phần mở đầu, tài liệu tham khảo, khóa luận có 3 chƣơng. CHƢƠNG 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn CHƢƠNG 2: Sử dụng phần mềm hình học động Cabri Geometry trong dạy học hình học ở THPT thể hiện thông qua chủ đề Hình học lớp 11 CHƢƠNG 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 NỘI DUNG Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Đổi mới phƣơng pháp dạy học 1.
Tích tích cực hoạt động của học sinh Trung học phổ thông 1. Tính tích cực Tính tích cực là một sản phẩm vốn có của con ngƣời trong đời sống xã hội. Trong giáo dục, hình thành và phát triển tính tích cực của HS là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con ngƣời năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng. Theo từ điển Giáo dục học “Tích cực là một trạng thái tinh thần tỏ ra chủ động, có những hoạt động nhằm tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển” [21].Kharlamop “Tính tích cực trong hoạt động nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh, được đặc trưng bởi khát vọng học tập, sự cố gắng trí tuệ với nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức cho chính mình” [22].
Tính tích cực của con ngƣời thể hiện trong HĐ đặc biệt là trong HĐ chủ động của chủ thể. Trong dạy học, tính tích cực học tập thực chất là tích cực nhận thức nhƣng chúng không đồng nhất. Aristova [1] nhìn nhận tính tích cực dƣới góc độ triết học, coi tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo chủ thể đối với đối tƣợng nhận thức. Tính tích cực nhận thức đòi hỏi phải có những nhân tố nhƣ tính lựa chọn thái độ đối với đối tƣợng nhận thức, đề ra cho mình mục đích, nhiệm vụ cần giải quyết sau khi lựa chọn đối tƣợng, cải tạo đối tƣợng trong HĐ nhằm giải quyết vần đề.
Thiếu những nhân tố trên nó chỉ là một trạng thái HĐ nhất định của con ngƣời chứ không phải là tính tích cực nhận thức. Nhƣ vậy, tính tích cực nhận thức của HS đƣợc cấu thành bởi nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ và không tách rời, chúng liên hệ khăng khít và quy định lẫn nhau. Tính tích cực học tập Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con ngƣời, bởi vì để tồn tại và phát triển con ngƣời luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trƣờng tự nhiên, 5 cải tạo xã hội. Vì vậy, hình thành và phát triển tính tích cực xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục.Trong hoạt động học tập, đặc trƣng của tính tích cực thể hiện ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Tính tích cực học tập có vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả học tập của ngƣời học.Trong học tập, tích cực hoá hoạt động học tập của ngƣời học là một hƣớng đổi mới đã đƣợc đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà lí luận và các thầy cô giáo quan tâm và bàn tới ở nhiều khía cạnh khác nhau. Dƣới góc độ tâm lí học, I.Kharlamôp nhấn mạnh tính tích cực học tập trong hoạt động tƣ duy: “Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức” [22]. Tuy nhiên nhận định này có điểm đúng nhƣng chƣa đủ vì bên cạnh hoạt động tƣ duy, tính tích cực còn biểu hiện ở nhiều hoạt động khác. Trần Bá Hoành “Tính tích cực trong hoạt động học tập về thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức” [18].
Tóm lại, tính tích cực học tập về thực chất là tính chất nhận thức, là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết vấn đề học tập - nhận thức. Từ đó cá nhân chiếm lĩnh đƣợc phƣơng pháp luận, đạt mục đích nhiệm vụ học tập, đồng thời tính tự lực, sự tƣ duy sáng tạo và nhân cách chủ chủ thể đƣợc phát triển, hoàn thiện dần. Ngƣời học trong quá trình tham gia học tập, vừa là khách thể, vừa là đối tƣợng của hoạt động dạy, vừa là chủ thể chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng theo mục đích nhiệm vụ của quá trình dạy học. Hoạt động của ngƣời học đƣợc gọi là tích cực khi bản thân ngƣời học có tính lựa chọn đối tƣợng nhận thức, đề ra cho mình mục đích, nhiệm vụ cần giải quyết sau khi đã lựa chọn đối tƣợng và tiến hành cải tạo đối tƣợng nhằm giải quyết vấn đề.
Tính tích cực hóa hoạt động học tập Theo tác giả Nguyễn Bá Kim [25]: Tích cực hóa hoạt động là quá trình làm 6 cho ngƣời học trở thành chủ thể tích cực trong hoạt động học tập của chính họ. Một trong những giải pháp nhằm phát huy đƣợc tính tích cực trong dạy học toán là ứng dụng công nghệ thông tin. Nếu giáo viên khai thác, sử dụng các phần mềm dạy học một cách hợp lý để tổ chức các hoạt động học tập thì sẽ tạo ra đƣợc một môi trƣờng thuận lợi mà moi trƣờng này học sinh sẽ phát huy đƣợc tính thích cực trong học tập. Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh sẽ góp phần quan trọng để thực hiện định hƣớng dạy học tích cực: "Lấy ngƣời học làm trung tâm”.
Một trong những biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh trong dạy học toán là ứng dụng các thành tựu của công nghệ thông tin và truyền thông, trong đó có việc sử dụng phần mềm dạy học. Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức của học sinh Để nhận biết đƣợc hiệu quả của các tác động đến tính tích cực nhận thức của HS, các tác giả đã đƣa ra nhiều quan điểm trong việc nhận dạng nó nhƣ: Tác giả Nguyễn Hữu Châu [6] cho rằng, tính tích cực qua nhiều hình thức đa dạng, phong phú nhƣ cảm xúc học tập, chú ý, sự nỗ lực ý chí, hành vi, cử chỉ khẩn trƣơng thực hiện hành động tƣ duy, kết quả lĩnh hội. Tính tích cực có quan hệ nhân quả với phẩm chất nhân cách nhƣ tính tự giác, độc lập tƣ duy, động cơ học tập, tính chủ động, tính độc lập, tính sáng tạo. Theo tác giả Trần Bá Hoành [17] tính tích cực biểu hiện qua: sự khát khao tự nguyện tham gia các hoạt động học tập; HS thƣờng thắc mắc mong đợi giáo viên giải thích; HS chủ động vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo kiến thức, kĩ năng đã biết để nhận thức các vấn đề mới; HS tập trung sự chú ý cao độ vào những vấn đề của bài học; có tinh thần quyết tâm, kiên trì, hoàn thành nhiệm vụ học tập; không nản chí trƣớc tình huống khó khăn; có thái độ phản ứng về mặt cảm xúc nhƣ thờ ơ hay hào hứng.
Tác giả Thái Duy Tuyên [39] lại cho rằng giáo viên cần căn cứ vào dấu hiệu sau để xác định tính tích cực học tập của HS: tự giác học tập hay bị chói buộc bởi các yếu tố bên ngoài; đáp ứng, hoàn thành tốt nhiệm vụ của giáo viên ở mức độ tối thiểu hay tối đa? Tính tích cực có liên tục hay chỉ thất thời? Tính tích cực tăng hay giảm? HS có kiên trì vƣợt khó hay không? 7 Nhƣ vậy, qua các quan điểm của các nhà nghiên cứu chúng ta thấy để nhận biết đƣợc tính tích cực nhận thức của HS có thể căn cứ vào một số yếu tố nhƣ cảm xúc của HS; hành vi và cử chỉ của HS; sự khát khao hay ham muốn đƣợc tìm hiểu; thái độ và tinh thần (sự quyết tâm; các hành động nhƣ thƣờng xuyên hỏi, thắc mắc những điều chƣa rõ; tính liên tục của hoạt động). Có thể đo đạc, đánh giá đƣợc tính tích cực học tập của HS thông qua sản phẩm hoạt động của HS. Vấn đề quan trọng hơn là phát huy tích tích cực nhƣ thế nào? Nó phụ thuộc vào những yếu tố nào và phải tác động vào những yếu tố đó ra sao để phát huy đƣợc tính tích cực của HS? Phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh Hiện nay dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của HS là một chủ trƣơng quan trọng của ngành giáo dục nƣớc ta. Để đƣa giá dục nƣớc nhà tiến lên một tầm cao mới, theo kịp các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới thì nâng cao tính tích cực nhận thức có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Theo tác giả Thái Duy Tuyên [39] tính tích cực nhận thức của HS phụ thuộc vào những yếu tố nhƣ: hứng thú, nhu cầu, động cơ, năng lực, ý chí, sức khỏe, đặc biệt là môi trƣờng học tập. Trong các yếu tố trên thì có nhƣng yếu tố hình thành ngay đƣợc có những yếu tố phải trải qua một quá trình lâu dài. Hứng thú là vấn đề cần quan tâm nhất mà muốn kích thích hứng thú thì điều quan trọng là phải nắm đƣợc khả năng, nhu cầu, nguyện vọng và định hƣớng giá trị của HS; hứng thú của HS phụ thuộc cả vào điều kiện sống, vào những tác động cần thiết, quan trọng gắn liền với kinh nghiệm và sự phát triển tƣơng lai của họ. Tác giả Thái Duy Tuyên [39] đã điểm lại các quan điểm của nhiều nhà sƣ phạm lỗi lạc từ xƣa đến nay nhƣ: Khổng Tử, I.
Komenski, Nguyễn Ngọc Quang về các biện pháp nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của HS nhƣ: Sử dụng các phƣơng pháp đa dạng: nêu vấn đề, thí nghiệm, thực hành, so sánh, làm việc độc lập và phối hợp với nhau. Kiến thức phải đƣợc trình bày dƣới dạng động, phát triển và đôi khi mâu thuẫn với nhau, tập trung vào những vấn đề then chốt có lúc diễn ra đột ngột, bất ngờ. 8 Sử dụng và phối hợp các phƣơng tiện dạy học hiệu quả. Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau nhƣ cá nhân, nhóm, tập thể, thăm quan.
Kích thích tính tích cực qua thái độ ứng xử giữa GV và HS. Thu nhận thông tin phản hồi. Theo tác giả Nguyễn Lan Phƣơng [29] đề cập đến các PPDH phát huy tính tích cực học tập của HS. Tác giả cũng cho rằng một phƣơng pháp dạy học phát huy đƣợc tính tích cực học tập của HS thì phải đảm bảo phối hợp nhuần nhuyễn hai cách dạy: tái hiện và tìm kiếm kiến thức, trong đó tìm kiếm chiếm ƣu thế.