Mở đầu cho việc nghiên cứu ẩn dụ tri nhận là hai nhà nghiên cứu G.Johnson với tác phẩm lí luận: Metaphors We Live By (Chúng ta sống bằng ẩn dụ). Theo đó, ẩn dụ là một cơ chế cực kì quan trọng để nhận thức thế giới bằng tư duy con người. Cơ chế này bảo đảm việc chuyển những tri thức về những lĩnh vực, khái niệm đã được biết tốt hơn sang những lĩnh vực ít được biết hơn, rất chú trọng đến những dữ liệu nhận được qua kinh nghiệm cảm tính trực tiếp, do đó có thuật ngữ “kinh nghiệm luận”. Đối với nhiều người ẩn dụ là một công cụ trong thi ca và là một biện pháp tu từ, vấn đề thuộc về ngôn ngữ bậc cao chứ không phải thuộc về ngôn ngữ hằng ngày.
Hơn nữa, ẩn dụ thường chỉ được xem là vấn đề ngôn ngữ thuần túy, vấn đề của từ ngữ hơn là vấn đề thuộc phạm trù tư tưởng và hành động. Vì vậy, nhiều người cho rằng họ không cần đến ẩn dụ. Trái lại, Lakoff và Jonhson cho rằng không chỉ trong ngôn ngữ mà cả trong tư tưởng, hành động, hệ thống khái niệm thông thường của chúng ta về bản chất mang tính ẩn dụ. Theo Lakoff và Johnson, ẩn dụ là một cơ chế tri nhận bao gồm một miền mà một phần được ánh xạ, tức là được phóng chiếu vào miền khác.
Miền ánh xạ được gọi là miền nguồn, và miền mà sơ đồ ánh xạ tác động lên là miền đích. Ví dụ với ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH sơ đồ ánh xạ như sau: Lữ khách người yêu nhau Phương tiện di mối quan hệ chuyển tình yêu Đích đến mục tiêu trong Những khó khăn tình yêu của chuyến đi những khó khăn trong mối quan hệ Miền nguồn: cuộc hành trình Miền đích: tình yêu 1. Phân loại ẩn dụ ý niệm 1. Ẩn dụ cấu trúc Loại ẩn dụ này ý niệm hóa từng miền riêng lẻ (miền đích) bằng cách chuyển sang chúng sự cấu trúc hóa một miền khác (miền nguồn).
Nói cách khác ẩn dụ loại này làm cho người tiếp nhận hiểu về miền đích thông qua những kiến thức đã có về miền nguồn. Một ví dụ tiêu biểu cho loại ẩn dụ này là ẩn dụ ý niệm THỜI GIAN LÀ SỰ CHUYỂN ĐỘNG. Trong ẩn dụ trên ý niệm đích là thời gian được hiểu thông qua ý niệm nguồn là sự chuyển động. Ẩn dụ bản thể Loại ẩn dụ này phạm trù hóa những bản thể trừu tượng bằng cách vạch ranh giới của chúng trong không gian.
Nói cách khác, nó giúp người nói diễn đạt những trải nghiệm dưới dạng sự vật, chất liệu hay vật chứa. Ẩn dụ bản thể khiến chúng ta hiểu những khái niệm trừu tượng một cách dễ dàng hơn. Những cách nói như: “Nỗi sợ hãi lớn dần lên trong lòng nó.” Hay “Cuộc đời xô đẩy ông ấy vào đường cùng.” là những cách nói sử dụng ẩn dụ bản thể vì nó đã giúp cho người đọc hiểu “nỗi sợ hãi” hay “cuộc đời”, vốn là những khái niệm trừu tượng, một cách dễ dàng hơn khi biến chúng thành những khái niệm có hình thù (lớn dần lên) hay thành con người (xô đẩy). Ẩn dụ định hướng Loại ẩn dụ này cấu trúc hóa một số miền và tạo nên một hệ thống ý niệm hóa chung cho chúng; chúng liên quan đến việc định hướng trong không gian với những kiểu đối lập như lên – xuống, vào – ra, trung tâm – ngoại biên….
Johnson đã đưa ra một số ẩn dụ định hướng sau: CÁI TỐT ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN HẠNH PHÚC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN CÓ QUYỀN LỰC HOẶC SỨC MẠNH ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN SỨC KHỎE VÀ SỰ SỐNG ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN CÁI THỤ ĐỘNG ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI BẤT HẠNH ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI BỆNH TẬT VÀ CHẾT CHÓC ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI VÔ THỨC ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI … 1. Một số khái niệm và thuật ngữ liên quan đến ẩn dụ ý niệm 1. Tính nghiệm thân Tính hiện thân của ngôn ngữ đóng một vai trò quan trọng trong lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận. Cảm nhận của con người về thế giới ảnh hưởng đến cách con người sử dụng ngôn ngữ.
Nói một cách khác, điều này có nghĩa rằng những cảm nhận của chúng ta đối với thế giới bên ngoài làm nền tảng và được thể hiện trong ngôn ngữ chúng ta sử dụng để mô tả về sự vật hiện tượng đang được chúng ta nói tới. Vì vậy, ngữ nghĩa có mối quan hệ chặt chẽ với những trải nghiệm về mặt sinh học của con người chúng ta; điều này trái khác với quan điểm của ngữ pháp truyền thống, đặc biệt là ngữ pháp tạo sinh rằng ngữ pháp và ngữ nghĩa hoàn toàn độc lập với nhau, và ngữ nghĩa phụ thuộc vào điều kiện xác tín, không phụ thuộc vào chủ thể của lời nói. Khái niệm về tính nghiệm thân của ngôn ngữ bắt nguồn từ quan điểm cho rằng nhận thức của chúng ta mang tính nghiệm thân; các quá trình xử lý của trí não của chúng ta làm cho chúng ta tương tác với những môi trường, ngoại cảnh quanh ta; và kết quả là những quá trình xử lý thông tin đó được hình thành và chịu sự ảnh hưởng bởi ngoại cảnh mà chúng ta tương tác. Do đó, mỗi một chúng ta có một cách nhìn riêng về thế giới, bắt nguồn từ sự khác nhau về mặt sinh học của cơ thể mỗi chúng ta.
Từ khi mới sinh ra, con người bắt đầu nhận thức được thế giới xung quanh thông qua những tương tác của cơ thể với thế giới, và cảm nhận nó qua các giác quan của mình; và từ đó phát triển thành các khái niệm trừu tượng về sau này. Tất cả những thông tin chúng ta có được đều phải đi qua bộ lọc tri giác của chúng ta. Những cơ quan giúp chúng ta tích lũy thông tin có thể là mắt, mũi, tai, chân tay, v. Và dĩ nhiên là khi chúng ta tường thuật lại những thông tin chúng ta có được, những thông tin đó đã trải qua một quá trình lọc của nhận thức của chúng ta và điều đó mang tính chủ quan của từng chủ thể.
Điều này có thể thấy rất rõ ở việc khi cho chúng ta xem một bức tranh hay đọc, nghe một bài thơ, mỗi người đều có cảm nhận riêng về bức tranh hay bài thơ vừa được thưởng thức. Sự khác nhau trong cách cảm nhận đó là do trải nghiệm của mỗi người trong cuộc sống. Ngôn ngữ giúp ta miêu tả nhận thức của chúng ta đối với thế giới bên ngoài chứ không miêu tả trực tiếp cái thế giới đó. Thuyết điển dạng Thế giới xung quanh ta bao gồm vô số sự vật và hiện tượng mà con người phải nhận diện, phân loại và đặt tên dựa trên sự tương tự chứ không phải giống hệt nhau.
Sự phân loại đó là được gọi là “sự phạm trù hóa” và kết quả của nó là “các phạm trù tri nhận” hay “ý niệm”. Giữa các phạm trù tri nhận không có ranh giới rõ ràng, tuyệt đối mà đó là một ranh giới mờ. Làm sao chúng ta chuyển sự đa dạng này thành ý nghĩa của những từ mà chúng ta có thể dễ dàng nắm bắt được và tại sao chúng ta thành công được ngay cả với những trường hợp hầu như không có sự phân biệt rõ ràng nào, như giữa màu đỏ và cam hay xanh lá cây và xanh dương? Tâm lí học thực nghiệm chỉ ra rằng chúng ta sử dụng những màu tâm điểm hay màu điển hình như những điểm định hướng, chúng ta cũng quan sát để so sánh những phạm trù thể hiện hình dạng, loài vật, cây cối và những vật thể nhân tạo. 1] Sự phân biệt các thành viên trong một phạm trù không phải là sự phân biệt có – không mà là sự đánh giá theo thang độ về tính điển hình và được xếp theo thứ tự từ ví dụ đạt nhất đến ví dụ tệ nhất.
Điển dạng được hiểu như là ví dụ đạt nhất của phạm trù. Rosch-Heider đã khảo cứu các lĩnh vực về hình dáng, các sinh vật và vật thể và bà có được kết quả như sau: Đối với người Mỹ các điển dạng của các phạm trù là: Phạm trù chim: chim cổ đỏ (robin) Phạm trù quả: cam (orange) Phạm trù xe cộ: ô tô (automobile) Phạm trù đồ nội thất: ghế (chair) Phạm trù vũ khí: súng (gun) Chúng ta có thể kết luận một cách thận trọng. Những phạm trù tri nhận, như chúng ta đã thảo luận trong chương này, được lí trí chứa đựng dưới dạng những ý niệm tinh thần và được đánh dấu bằng từ, vì vậy có người có thể nghĩ rằng chúng tương đương với nghĩa của từ. Tuy vậy, nếu chúng ta xem từ chỉ màu sắc không chỉ thể hiện màu sắc mà chúng cũng có thể thể hiện những đảng phái chính trị, chim không chỉ nói đến một loài vật có cánh mà ít nhất thỉnh thoảng cũng nói đến một cô gái đẹp, ghế có thể chỉ chủ tịch trong một cuộc họp và cup (cup), đĩa (bowl, người dịch không dịch là tô vì ở Việt Nam tô không phải là phần thưởng phổ biến) có thể là giải thưởng trong thể thao thì rõ ràng không có mối quan hệ một – một giữa phạm trù (hoặc ý niệm) với từ.
Thực tế, việc một từ chỉ nhiều phạm trù hay nói theo thuật ngữ ngôn ngữ học là từ đa nghĩa là việc hoàn toàn bình thường [51, tr. Lược đồ hình ảnh Hình ảnh là biểu trưng của trải nghiệm cụ thể, mang tính nghiệm thân, là cái nhìn của con người về thế giới bên ngoài qua mối quan hệ không gian, thời gian và cả cơ chế cảm nhận của con người. Lược đồ hình ảnh không phải là những hình ảnh cụ thể mà có tính trừu tượng hay lược đồ trong tâm trí của con người. Một vài lược đồ phổ biến: - Lược đồ bình chứa: Một vật hoặc ở trong hoặc ở ngoài bình chứa.
Nếu bình chứa A nằm trong bình chứa B và X nằm trong A thì X nằm trong B Ví dụ: TẦM NHÌN CỦA CON NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA, vậy nên có những cách nói: trong tầm nhìn, ngoài tầm nhìn - Lược đồ bộ phận - toàn thể: Nếu A là bộ phận của B thì B không thể là bộ phận của A được; A không thể là bộ phận của A. Không thể có toàn thể tồn tại mà bộ phận không tồn tại; các bộ phận có thể tồn tại mà không nhất thiết phải hợp thành toàn thể. Ví dụ: GIA ĐÌNH LÀ BỘ PHẬN, XÃ HỘI LÀ TOÀN THỂ - Lược đồ tâm – biên: Lo-gic của lược đồ này là ngoại biên phụ thuộc trung tâm và không có điều ngược lại. Ví dụ: Các lý thuyết đều có nguyên tắc chính và nguyên tắc phụ.
