Chương 1: CHÂU PHI – ĐIỂM ĐẾN CHIẾN LƯỢC CỦA TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN 1. Khái quát về châu Phi Châu Phi có diện tích trên 30 triệu km2, là châu lục lớn thứ hai trên thế giới sau châu Á, gồm 54 quốc gia và dân số khoảng 900 triệu dân. Đây là khu vực phần lớn đất đai nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, tiếp giáp với biển Đại Tây Dương ở phía Tây, biển Ấn Độ Dương và biển Đỏ ở phía Đông và biển Địa Trung Hải ở phía Bắc. Địa hình chủ yếu của châu Phi là cao nguyên, núi và sa mạc, trong đó sa mạc Xahara rộng tới 7 triệu km2.
Châu lục này ít có đồng bằng lớn… Châu Phi là vùng đất có vị trí quan trọng trên bản đồ thế giới, chính vì vậy, ngay từ thời thuộc địa, châu Phi đã là vùng đất tranh chấp của nhiều thế lực bên ngoài. Ngày nay, châu Phi được đánh giá là vùng đất đem lại nhiều lợi ích kinh tế nhờ nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là dầu lửa, vàng, kim cương. Quan trọng hơn, do tiếp giáp với Địa Trung Hải, đặc biệt là tiếp giáp với khu vực Trung Đông, châu Phi ngày nay đang trở thành một địa bàn chính trị quan trọng của nhiều nước. Mỹ coi châu Phi là con bài chiến lược trong chiến dịch chống khủng bố và đảm bảo an ninh quốc gia cho Mỹ.
EU đánh giá châu Phi luôn là “sân sau” để nâng tầm ảnh hưởng của họ. Đối với Trung Quốc, châu Phi được coi là một mắt xích trong vành đai ASEAN – Nam Á – Trung Đông – châu Phi – Mỹ Latinh nhằm điều hòa các mối quan hệ của Trung Quốc với các nước lớn trong tương lai. Hàng loạt các nước khác như Nhật Bản, Nga, Ấn Độ, Hàn Quốc… cũng đang có mặt tại châu Phi để khai thác vị trí địa chính trị - kinh tế của khu vực này, vừa là để 11 giúp châu Phi cùng phát triển, vừa là để nâng tầm ảnh hưởng của họ trên trường quốc tế. Về tài nguyên khoáng sản, châu Phi đóng vai trò rất quan trọng trên bản đồ khoáng sản thế giới, đây là khu vực rất phong phú về các loại tài nguyên khoáng sản với trữ lượng lớn.
Trong 50 loại khoáng sản chủ yếu của thế giới, châu Phi có tới 17 loại đứng đầu thế giới, bao gồm kim cương (90% trữ lượng của thế giới), côban (87%), vàng (67%), mănggan (70%), uranium (37%)…[44, tr. Dầu mỏ và khí đốt cũng là tài nguyên có thế mạnh ở châu Phi. Ngoại trừ các nước vùng Đông Phi, hầu hết các khu vực khác của châu Phi đều chứa đựng rất nhiều khoáng sản. Bắc Phi có nhiều than, quặng sắt, uranium, platinum, côban…và là một trong những trung tâm sản xuất và khai thác dầu khí lớn, trong đó Libi, Angiêri, Ai Cập là những nước sản xuất dầu thô nổi tiếng trên thế giới.
Bắc Phi cũng rất giàu có lượng phân phốt phát và Marôc dẫn đầu thế giới về loại khoáng chất này. Trung Phi và Tây Phi cũng chứa đựng nhiều dầu mỏ. Nigêria là nước sản xuất dầu mỏ lớn nhất châu Phi, tiếp đó là Ăngôla, Gabông, Côngô, Camơrun. Đây cũng là khu vực có nguồn khoáng sản khác quan trọng nhất trên thế giới như côban, mănggan, bôxít, đồng, vàng, kim cương… Ghinê chiếm tới 30 % trữ lượng bôxít trên toàn thế giới.
Khu vực Nam Phi là nơi giàu có nhất thế giới với những nguồn khoáng sản khan hiếm như vàng, kim cương. Nam Phi có nền kinh tế khoáng sản lớn nhất trong khu vực phía Nam nói riêng và châu Phi nói chung, tiếp đó là Dimbabuê, Bôtxoana và Namibia. Những nguồn khoáng sản quan trọng khác của Nam Phi là Chromium, côban, uranium, platinum, titan, mănggan… Hệ thống sông ngòi của châu Phi khá phong phú, với những sông lớn như sông Nin, sông Côngô… Các hồ lớn như Victoria (lớn thứ hai thế giới sau hồ Baican)… Mạng lưới sông hồ đã tạo nên hệ thống giao thông đường 12 thủy hết sức quan trọng cho khu vực này. Hàng hóa có thể vận chuyển giữa các nước với nhau khá thuận tiện với chi phí rẻ.
Thực vật tự nhiên ở châu Phi cũng rất phong phú. Các khu rừng rậm nhiệt đới xanh tốt quanh năm, với nhiều loài lâm thổ sản quý hiếm, các loại thú (sư tử, ngựa vằn, hổ, báo, hươu cao cổ, tê giác…) là những tiềm năng du lịch và kinh tế rất phong phú… Điều đó cho thấy châu Phi là một vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên, có đủ điều kiện cạnh tranh với khu vực khác trên thế giới trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Ngoài ra châu lục này có tiềm năng dầu mỏ rất lớn và trong tương lai không xa, dầu mỏ của châu Phi sẽ chiếm tỉ trọng rất lớn trong nhu cầu tiêu thụ năng lượng của các nước. Tuy nhiên lợi thế về tài nguyên cũng đang là nguyên nhân khiến châu Phi trở thành điểm nóng trên thị trường năng lượng và nguyên liệu quý hiếm trên thế giới.
Nếu không có những chiến lược phát triển hợp lí, tài nguyên châu Phi sẽ là nguyên nhân gây ra chiến tranh, nội chiến, là địa bàn tranh giành ảnh hưởng và phục vụ mục đích của nhiều nước lớn trên thế giới. Về điều kiện xã hội, châu Phi có khoảng 900 triệu dân với 54 quốc gia. Đây vẫn là khu vực đất rộng, người thưa. Mật độ dân cư trung bình không cao.
Dân cư châu Phi thuộc nhiều chủng tộc và dân tộc khác nhau, tạo nên sự đa dạng và phong phú trong sắc thái văn hóa và tích lũy kinh nghiệm sản xuất. Đây cũng là khu vực có lợi thế về nguồn lao động và chi phí thấp. Với tỉ lệ tăng dân số rất nhanh (4,8 trẻ em/ 1 phụ nữ, đạt tỉ lệ tăng dân số tự nhiên là 2,2% vào năm 2004), châu Phi đang là khu vực ngày càng đông đội ngũ lao động trẻ, đang cần cơ hội kiếm việc làm để cải thiện cuộc sống. Phần lớn dân cư vẫn sống ở nông thôn.
Hiện nay chỉ có 37% dân số châu Phi sống ở các vùng thành thị, tuy nhiên cơ hội việc làm ở các vùng đô thị không thể theo kịp tốc độ tăng trưởng dân số như hiện nay. Tỉ lệ thất nghiệp ở các vùng đô thị 13 thường vượt quá 50%, trong đó hầu hết những người thất nghiệp là thanh niên, nam giới và những người có trình độ giáo dục thấp [36, tr. Điều đó cho thấy châu Phi đang rất cần có cơ hội để phát triển kinh tế để tận dụng hiệu quả nguồn lao động trẻ và dư thừa hiện nay. Bên cạnh đó thị hiếu tiêu dùng và yêu cầu về hàng hóa của người dân không cao.
Như vậy đây là một thị trường còn rất giàu tiềm năng cho các nước đang phát triển nói riêng và thế giới nói chung. Về kinh tế, mặc dù là nơi rất thuận lợi về vị trí địa lý, giàu tài nguyên thiên nhiên và thị trường còn rộng mở, song, do phải trải qua nhiều năm chịu sự đô hộ và bóc lột của đế quốc thực dân và những cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột sắc tộc, tôn giáo…nên cho đến nay châu Phi vẫn là một châu lục nghèo nàn và lạc hậu nhất thế giới. Công nghiệp của những nước châu Phi chủ yếu dựa vào khai khoáng để xuất khẩu. Các ngành luyện kim, chế tạo cơ khí, hóa học…chưa phát triển.
Trong hầu hết các nước, nông nghiệp vẫn là ngành kinh tế chủ yếu, hơn nữa còn là ngành nông nghiệp độc canh. Trong quan hệ kinh tế quốc tế, tình trạng nợ nước ngoài là một gánh nặng đối với các nước châu Phi. Nhiều nước không có khả năng thanh toán và trả nợ. So với các khu vực khác trên thế giới, tốc độ tăng trưởng kinh tế của châu Phi trong những năm gần đây tuy có được cải thiện nhưng vẫn ở mức thấp.
Trong giai đoạn 1980 – 1990 tốc độ tăng trưởng GDP thực tế bình quân của châu Phi là 2,5% và trong giai đoạn 1991 – 2003 đạt 2,8% [36, tr.5], tăng không đáng kể so với thập kỷ trước đó mặc dù có nhiều dấu hiệu tích cực của cải cách kinh tế. Kể từ cuối thập kỷ 1990 tốc độ tăng trưởng kinh tế của châu Phi có xu hướng tăng nhanh hơn nhưng sự tăng trưởng này chỉ tập trung ở một số nước. Sự tăng trưởng chậm chạp của phần lớn các nước thuộc khu vực châu Phi có nhiều lý do nhưng chủ yếu là do khu vực này còn nhiều dấu hiệu chưa ổn định về chính trị, xã hội, vốn đầu tư cho phát triển kinh tế còn thấp và 14 phần lớn hoạt động xuất khẩu phụ thuộc vào xuất khẩu các nguồn tài nguyên sẵn có. Ngoài ra, tình trạng nghèo đói, bệnh tật và nợ nước ngoài cũng đang là một gánh nặng đối với châu Phi.
Do tốc độ tăng trưởng thấp như trên nên hiện nay châu Phi vẫn không hạn chế được tình trạng nghèo khổ và không đạt được mức tăng trưởng 7%/năm để xóa bỏ nghèo đói vào năm 2015. Theo Liên hiệp quốc, năm 2001, trong số 46 quốc gia nghèo nhất thế giới thì có 33 nước thuộc châu Phi. Khoảng 44% dân số ở đây sống dưới mức nghèo khổ và con số này còn tiếp tục gia tăng [44, tr. Không có nơi nào tỉ lệ người chết và tỉ lệ trẻ em suy dinh dưỡng cao như khu vực này.
Nền nông nghiệp lạc hậu, phụ thuộc vào thiên nhiên khắc nghiệt khiến cho nạn đói diễn ra rất trầm trọng. Nông nghiệp đóng góp khoảng 30% – 50% vào GDP của nhiều quốc gia châu Phi, song đầu tư vào nông nghiệp rất thấp. Hạ tầng cơ sở nông thôn lạc hậu khiến cho nông dân không thể đưa các sản phẩm của mình ra thị trường. Ngoài ra, các yếu tố đầu vào cho ngành nông nghiệp như giống cây trồng, công nghệ, quản lý… không được quan tâm đúng mức đã hạn chế năng suất.
Năng suất thấp là nguyên nhân làm cho tình trạng thiếu lương thực ở châu Phi trở nên trầm trọng hơn và do vậy hiện nay rất nhiều nước châu Phi vẫn phải trông chờ vào trợ cấp lương thực từ bên ngoài. Nghèo đói ở châu Phi có một số nguyên nhân như tỉ lệ tăng dân số vẫn còn cao, tỉ lệ người biết chữ thấp, thể chế chính trị độc đoán chuyên quyền, tình trạng tham nhũng không thể kiểm soát được. Theo báo cáo năm 2004 của Quỹ dân số Liên hiệp quốc thì mức tăng trưởng dân số châu Phi vẫn là 3%. Vào năm 2020, dân số thế giới có thể là 10 tỷ người thì dân số khu vực châu Phi sẽ là 1/5 tổng dân số thế giới [51, tr.