ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ H ỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN BẢO CHÂN VÀ NGUYỄN PHAN QUẾ MAI LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Hà Nội – 2014 1 ĐẠI HỌC QUỐ C GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN BẢO CHÂN VÀ NGUYỄN PHAN QUẾ MAI Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60.21 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Lê Văn Lân 2 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Đối tƣợng, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu . Các phƣơng pháp nghiên cứu . Đóng góp của luận văn . Cấu trúc luận văn. 14 PHẦN NỘI DUNG . 15 CHƢƠNG 1: CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO THƠ CỦA NGUYỄN BẢO CHÂN, NGUYỄN PHAN QUẾ MAI . Khái niệm cái tôi và cái tôi trữ tình . Cái tôi trữ tình . Sự biểu hiện cái tôi trữ tình trong thơ . Hành trình sáng tạo thơ của Nguyễn Bảo Chân, Nguyễn Phan Quế Mai . Nguyễn Bảo Chân . Nguyễn Phan Quế Mai . 22 CHƢƠNG 2: CÁC SẮC THÁI THẨM MỸ CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN BẢO CHÂN VÀ NGUYỄN PHAN QUẾ MAI . Các sắc thái thẩm mỹ trong thơ Nguyễn Bảo Chân . Cái tôi trữ tình mang nỗi buồn, cô đơn. Cái tôi trữ tình với khao khát bình dị . Các sắc thái thẩm mỹ trong thơ Nguyễn Phan Quế Mai . Cái tôi khát khao yêu và được yêu . Cái tôi nặng lòng với đất, với người . Cái tôi trữ tình triết lý về cuộc đời, về chiến tranh . 63 CHƢƠNG 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN BẢO CHÂN VÀ NGUYỄN PHAN QUẾ MAI . Những chiếc gai và giấc mơ trong thơ Nguyễn Bảo Chân . Gió và Ngôi sao hình quang gánh trong thơ Nguyễn Phan Quế Mai . 89 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 93 4 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Những năm gần đây, trên thi đàn thơ ca Việt Nam xuất hiện hàng loạt các cây viết trẻ như Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Nguyễn Vĩnh Tiến, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Ly Hoàng Ly, Nguyễn Bảo Chân, Thanh Xuân, Dạ Thảo Phương, Trương Quế Chi, Nguyễn Phan Quế Mai,… Họ là những người đã và đang có những đóng góp tích cực vào diện mạo thơ Việt Nam nói chung. Trong số họ, có không ít người đã gặt hái được trái ngọt trên cánh đồng thơ, minh chứng là những giải thưởng văn học của giới chuyên môn và cả sự đón nhận nồng nhiệt từ công chúng yêu thơ. Dù là theo phương diện nào đi chăng nữa thì đó cũng là những thành công mà người làm thơ luôn hướng đến. Nguyễn Bảo Chân và Nguyễn Phan Quế Mai chính là hai trong số các nhà thơ trẻ hiện nay đã đạt được thành công nhất định như vậy. Nguyễn Bảo Chân với tập thơ đầu tay Dòng sông cháy đã nhận được giải thưởng văn học của Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, còn Nguyễn Phan Quế Mai lại gây ấn tượng với cú đúp giải thưởng thơ vào năm 2010: Giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội cho tập thơ thứ 2 của chị mang tên Cởi gió và giải nhất cuộc thi “Thơ viết về Hà Nội” do Đài phát thanh và Truyền hình Hà Nội phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Bên cạnh đó, các sáng tác của Bảo Chân và Quế Mai đã được công chúng đón nhận với việc tái bản lại những tập thơ đã xuất bản. Mặc dù tuổi đời và tuổi nghề còn rất trẻ, nhưng Nguyễn Bảo Chân và Nguyễn Phan Quế Mai là hai đại diện của thơ trẻ đương đại hôm nay luôn nỗ lực hết mình vì sự phát triển của thơ Việt Nam. Họ đại diện cho thế hệ người trẻ thành thạo ngoại ngữ, khao khát đi và khám phá nhiều miền đất mới (vượt ra ngoài lãnh thổ Việt Nam), luôn mong muốn đưa thơ Việt Nam vươn tầm thế giới. Bằng chứng là họ tham gia nhiều cuộc tọa đàm, hội thảo thơ quốc tế, 5 sáng tác thơ bằng cả Tiếng Việt và tiếng Anh, thậm chí dịch thơ của các tác giả trong nước ra tiếng nước ngoài. Thơ họ vừa giữ được vẻ đẹp truyền thống, sự trong sáng của Tiếng Việt lại vừa hiện đại, có thể hội nhập cùng thế giới. Họ đã mang đến vườn thơ một cái tôi trữ tình riêng của chính mình. Tuy nhiên cho đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách hệ thống cái tôi trữ tình trong thơ của hai tác giả trẻ này. Chính vì thế mà tôi lựa chọn đề tài “Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bảo Chân và Nguyễn Phan Quế Mai” làm đối tượng nghiên cứu. Qua việc nghiên cứu cái tôi trữ tình trong thơ của hai tác giả nữ trên, chúng tôi muốn khai thác các sắc thái thẩm mĩ cũng như các phương thức biểu hiện của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bảo Chân và Nguyễn Phan Quế Mai. Hy vọng đề tài sẽ góp phần nhận diện rõ thơ và phong cách thơ của hai tác giả trẻ, đồng thời giúp độc giả có thể tiếp cận gần hơn với các sáng tác của hai nữ nhà thơ trẻ này. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Văn học Việt Nam có sự chuyển động không ngừng, trong đó thơ trẻ giữ một vị trí quan trọng. Các nhà thơ trẻ có nhiều cố gắng không ngừng nghỉ và những đóng góp tích cực vào phẩm chất mới cho thơ Việt Nam hiện đại. Trong đó đáng lưu ý là sự xuất hiện của Nguyễn Bảo Chân và Nguyễn Phan Quế Mai. Ngay từ khi xuất hiện, dù không ồn ào như nhiều cây bút khác nhưng họ cũng đã tạo được sự chú ý và trở thành đối tượng của nhiều cuộc tranh luận, bài nghiên cứu phê bình văn học. Những nghiên cứu, bài viết về Nguyễn Bảo Chân Nguyễn Bảo Chân là một nhà thơ trẻ với số lượng tập thơ còn hạn chế (3 tập thơ). Mặc dù chị có sáng tác đầu tay từ năm 1994 với tập thơ Dòng sông cháy. Tuy nhiên, những bài viết, công trình nghiên cứu về thơ của chị chưa nhiều, tập trung chủ yếu là bài viết trên báo điện tử như Nhân dân, Công an nhân dân, Tạp chí Sông Hương,. 6 Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý khi đọc thơ của Nguyễn Bảo Chân đã nhận xét rằng: “Thơ Nguyễn Bảo Chân phản chiếu cái tôi đầy nữ tính với nỗi buồn, sự cô đơn, những khát khao rất bình dị của người phụ nữ”. [71] Với nhà văn, dịch giả Trịnh Y Thư, ông dành cho Nguyễn Bảo Chân sự đánh giá cao với “phẩm chất của một nhà thơ đích thực”: “Thơ Nguyễn Bảo Chân có thể nhẹ băng như tuyết và nỗi buồn trong ngôn từ của chị trào dâng không kìm nén. Dẫu không thể gọi thơ chị là những thử nghiệm, những bài thơ ấy hiện đại trong tri thức mà những cảm xúc được biểu đạt với cách riêng tư nhất có thể. Không giấu giếm điều gì, cái tôi nội tâm được kiểm nghiệm với một ý thức tự thân mạnh mẽ. Kết quả là từ tâm hồn, thơ cất tiếng nói. Và đó là phẩm chất của một nhà thơ đích thực. [10] Trên Tạp chí Sông Hương, số 146, tháng 4/2001 khi trích đăng một số bài thơ của Nguyễn Bảo Chân có nhận xét Nguyễn Bảo Chân “là một cây bút trẻ luôn có ý thức làm mới thơ”. Chính sự táo bạo, đòi hỏi cao trong lao động nghệ thuật của Nguyễn Bảo Chân nhận được sự đồng hưởng “Nguyễn Bảo Chân đã chọn cho mình một cách đi riêng trên con đường thơ ca. Với ngôn ngữ thơ hiện đại, với hình tượng thơ kỳ lạ - qua cảm xúc tinh tế của một tâm hồn nhạy cảm, Nguyễn Bảo Chân đã mang đến cho bạn đọc những bài thơ hay”. [72] Báo Nhân dân từng trích đăng một số sáng tác của Nguyễn Bảo Chân đã có lời tựa sâu sắc về nghệ thuật thơ Nguyễn Bảo Chân: “Thơ chị nhiều cung bậc. Đã đi từ kinh điển đến sự thay đổi táo bạo bắt nhịp với những trào lưu thơ hiện đại trên thế giới, Nguyễn Bảo Chân có nhiều bài thơ với nhiều câu thơ hàm súc, giàu tính liên tưởng giữa quá khứ với thực tại, giữa sự cụ thể của vật thể với tính biểu tượng của sự thể hay vật thể, mà vẫn chứa đựng chiều kích sâu lắng của một tâm hồn đa cảm lại sâu sắc lý tính, trí tuệ. Đặc biệt, dù ở chủ đề và hình thức thi pháp ra sao thì giọng thơ vẫn trong vắt, óng 7 ánh tính thiện và Việt tính vẫn không mất đi ở mỗi tầng nấc trong thơ của chị”. [62] Xin được dẫn một vài bài viết, bài nghiên cứu của các nhà phê bình, nhà thơ về thơ Nguyễn Bảo Chân: - Những chiếc gai mơ mộng – Huế - Dấu vết (Tạp chí Sông Hương, số 146, tháng 4/2001) - Đọc “Những chiếc gai trong mơ” (Nguyễn Hữu Quý) - Nhà thơ Nguyễn Bảo Chân: Học cách bình thản (Báo An Ninh Thế Giới Cuối Tháng, 2011) - Nhà thơ Nguyễn Bảo Chân: “Khi chiều nương khu vườn vắng lá” (phongdiep.Fowler phỏng vấn Nguyễn Bảo Chân trên Poetry Parnassus (2012) - Người đưa thơ Việt ra thế giới (Ngô Thị Kim Cúc, Báo Thanh Niên Online, tháng 1.2014) - Thơ Nguyễn Bảo Chân (Báo Nhân dân, tháng 3, 2013) - . Những nghiên cứu, bài viết về Nguyễn Phan Quế Mai Giống như Nguyễn Bảo Chân, Nguyễn Phan Quế Mai là một hiện tượng thơ trẻ với số lượng tập thơ không nhiều. Năm 2008, Nguyễn Phan Quế Mai xuất hiện với tập thơ đầu tay Trái Cấm, nhưng phải đến cú đúp giải thưởng thơ năm 2010 cho tập thơ Cởi gió, độc giả mới biết đến chị nhiều hơn. Chính vì thế, những người nghiên cứu về thơ chị chưa nhiều. Những bài viết về chị chủ yếu là các bài phỏng vấn, bài viết trên các trang báo mà báo điện tử chiếm phần nhiều, phù hợp với xu thế công nghệ hóa hiện nay như Tiền phong, Văn nghệ, Tuổi trẻ, Tuổi trẻ cuối tuần, Báo điện tử Tổ quốc, Báo Quân đội nhân dân,. 8 Mỗi tác giả, mỗi nhà phê bình khi đọc về thơ của Quế Mai lại có những cảm nhận riêng. Nhà thơ Vũ Quần Phương khi nhận xét về thơ Quế Mai tại cuộc thi “Thơ về Hà Nội” đánh giá cao đổi mới về câu thơ theo trào lưu của các nhà thơ trẻ gần đây: “Thơ cổ điển hàm súc bằng điển cố. Thơ lãng mạn hàm súc bằng biểu tượng. Nguyễn Phan Quế Mai hàm súc bằng thủ pháp bớt chữ, chuyển đổi ngữ pháp. Câu thơ mang dáng mới nhưng tình thơ lại sâu đậm. Đây là một dấu hiệu chứng tỏ có thể đi lâu với thơ”.
