CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan bữa ăn ca người lao động 1. Khái niệm bữa ăn ca: Bữa ăn ca: là bữa ăn giữa ca của công nhân nhằm đảm bảo sức khỏe cho người lao động. Tùy theo chỉ số giá sinh hoạt và khả năng chi trả của công ty mà giám đốc công ty sau khi thống nhất ý kiến với ban chấp hành công đoàn cơ sở quyết định mức ăn cho một bữa ăn ca nhưng tối đa không quá 680.000 đồng/tháng [12],[13].
Bữa ăn ca trưa đóng vai trò quan trọng chiếm 3540% nhu cầu năng lượng cả ngày [14]. Trong nghiên cứu này thực hiện can thiệp bữa ăn ca trưa cho công nhân nên mặc định bữa ăn ca ở đây là bữa ăn trưa của công nhân. Vai trò bữa ăn ca công nhân: Sau một thời gian lao động mệt mỏi, căng thẳng thì bữa cơm giữa ca và giấc ngủ trưa dù ngắn nhưng rất cần thiết cho người lao động vì cũng chính là những giây phút nghỉ ngơi hợp lý nhằm giúp người lao động có 17 thêm năng lượng, sức khỏe để bắt đầu cho những giờ làm việc tiếp theo. Có thể nói việc tổ chức tốt bữa ăn trưa, bữa ăn giữa ca cho công nhân lao động đó không chỉ là chính sách để công nhân có sức khỏe tái tạo sức lao động sản xuất mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm của doanh nghiệp trong công tác chăm lo đời sống cho người lao động [15],[16].
Ăn uống không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và hiệu suất công việc của người lao động mà còn tác động không nhỏ đến sự phát triển và uy tín của doanh nghiệp. Do đó, việc tổ chức được các bữa ăn đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm đồng thời cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng để tái tạo sức lao động là vô cùng cần thiết [16]. Tuy nhiên, để có thể thực hiện tốt điều này thì ngoài một quy trình đảm bảo từ khâu lựa chọn nguyên liệu thực phẩm sạch, an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, đến các công đoạn chế biến thì cũng cần thường xuyên thay đổi thực đơn để đảm bảo chế độ dinh dưỡng trong bữa ăn của người lao động [17],[18]. Đánh giá về cách thức tổ chức cũng như hiệu quả khi xây dựng bếp ăn tập thể và tổ chức bữa ăn ca của người lao động, nhiều nghiên cứu đã cho thấy những tác động tích cực của bữa ăn ca tại doanh nghiệp tới sức khỏe người lao động và chất lượng sản xuất của doanh nghiệp.
Đồng thời nghiên cứu cũng cho thấy những thay đổi trong cách nhìn nhận và mối quan tâm của doanh nghiệp trong tổ chức bữa ăn an toàn, hiệu quả cho người lao động là cần thiết, bởi nó đem lại lợi ích nhiều mặt và thật sự nên được nhân rộng cho nhiều công ty và doanh nghiệp khác nhau trên toàn thế giới [19]. Đứng từ góc độ người lao động, chất lượng bữa ăn giữa ca hết sức quan trọng. Trong suốt 8 tiếng làm việc, người lao động chủ yếu dựa vào bữa ăn này để tái tạo, duy trì sức khỏe. Thế nhưng, chất lượng bữa ăn giữa 18 ca lại hoàn toàn phụ thuộc vào sự quan tâm của người sử dụng lao động và lương tâm của người đứng ra tổ chức bếp ăn tập thể [20],[21].
Nhiều doanh nghiệp đã lo rất tốt bữa ăn giữa ca cho người lao động nhưng có không ít doanh nghiệp để cắt giảm chi phí nhằm có giá thành cạnh tranh, đã chi cho bữa ăn giữa ca của người lao động chưa bằng với giá một suất cơm bình dân bán tại các hàng quán xung quanh nơi doanh nghiệp hoạt động, chưa kể đến yếu tố lợi nhuận cho nhà thầu cung cấp suất ăn, mức hoa hồng cho người quản lý…[15] Trong tình trạng kinh tế khó khăn, người lao động trong các khu công nghiệp, khu chế xuất phải tiết kiệm chi tiêu. Không ít công nhân coi phần ăn tăng ca của công ty là bữa ăn chính trong ngày. Nhưng phần ăn này lại quá nghèo dinh dưỡng do chính các chủ công ty, doanh nghiệp muốn tiết kiệm chi phí. Kết quả từ một số nghiên cứu cho thấy các doanh nghiệp thường cung cấp bữa ăn ca cho công nhân thông qua tự tổ chức nấu ăn cho người lao động hoặc thuê dịch vụ bên ngoài đáp ứng [22], [23].
Hậu quả của việc ăn uống kham khổ, không bảo đảm dinh dưỡng khiến cho người lao động không đủ sức khỏe làm việc, phát sinh nhiều bệnh liên quan đến ăn uống thiếu chất như suy dinh dưỡng, thiếu máu, thiếu sắt, canxi. bị ngất xỉu trong giờ làm việc. Với những lao động nữ đang mang thai, thường bị thiếu máu, thiếu vitamin A, gây ra tình trạng sinh non, trẻ sinh bị thiếu cân. Ðứa trẻ khi ra đời bị suy dinh dưỡng, còi cọc, chậm phát triển, ảnh hưởng cả một thế hệ lao động trong tương lai [24].
Các qui định về tổ chức thực hiện bữa ăn ca: Việc thực hiện chế độ ăn giữa ca được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội tại Thông tư số 22/2008/TT 19 BLĐTBXH ngày 15/10/2008 về việc hướng dẫn thực hiện chế độ ăn giữa ca trong công ty nhà nước [12]. Căn cứ khẩu phần ăn để bảo đảm sức khỏe cho người lao động, chỉ số giá sinh hoạt và khả năng chi trả của công ty, Giám đốc công ty sau khi thống nhất ý kiến với Ban chấp hành công đoàn cơ sở quyết định mức ăn cho một bữa ăn giữa ca nhưng tối đa tiền chi cho bữa ăn giữa ca tính theo ngày làm việc trong tháng cho một người không quá 450.000 đồng/tháng. Khi chỉ số giá lương thực, thực phẩm do Tổng cục thống kê công bố tăng từ 15% trở lên so với lần điều chỉnh gần nhất thì sau khi trao đổi ý kiến với Bộ Tài chính, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và một số Bộ, ngành liên quan, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội hướng dẫn điều chỉnh mức ăn giữa ca cho phù hợp.” Việc thực hiện chế độ ăn trưa giữa ca phải tuân theo nguyên tắc được quy định tại Mục III Thông tư 22: Ăn theo ngày thực tế làm việc, kể cả ngày làm thêm (đủ số giờ làm việc tiêu chuẩn trong ngày do công ty lựa chọn nhưng tối đa không quá 8 giờ/ngày theo quy định tại khoản 1, điều 3, chương II Nghị định số 195/CP ngày 31 tháng 12 năm 1994 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ Luật lao động về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi); Ngày không làm việc, kể cả ngày nghỉ ốm đau, thai sản, nghỉ phép, nghỉ không hưởng lương thì không ăn giữa ca và không được thanh toán tiền. Những ngày làm việc không đủ số giờ làm việc tiêu chuẩn (dưới 50% số giờ tiêu chuẩn) thì không ăn giữa ca; 20 Ngoài những nguyên tắc nêu trên, công ty có thể quy định thêm các nguyên tắc khác, nếu xét thấy có lợi cho việc nâng cao trách nhiệm của mỗi cá nhân với hiệu quả sản xuất, kinh doanh của công ty.
Đối với những công ty sản xuất, kinh doanh gặp khó khăn không thể đưa chi phí ăn giữa ca vào giá thành hoặc chi phí kinh doanh thì công ty phải tìm mọi biện pháp giảm các chi phí khác để có nguồn tổ chức ăn giữa ca. Trường hợp công ty đã tìm mọi biện pháp để tiết kiệm các chi phí khác nhưng vẫn không đủ nguồn thì Giám đốc công ty trao đổi, thống nhất với Ban chấp hành công đoàn cơ sở tạm thời chưa thực hiện chế độ ăn giữa ca theo quy định tại Thông tư này. Theo quy định của pháp luật thì định mức tiền ăn giữa ca tối đa theo quy định tại Thông tư số 22/2008/TTBLĐTBXH là 450.000 đồng/tháng [12], tiếp theo đó là Thông tư số 10/2009/TTBLĐTBXH ngày 24/04/2009 được nâng lên các mức 550.000 đồng/tháng [25]; tiếp đến được nâng lên 620.000 đồng/tháng quy định tại Thông tư số 12/2011/TTBLĐTBXH ngày 26/04/2011 và hiện nay là 680.000đồng/tháng theo quy định tại Thông tư số 10/2012/TT – BLĐTBXH ngày 26/04/2012 [26],[27]. Để đảm bảo chất lượng bữa ăn ca đối với người lao động, Ban Chấp hành Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam ban hành Nghị quyết số 7c/NQTLĐ ngày 25/2/2016 về “Nâng cao chất lượng bữa ăn ca của người lao động” [13].
Theo đó, mục tiêu của nghị quyết là: Từ năm 2016, các công đoàn cơ sở trong khu vực doanh nghiệp và công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở (tại nơi chưa thành lập công đoàn cơ sở khi tiến hành đối thoại hoặc thương lượng tập thể cần 21 đưa nội dung đảm bảo bữa ăn ca của người lao động với mức thấp nhất là 15.000 đồng (Mười lăm ngàn đồng), khuyến khích các doanh nghiệp nâng mức bữa ăn ca cao hơn. Công đoàn cơ sở hoặc công đoàn cấp trên thực hiện khởi kiện giám đốc doanh nghiệp đối với doanh nghiệp để xảy ra ngộ độc thực phẩm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng của người lao động Đối với công đoàn cơ sở trong việc tổ chức thực hiện cần: Chủ động tham gia với người sử dụng lao động thực hiện nghiêm các quy định pháp luật về an toàn vệ sinh thực phẩm, chăm lo sức khỏe, bữa ăn ca của người lao động. Thực hiện giám sát chất lượng bữa ăn ca, đưa nội dung đảm bảo bữa ăn ca của người lao động vào nội dung đối thoại, thương lượng tập thể và ký kết thỏa ước lao động tập thể phù hợp với mục tiêu Nghị quyết; tham gia với người sử dụng lao động không đưa những chi phí khác (gas, vận chuyển, phục vụ .) vào chi phí của bữa ăn ca. Trong quá trình thương lượng tập thể mà doanh nghiệp vẫn không thỏa thuận được với mức đề xuất của công đoàn cơ sở thì công đoàn cơ sở báo cáo và xin ý kiến công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở tổ chức đình công (theo trình tự, thủ tục quy định của pháp luật) để yêu cầu cho được mức bữa ăn ca theo đề xuất.
Thực hiện khởi kiện hoặc đề nghị công đoàn cấp trên cơ sở khởi kiện giám đốc doanh nghiệp khi doanh nghiệp để xảy ra ngộ độc thực phẩm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng của 22 người lao động. Công đoàn khởi kiện giám đốc doanh nghiệp khi doanh nghiệp để xảy ra ngộ độc thực phẩm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng của người lao động. Nguyên tắc xây dựng thực đơn bữa ăn ca cho công nhân dệt may Cơ sở cho việc xây dựng thực đơn bữa ăn ca cho công nhân dệt may đáp ứng theo nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam [ 14] cần đảm bảo các tiêu chí sau: a/Đảm bảo giá trị dinh dưỡng của thực đơn.