Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KHÍA CẠNH NẠN NHÂN CỦA TỘI CƢỚP TÀI SẢN VÀ TỘI CƢỚP GIẬT TÀI SẢN 1. Khái niệm và phân loại khía cạnh nạn nhân của tội cƣớp tài sản và tội cƣớp giật tài sản 1. Khái niệm khía cạnh nạn nhân của tội cƣớp tài sản và tội cƣớp giật tài sản Để hiểu rõ khái niệm “khía cạnh nạn nhân” của tội phạm nói chung, “khía cạnh nạn nhân” của tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản nói riêng, điều đầu tiên chúng ta phải làm rõ khái niệm thế nào là “nạn nhân” của tội phạm. Cơ chế thực hiện hành vi phạm tội (đối với các tội phạm có nạn nhân) có sự tác động qua lại giữa người thực hiện hành vi phạm tội và nạn nhân của tội phạm.
Là người bị thiệt hại trực tiếp từ hành vi phạm tội, nạn nhân đóng vai trò như mắt xích quan trọng giúp cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử người phạm tội nhanh chóng, thuận lợi và chính xác. Vì vậy, nghiên cứu về nạn nhân ở góc độ tội phạm học, cần quan niệm đúng đối tượng nào là nạn nhân của tội phạm, đối tượng nào không phải nạn nhân của tội phạm. Từ đó có thể nhận thức đúng đắn tính chất của tình hình tội phạm nhằm xây dựng được các định hướng phòng ngừa tội phạm một cách hữu hiệu. Từ thời xa xưa thuật ngữ “nạn nhân” đã được biết đến và sử dụng một cách rộng rãi trong đời sống con người.
Thời bấy giờ, do quan niệm con người phụ thuộc vào chúa trời, thần thánh nên để đảm bảo cuộc sống bình yên, mùa màng ổn định, con người hàng năm thường phải đem giết những phụ nữ trẻ đẹp hay súc vật để làm lễ vật tế thần thánh, chúa trời. Những phụ nữ hay súc vật phải chịu đau đớn, hy sinh vì sự bình yên của mọi người. Thuật ngữ “nạn nhân” vì vậy trong nhiều ngôn ngữ là danh từ “giống cái” như trong ngôn ngữ Tây Ban Nha “nạn nhân” là “la victima”, tiếng Pháp là “la victime” [2-tr. Khi xã hội phát triển hình thức tế thần này dần bị loại bỏ, vì vậy khái niệm nạn nhân cũng đã thay đổi.
Khái niệm nạn nhân ngày nay được sử dụng với nghĩa khác hơn nhiều, đó là thuật ngữ dùng để chỉ những người bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản, tinh thần… Với ý nghĩa như vậy khái niệm “nạn nhân” ngày càng phong phú với nhiều cách hiểu khác nhau 1 như: Nạn nhân của thiên tai, nạn nhân của tại nạn (giao thông, lao động), nạn nhân của dịch bệnh, nạn nhân chiến tranh và nạn nhân của tội phạm. Các quan điểm về nạn nhân hiện nay, tuy chưa thống nhất nhưng nhìn chung đều xác định nạn nhân của tội phạm theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp, nạn nhân của tội phạm được xác định là những cá nhân bị hành vi phạm tội xâm phạm gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hay thiệt hại về kinh tế. Quan điểm này đã được Hans von Hentig, một trong những người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu nạn nhân sử dụng từ những năm 1962.
Ông đã sử dụng hai khái niệm để chỉ nạn nhân là “Geschdigten” (tạm dịch là những người bị thiệt hại về tài sản) và “Verletzten” (tạm dịch là người bị xâm hại sức khỏe) để chỉ nạn nhân của tội phạm. Theo ông nạn nhân của tội phạm chỉ là những người bị hành vi phạm tội gây thiệt hại đối với các quyền và lợi ích hợp pháp và trên thực tế phải chịu đựng những thiệt hại về vật chất, sức khỏe, tính mạng, tinh thần. Một nhà nghiên cứu khác là Haiz Zipf cũng cho rằng, nạn nhân của tội phạm trong tội phạm học là tất cả những người bị hành vi phạm tội xâm hại, bất kể người phạm tội có bị truy cứu trách nhiệm hình sự (trong trường hợp người bị hại không yêu cầu khởi tố vụ án) hay không. Học giả Willem Hendrink Nagel cũng có đồng quan điểm khi cho rằng nạn nhân của tội phạm là những người bị người phạm tội xâm phạm các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ.
Như vậy, các quan điểm kể trên đều chỉ xác định nạn nhân theo nghĩa hẹp: Nạn nhân của tội phạm chỉ bao gồm các cá nhân con người phải gánh chịu những hậu quả trực tiếp do hành vi phạm tội gây ra về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hay tài sản. Bên cạnh quan điểm của các nhà khoa học trên, các nhà khoa học nghiên cứu nạn nhân theo nghĩa rộng lại cho rằng: nạn nhân của tội phạm bao gồm cả cá nhân và các tổ chức bị hành vi phạm tội xâm hại. Người đầu tiên xác định nạn nhân của tội phạm bao gồm các tổ chức là học giả Frits R. Paasch khi ông bàn đến nạn nhân của các tội phạm về kinh tế không chỉ là các cá nhân con người (thể nhân) mà còn bao gồm các pháp nhân bị xâm hại về các quyền và lợi ích được pháp luật ghi nhận.
2 Quan điểm này được Schneider (trong tác phẩm Viktimologie-Wissenschaft vom Verbrechensopfer, Tbingen 1975) ủng hộ và mở rộng khái niệm nạn nhân thêm một loại gọi là “nạn nhân trừu tượng” trong tác phẩm, ông cho rằng không có tội phạm nào không có nạn nhân. Các công trình nghiên cứu nạn nhân của tội phạm hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp tuy đã làm nổi bật khá rõ những nét cơ bản liên quan đến khái niệm nạn nhân của tội phạm nhưng vẫn có điểm hạn chế lớn đó là chưa đi sâu nghiên cứu mối quan hệ giữa nạn nhân và hành vi phạm tội mà trên thực tế có nhiều trường hợp, nạn nhân đóng vai trò vô cùng quan trọng trong cơ chế hành vi phạm tội. Trước thực tiễn này, một số nhà khoa học đã nghiên cứu tìm hiểu những đặc điểm thuộc về nạn nhân có tác động tới cơ chế hành vi phạm tội. Một số quan điểm tiêu biểu về mối quan hệ giữa nạn nhân và người phạm tội trên thế giới hiện nay có thể kể đến như: Theo Hans Von Hentig (nhà bác học người Đức, người đầu tiên có những nghiên cứu hệ thống về người bị hại), ông cho rằng: “người phạm tội có thể là con thú nhưng nạn nhân có thể giúp kẻ phạm tội bằng cách sẵn sàng làm con mồi trước khi bị săn”, nạn nhân như là người đã “tạo hình và nặn ra kẻ phạm tội”.
Theo các nhà tội phạm học Mác-xít thì “đặc điểm tiêu cực của tội phạm không có sẵn trong cấu tạo cơ thể con người mà được hình thành trong trong môi trường sống không được thuận lợi” [12-tr.193], hay “nhiều nạn nhân của tội phạm góp phần vào tình trạng trở thành nạn nhân của chính họ như nó đã xảy ra, do hành vi kích động hoặc khích thích kẻ phạm tội hoặc bằng cách tạo ra hay gợi tình huống có thể dẫn đến tội phạm” [1-tr. Như vậy, theo quan điểm của các nhà tội phạm học trên thế giới, nạn nhân thường là nguyên nhân hoặc điều kiện ảnh hưởng tới cơ chế hành vi phạm tội. Nạn nhân được coi là yếu tố thụ động (nhân thân) hoặc chủ động (hành vi xử sự) tác động lên chính sách pháp luật hình sự đối với việc định tội, làm tăng hay giảm, loại trừ trách nhiệm hình sự. Tại Việt Nam, theo Đại từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2000, trang 656, khái niệm “nạn nhân” bao gồm: người bị hại và người, tổ chức gánh chịu hậu quả từ bên ngoài đưa tới.
Hay theo giáo trình tội phạm học của Đại học luật Hà Nội, 2004, trang 172 cho rằng “nạn nhân” là danh từ chỉ người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần và tài sản do tội phạm gây ra. 3 Các quan điểm về nạn nhân của tội phạm đã được các nhà nghiên cứu tội phạm học đưa ra tranh luận sôi nổi từ giữa thế kỷ XX, tuy còn nhiều quan điểm chưa thống nhất nhưng nhìn chung các tác giả đều nhất trí với khái niệm “nạn nhân của tội phạm là cá nhân hay tổ chức phải chịu những thiệt hại trực tiếp về tính mạng, sức khỏe, tinh thần, tình cảm, tài sản hoặc các quyền và lợi ích hợp pháp khác do hành vi phạm tội gây ra” [22-tr. Xuất phát từ khái niệm trên, nhận thấy nạn nhân của tội phạm có những đặc điểm sau: - Đối tượng được coi là nạn nhân của tội phạm chỉ có thể là cá nhân, tổ chức. - Cá nhân, tố chức trở thành nạn nhân của tội phạm là do hành vi phạm tội trực tiếp xâm hại.
- Thiệt hại mà nạn nhân của tội phạm phải gánh chịu rất đa dạng, có thể là thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc các thiệt hại khác. Tội phạm học nghiên cứu nạn nhân dưới góc độ là chủ thể của loại tình huống, hoàn cảnh liên quan tới nạn nhân hoặc do nạn nhân tạo ra tác động tới cơ chế hành vi phạm tội. Nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể là sự tác động giữa các đặc điểm cá nhân người phạm tội với những tình huống, hoàn cảnh khách quan bên ngoài dẫn đến việc thực hiện tội phạm cụ thể. Vì vậy, để tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể phải xuất phát từ người phạm tội: mang những đặc điểm, phẩm chất tiêu cực như tham lam, muốn những lợi ích vượt quá giới hạn năng lực của bản thân, ham muốn trái đạo đức, trái phát luật… Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, những đặc điểm tiêu cực của người phạm tội không có sẵn trong cơ thể con người mà được hình thành trong môi trường sống không được thuận lợi “những đặc điểm, tính chất của nhân thân không phải do bẩm sinh di truyền mà là kết quả của quá trình xã hội hóa cá nhân trước đây; nguồn gốc của nó nằm ở môi trường xã hội.
Từ những điều kiện sống, điều kiện giáo dục và những điều kiện khác không thuận lợi cho việc hình thành cá nhân là nguyên nhân cơ bản làm nảy sinh những quan điểm sai lệch về đạo đức, về pháp luật, về sự định hướng giá trị, có lối sống không lành mạnh, có khuynh hướng chống đối xã hội ở những mức độ khác nhau” [11-tr. Tội phạm xảy ra trong không gian, thời gian xác định với những tình huống cụ thể.
