự thật của vụ án hình sự, vừa không bỏ lọt tội phạm, vừa không để xảy ra các trường hợp oan sai” [45, tr.