Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn hội nhập sâu rộng sau khi chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2006, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tổ chức cho các doanh nghiệp nhà nước. Tại Công ty Cổ phần Dịch vụ Du lịch Dầu khí (PETROSETCO), sau hơn 10 năm hình thành và phát triển từ năm 1996, nguồn vốn chủ sở hữu đã tăng trưởng 340,96%, đạt mức 255.300 triệu đồng vào thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006. Tuy nhiên, việc vận hành theo phương thức quản lý tài chính tập trung kiểu hành chính cũ đã tạo ra nhiều rào cản lớn, làm giảm tính chủ động kinh doanh của các đơn vị trực thuộc. Thực hiện Quyết định số 1148/QĐ-BCN ngày 05 tháng 05 năm 2006 của Bộ Công nghiệp về phê duyệt phương án cổ phần hóa và Nghị quyết số 1341/NQ-HĐQT ngày 13 tháng 03 năm 2006 của Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam, công ty tiến hành tái cấu trúc toàn diện theo mô hình công ty mẹ – công ty con.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là giải quyết sự mâu thuẫn giữa yêu cầu tập trung quyền lực kiểm soát tài chính của công ty mẹ và nhu cầu mở rộng quyền tự chủ vốn của các đơn vị thành viên. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về cơ chế tài chính trong mô hình tập đoàn, đánh giá toàn diện thực trạng huy động, quản lý và phân phối vốn tại PETROSETCO giai đoạn 2003–2006, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp tài chính khả thi. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ hệ sinh thái của PETROSETCO gồm Văn phòng công ty, 03 chi nhánh, 06 xí nghiệp trực thuộc và 01 đơn vị liên doanh tại Việt Nam. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược quan trọng, giúp tối ưu hóa hạn mức tín dụng 50.000 triệu đồng, tạo cơ sở quản trị an toàn cho danh mục dự án đầu tư mới có tổng quy mô hơn 1.974 tỷ đồng trong giai đoạn tăng tốc sau cổ phần hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Quản trị Tài chính Doanh nghiệp Hiện đại kết hợp với Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) trong việc phân định quyền sở hữu và quyền điều hành tài sản tập đoàn. Bên cạnh đó, mô hình cấu trúc vốn tối ưu và nguyên tắc quản trị công ty mẹ – công ty con được soi chiếu trực tiếp qua các quy định tại Nghị định số 153/2004/NĐ-CP và Luật Doanh nghiệp năm 2005. Ba khái niệm nền tảng xuyên suốt đề tài bao gồm: cơ chế tài chính doanh nghiệp, mối liên kết vốn chi phối (sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc cổ phần biểu quyết) và hệ thống điều hòa vốn nội bộ. Mô hình nghiên cứu phân tích rõ hai dạng cấu trúc tập đoàn: cấu trúc giản đơn (công ty mẹ kiểm soát trực tiếp công ty con và gián tiếp công ty cháu) và cấu trúc hỗn hợp đa tầng có sự đầu tư chéo giữa các đơn vị liên kết theo chuẩn mực kế toán quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực từ các báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo quyết toán quỹ và dữ liệu quản trị nội bộ của PETROSETCO liên tục trong chuỗi thời gian 4 năm từ 2003 đến 2006. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 10 đơn vị thành viên trực thuộc hệ thống, bao gồm 03 chi nhánh khu vực (Hà Nội, Quảng Ngãi, Vũng Tàu), 06 xí nghiệp dịch vụ chuyên ngành và Công ty Liên doanh PetroVietnam Sông Trà. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất theo chủ đích (purposive sampling) được lựa chọn nhằm thu thập bức tranh toàn cảnh, chân thực về sự luân chuyển dòng tiền trên toàn bộ chuỗi cung ứng dịch vụ dầu khí.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích tỷ số tài chính (Financial Ratio Analysis) kết hợp phương pháp so sánh ngang, so sánh dọc và tổng hợp biện chứng. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác cơ cấu vốn chủ sở hữu, hiệu quả thâm dụng đòn bẩy tài chính và tính chất chiếm dụng công nợ giữa công ty mẹ với các đơn vị trực thuộc. Quá trình thu thập, xử lý số liệu và tổng hợp kết quả nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 03 năm 2006 đến tháng 06 năm 2007, đảm bảo tính cập nhật ngay khi công ty chính thức chuyển sang hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu nguồn vốn của PETROSETCO có mức độ an toàn cao nhưng thiếu tính linh hoạt do thâm dụng vốn chủ sở hữu quá mức. Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2006, vốn chủ sở hữu đạt 255.300 triệu đồng (trong đó Nhà nước nắm giữ 51% tương đương 130.203 triệu đồng và cổ đông bên ngoài chiếm 49% tương đương 125.097 triệu đồng), chiếm tới 87,60% tổng nguồn vốn kinh doanh. Trong khi đó, nguồn vốn vay dài hạn chỉ đạt 21.000 triệu đồng, chiếm tỷ trọng khiêm tốn 8,23% tổng vốn, cho thấy doanh nghiệp chưa tận dụng hiệu quả đòn bẩy tài chính để mở rộng sản xuất.

Thứ hai, cơ chế phân phối và quản lý vốn vay ngắn hạn mang nặng tính bao cấp và thủ tục hành chính. Hạn mức vay thấu chi 50.000 triệu đồng từ Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam với lãi suất ưu đãi 6,10%/năm hầu như chỉ được các đơn vị giải ngân tập trung từ tháng 11 đến tháng 05 năm sau để phục vụ xuất khẩu nông sản, các tháng còn lại nguồn vốn bị lãng phí do thiếu cơ chế điều phối linh hoạt giữa các xí nghiệp thành viên.

Thứ ba, tình trạng chiếm dụng vốn và công nợ nội bộ diễn biến phức tạp. Nguồn vốn chiếm dụng năm 2006 chiếm 15,46% tổng nguồn vốn, đạt 48.261 triệu đồng (trong đó phải trả người bán là 14.409 triệu đồng và phải trả người lao động là 28.313 triệu đồng). Ở chiều ngược lại, các khoản phải thu chiếm 12,71% tổng tài sản với giá trị 70.099 triệu đồng, chủ yếu do quy định cứng nhắc bắt buộc mọi khoản thu trên 100 triệu đồng phải chuyển về tài khoản công ty mẹ, làm sai lệch thời gian ghi nhận công nợ thực tế tại các chi nhánh.

Thứ tư, công ty đang đứng trước áp lực tài trợ rất lớn cho các dự án quy mô vượt trội so với năng lực vốn hiện tại. Tổng mức đầu tư của 4 dự án trọng điểm lên tới hơn 1.974 tỷ đồng, điển hình là Dự án xây dựng chung cư cao tầng tại Thành phố Hồ Chí Minh (995,004 tỷ đồng), Dự án Nhà máy sản xuất Ethanol (816,000 tỷ đồng) và Dự án Nhà máy sản xuất bình Gas (86,854 tỷ đồng).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ Quy chế tài chính ban hành từ năm 1998 theo Quyết định số 1136/QĐ-HĐQT, vốn chỉ phù hợp với doanh nghiệp nhà nước phụ thuộc. Khi lập bảng cân đối so sánh giữa cơ cấu vốn chủ sở hữu 87,60% và nợ phải trả 12,40%, biểu đồ tài chính phản ánh rõ nét sự thận trọng quá mức, làm triệt tiêu động lực tăng trưởng doanh thu so với mức 420.547 triệu đồng đã đạt được từ năm 2003.

So sánh với các tập đoàn quốc tế như Bouygues (Pháp) duy trì trên 51% vốn tại các công ty con nhưng trao quyền tự chủ vay vốn tuyệt đối, hoặc Siam Cement (Thái Lan) thành lập các định chế tài chính chuyên trách, PETROSETCO đang thiếu hẳn một trung tâm điều hòa vốn nội bộ. Việc công ty mẹ nắm giữ toàn bộ 31.896 triệu đồng số dư các quỹ chuyên dùng (trong đó quỹ đầu tư xây dựng cơ bản chiếm 26,49% nguồn vốn chủ sở hữu) mà không cho phép các xí nghiệp trực thuộc tham gia tái đầu tư đã làm chậm tiến độ thương mại hóa dịch vụ. Điều này khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch từ quản trị hành chính sang quản trị đầu tư tài chính thuần túy.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, mở rộng quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị thành viên theo phân cấp quản trị rõ ràng. Hội đồng quản trị PETROSETCO cần ban hành quy chế phân quyền cho phép Giám đốc các công ty con được chủ động phê duyệt các dự án đầu tư và mua sắm tài sản có giá trị dưới 10% tổng tài sản của đơn vị, hoàn thành triển khai trong quý 1 năm 2008 nhằm cắt giảm 40% thời gian luân chuyển chứng từ.

Thứ hai, xây dựng cơ chế điều hòa vốn tập trung và tiến tới thành lập Công ty Tài chính Dầu khí trực thuộc. Phòng Tài chính Kế toán chủ trì thiết lập cơ chế thị trường nội bộ trong việc vay và cho vay giữa các công ty con, áp dụng mức lãi suất điều hòa thấp hơn lãi suất ngân hàng thương mại khoảng 0,5% đến 1,0%, tối ưu hóa hạn mức tín dụng 50.000 triệu đồng và khai thác hiệu quả số dư 31.896 triệu đồng từ các quỹ nhàn rỗi trong giai đoạn 2008–2009.

Thứ ba, đa dạng hóa các kênh huy động vốn dài hạn phục vụ danh mục đầu tư quy mô lớn. Ban điều hành công ty mẹ cần xây dựng phương án phát hành thêm cổ phiếu ra công chúng và phát hành trái phiếu doanh nghiệp để huy động khoảng 1.000 tỷ đồng, đáp ứng nhu cầu vốn cho Dự án Nhà máy Ethanol (816,000 triệu đồng) và Dự án chung cư cao tầng (995,004 triệu đồng), mục tiêu hoàn tất niêm yết trên thị trường chứng khoán vào cuối năm 2008.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro công nợ. Ban Kiểm soát công ty mẹ phối hợp cùng kế toán trưởng các đơn vị áp dụng quy chế đối chiếu công nợ định kỳ 30 ngày một lần, thực hiện trích lập dự phòng 100% đối với các khoản nợ quá hạn và xóa bỏ cơ chế trung chuyển tiền cưỡng bức đối với các hợp đồng thương mại dưới 500 triệu đồng từ tháng 01 năm 2008.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất bao gồm Hội đồng quản trị, Ban Tổng Giám đốc và cán bộ quản lý tài chính tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đang trong lộ trình cổ phần hóa. Nghiên cứu cung cấp bài học thực tiễn về việc tái cơ cấu dòng vốn và chuyển đổi từ cơ chế giao vốn hành chính sang cơ chế đầu tư tài chính trực tiếp.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Tài chính – Ngân hàng. Luận văn đóng vai trò như một case study điển hình về phân tích tài chính doanh nghiệp với hệ thống dữ liệu thực nghiệm chi tiết từ 10 đơn vị trực thuộc ngành dầu khí.

Nhóm thứ ba là các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Tài chính, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Các phân tích thực trạng giúp cơ quan chức năng có thêm căn cứ đánh giá hiệu quả thực thi Nghị định số 153/2004/NĐ-CP và Luật Doanh nghiệp năm 2005.

Nhóm thứ tư là Ban Giám đốc và Kế toán trưởng tại các doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật dầu khí, vận dụng trực tiếp các mô hình quản trị công nợ khách hàng và phương pháp khấu hao máy móc chuyên dụng theo sản lượng thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình công ty mẹ – công ty con mang lại lợi thế tài chính vượt trội nào cho PETROSETCO sau cổ phần hóa? Mô hình này giúp công ty mẹ chuyển từ quản lý hành chính sang liên kết bằng vốn với tỷ lệ chi phối 51% vốn nhà nước (130.203 triệu đồng), đồng thời trao quyền tự chủ pháp nhân cho các công ty con để chủ động tiếp cận nguồn tín dụng thương mại.

Tại sao cơ chế điều chuyển vốn cũ tại PETROSETCO bị đánh giá là kém hiệu quả? Cơ chế cũ quy định mọi khoản thu trên 100 triệu đồng phải nộp về công ty mẹ, nhưng khi phân bổ vốn vay thấu chi 50.000 triệu đồng lại mang tính xin – cho, khiến các xí nghiệp bị động và chịu lãi suất ngân hàng không hợp lý.

Công ty giải quyết bài toán thiếu hụt vốn cho các dự án đầu tư hơn 1.974 tỷ đồng bằng cách nào? Bên cạnh vốn tự có 255.300 triệu đồng, công ty thực hiện giải pháp liên doanh liên kết (như góp 60% vốn tại Nhà máy bình Gas trị giá 52.112 triệu đồng) và phát hành cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán.

Phương pháp trích khấu hao tài sản cố định cần điều chỉnh như thế nào tại các đơn vị thành viên? Thay vì áp dụng đồng loạt phương pháp khấu hao đường thẳng theo Quyết định số 206/2003/QĐ-BTC, các đơn vị sản xuất như Nhà máy bình Gas 86.854 triệu đồng cần áp dụng phương pháp khấu hao theo sản lượng để phản ánh chính xác chi phí giá thành.

Ban Kiểm soát thực hiện chức năng giám sát tài chính trong mô hình mới như thế nào? Ban Kiểm soát đại diện cho Đại hội đồng cổ đông thực hiện kiểm tra định kỳ báo cáo tài chính, giám sát việc sử dụng vốn góp của công ty mẹ tại các liên doanh (như 10.213 triệu đồng tại Liên doanh Sông Trà) và thẩm định các chỉ số an toàn nợ.

Kết luận

  • Luận văn đã luận giải thành công cơ sở lý luận và tính tất yếu khách quan của việc chuyển đổi cơ chế tài chính tại PETROSETCO sang mô hình công ty mẹ – công ty con phù hợp với Luật Doanh nghiệp năm 2005.
  • Đánh giá trung thực bức tranh tài chính giai đoạn 2003–2006 với quy mô vốn chủ sở hữu 255.300 triệu đồng, làm rõ nghịch lý thâm dụng vốn tự có (87,60%) và tỷ lệ nợ vay dài hạn thấp (8,23%).
  • Xác định chính xác các điểm nghẽn trong quản trị dòng tiền, đặc biệt là cơ chế điều phối hạn mức tín dụng 50.000 triệu đồng và tỷ lệ chiếm dụng vốn 15,46% tổng nguồn vốn.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế tài chính, trọng tâm là phân cấp quyền đầu tư dưới 10% tài sản cho công ty con và thành lập trung tâm điều hòa vốn nội bộ.
  • Xây dựng lộ trình tài trợ vốn khả thi cho danh mục dự án trọng điểm quy mô hơn 1.974 tỷ đồng giai đoạn 2008–2010.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp khung giải pháp tài chính mang tính thực tiễn cao, kết hợp hài hòa giữa kiểm soát tập trung của công ty mẹ và tính tự chủ linh hoạt của công ty con. Lộ trình thực hiện cần được Ban lãnh đạo công ty khẩn trương áp dụng theo các mốc thời gian từ quý 1 năm 2008 đến hết năm 2010. Các nhà quản trị doanh nghiệp và bạn đọc quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp các đề xuất này nhằm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn trong tiến trình tái cơ cấu tập đoàn kinh tế.