Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tập thể ở việt nam kinh nghiệm từ các nước ở nền kinh tế thị trường phát triển và các nước trong khu vực

Bài viết phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tập thể tại Việt Nam, học hỏi từ kinh nghiệm các nước phát triển và khu vực.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nga
• Người hướng dẫn: Ths. Lê Nguyên Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Khía Cạnh Nạn Nhân Của Tội Cướp Tài Sản, Tội Cướp Giật Tài Sản Và Vấn Đề Phòng Ngừa Tội Phạm
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Phần mở đầu
• 1. Chương 1: Lý luận cơ bản về khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 1.1. Khái niệm và phân loại khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 1.1.1. Khái niệm khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 1.1.2. Phân loại khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 1.2. Ý nghĩa của việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 2. Chương 2: Khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản, tội cướp giật tài sản ở Việt Nam
• 2.1. Tình hình nạn nhân và đặc điểm nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 2.1.1. Tình hình tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản tại Việt Nam
• 2.1.2. Tình hình nạn nhân của tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản tại Việt Nam
• 2.1.3. Đặc điểm nạn nhân của tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản tại Việt Nam
• 2.2. Vị trí, vai trò khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản
• 2.3. Dự báo tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản ở Việt Nam từ việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân của tội phạm
• 3. Chương 3: Phòng ngừa tội phạm cướp tài sản và tội cướp giật tài sản từ việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân của tội phạm
• 3.1. Lý luận về phòng ngừa tội phạm và cơ chế tác động của biện pháp phòng ngừa tội phạm từ phía nạn nhân của tội phạm
• 3.1.1. Lý luận về phòng ngừa tội phạm
• 3.1.2. Cơ chế tác động của các biện pháp phòng ngừa tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản từ việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân của tội phạm
• 3.2. Các biện pháp phòng ngừa tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản từ khía cạnh nạn nhân của tội phạm
• Kết luận
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tập thể tại Việt Nam

Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tập thể tại Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc áp dụng các quy định trong luật lao động Việt Nam chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng tranh chấp gia tăng. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế này và đề xuất các giải pháp cải thiện.

1.1. Khái niệm và vai trò của cơ chế giải quyết tranh chấp lao động

Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tập thể là hệ thống các quy định và quy trình nhằm xử lý các xung đột giữa người lao động và người sử dụng lao động. Vai trò của cơ chế này rất quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và bảo vệ quyền lợi của người lao động.

1.2. Tình hình tranh chấp lao động tập thể tại Việt Nam

Tình hình tranh chấp lao động tập thể tại Việt Nam đang diễn ra phức tạp với nhiều vụ việc nổi bật. Các nguyên nhân chủ yếu bao gồm điều kiện làm việc không đảm bảo, tiền lương thấp và thiếu minh bạch trong chính sách lao động.

II. Vấn đề và thách thức trong cơ chế giải quyết tranh chấp lao động

Mặc dù có nhiều quy định pháp lý, nhưng cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như thiếu sự tham gia của các bên liên quan và quy trình giải quyết kéo dài là những thách thức lớn.

2.1. Thiếu sự tham gia của các bên liên quan

Sự thiếu hụt trong việc tham gia của các bên liên quan, bao gồm cả tổ chức công đoàn và các cơ quan nhà nước, đã làm giảm hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp lao động.

2.2. Quy trình giải quyết kéo dài và phức tạp

Quy trình giải quyết tranh chấp lao động thường kéo dài và phức tạp, dẫn đến sự không hài lòng của người lao động và làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ lao động.

III. Kinh nghiệm giải quyết tranh chấp lao động từ các nước phát triển

Nhiều nước phát triển đã áp dụng các phương pháp hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp lao động. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng tại Việt Nam để cải thiện cơ chế hiện tại.

3.1. Mô hình giải quyết tranh chấp tại Đức

Mô hình giải quyết tranh chấp lao động tại Đức tập trung vào việc hòa giải và thương lượng giữa các bên. Điều này giúp giảm thiểu xung đột và tạo ra môi trường làm việc tích cực.

3.2. Chính sách lao động tại Thụy Điển

Thụy Điển có chính sách lao động linh hoạt, cho phép người lao động và người sử dụng lao động tự thỏa thuận về các điều kiện làm việc, từ đó giảm thiểu tranh chấp.

IV. Giải pháp cải thiện cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam

Để cải thiện cơ chế giải quyết tranh chấp lao động, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện pháp luật đến nâng cao nhận thức của các bên liên quan.

4.1. Hoàn thiện khung pháp lý về lao động

Cần hoàn thiện khung pháp lý để đảm bảo quyền lợi của người lao động và người sử dụng lao động, từ đó tạo ra một môi trường làm việc công bằng và minh bạch.

4.2. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức

Đào tạo cho người lao động và người sử dụng lao động về quyền lợi và nghĩa vụ của họ sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp và nâng cao hiệu quả của cơ chế giải quyết.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu này sẽ cung cấp những ứng dụng thực tiễn từ các giải pháp đã đề xuất, nhằm nâng cao hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam.

5.1. Kết quả từ các mô hình thử nghiệm

Các mô hình thử nghiệm trong việc áp dụng các giải pháp mới đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong việc giải quyết tranh chấp lao động.

5.2. Đánh giá tác động của các giải pháp

Đánh giá tác động của các giải pháp cải thiện sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong cơ chế hiện tại, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

VI. Kết luận và tương lai của cơ chế giải quyết tranh chấp lao động

Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và xã hội. Tương lai của cơ chế này phụ thuộc vào sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan.

6.1. Tầm nhìn cho cơ chế giải quyết tranh chấp lao động

Tầm nhìn cho cơ chế giải quyết tranh chấp lao động là xây dựng một hệ thống công bằng, minh bạch và hiệu quả, bảo vệ quyền lợi của người lao động và người sử dụng lao động.

6.2. Đề xuất hướng đi cho tương lai

Đề xuất các hướng đi cho tương lai bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin trong giải quyết tranh chấp và tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật "Khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản, tội cướp giật tài sản và vấn đề phòng ngừa tội phạm" của tác giả Nguyễn Thị Nga (Khoa Luật Hình sự, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, niên khóa 2008-2012) tiếp cận một hướng nghiên cứu chuyên sâu trong tội phạm học: nạn nhân học (victimology).

Bối cảnh thực tiễn được tác giả nêu rõ xuất phát từ thực trạng diễn biến phức tạp của tình hình tội phạm tại Việt Nam, đặc biệt là nhóm tội phạm xâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt như cướp tài sản và cướp giật tài sản. Trong thực tiễn và lý luận tư pháp hình sự truyền thống, các công trình nghiên cứu thường chỉ tập trung vào chủ thể người phạm tội (nguyên nhân từ nhân thân, hoàn cảnh sống của người phạm tội), trong khi khía cạnh nạn nhân ít được chú trọng hoặc chỉ được xem xét một cách thụ động như hậu quả thuần túy hay đối tượng bị tác động. Sự thiếu hụt này dẫn tới việc đánh giá chưa toàn diện nguyên nhân, điều kiện của tội phạm, làm suy giảm hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa và duy trì tỷ lệ tội phạm ẩn ở mức cao. Do đó, việc nghiên cứu vai trò của nạn nhân trong cơ chế phát sinh hành vi phạm tội là yêu cầu cấp thiết về cả lý luận và thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm.

Mục đích nghiên cứu của khóa luận gồm:

1. Cung cấp nhận thức lý luận có hệ thống về khía cạnh nạn nhân của tội phạm nói chung và khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản, cướp giật tài sản nói riêng, góp phần hoàn thiện lý luận tội phạm học.
2. Đề xuất các biện pháp phòng ngừa tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản đối với các cơ quan thực thi, bảo vệ pháp luật và đối với chính bản thân nạn nhân tiềm năng.

Để thực hiện mục đích trên, tác giả xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xây dựng khái niệm về khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản trên cơ sở tiếp thu thành tựu khoa học nạn nhân học.
2. Chỉ ra các đặc điểm nổi bật thuộc khía cạnh nạn nhân có ảnh hưởng trực tiếp đến cơ chế tâm lý xã hội của hành vi phạm tội.
3. Đề xuất hệ thống biện pháp phòng ngừa tội phạm lấy nạn nhân làm đối tượng trung tâm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc điểm thuộc về khía cạnh nạn nhân (hành vi của nạn nhân, đặc điểm nhân thân của nạn nhân, mối quan hệ giữa nạn nhân và người phạm tội) có tác động tới cơ chế hành vi phạm tội, giữ vai trò là nguyên nhân hoặc điều kiện của tội cướp tài sản và cướp giật tài sản.
• Phạm vi không gian và thời gian: Thực tiễn tình hình tội phạm và nạn nhân tại Việt Nam, tập trung nghiên cứu số liệu thống kê tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số địa bàn trọng điểm trong các giai đoạn 2003-2007, 2004-2008 và 2004-2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các học thuyết nạn nhân học quốc tế và các công trình tội phạm học trong nước:

• Khung lý thuyết quốc tế: Học thuyết của Hans Von Hentig qua các tác phẩm công bố năm 1941, 1984 và các phân định năm 1962 về người bị thiệt hại tài sản (Geschädigten) và người bị xâm hại sức khỏe (Verletzten); các công trình của Stephen Schafer công bố năm 1960 (Restitution to victim of crime) và năm 1968 (The victim and his criminal); các nghiên cứu tại Nhật Bản của Oxamu Nacta, Tasuo Endo (1958) và Koiti Miiadzava (1966 với cuốn sách Cơ sở học thuyết nạn nhân học); quan niệm về nạn nhân là tổ chức và pháp nhân của Frits R. Paasch; học thuyết về "nạn nhân trừu tượng" của Hans Joachim Schneider (1975 trong tác phẩm Viktimologie-Wissenschaft vom Verbrechensopfer); cùng quan điểm của Haiz Zipf và Willem Hendrik Nagel.
• Khung lý thuyết và tài liệu tại Việt Nam: Các công trình của Trần Hữu Tráng (Luận án thạc sĩ, 2000), Lê Nguyên Thanh (Luận văn thạc sĩ, 2002), Nguyễn Thị Minh Nguyệt (Khóa luận cử nhân, 2004), Lê Lý Thùy Trinh (Khóa luận cử nhân, 2011); định nghĩa nạn nhân trong Đại từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng, 2000) và Giáo trình Tội phạm học (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2004).
• Cơ sở pháp lý: Các quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), trực tiếp là Điều 133 (Tội cướp tài sản), Điều 136 (Tội cướp giật tài sản), Điểm h Khoản 1 Điều 48 (Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự liên quan đến thể trạng nạn nhân như phụ nữ có thai, trẻ em); các nguyên tắc bảo vệ quyền lợi người bị hại và nguyên đơn dân sự trong Bộ luật Tố tụng hình sự.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, bảo đảm xem xét mối tương tác giữa người phạm tội và nạn nhân trong điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: Phương pháp thống kê tội phạm, phương pháp quan sát, phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu, phương pháp nghiên cứu vụ án điển hình và phương pháp so sánh.
• Nguồn dữ liệu: Báo cáo tổng kết giai đoạn 2003-2007 của Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội Công an Thành phố Hồ Chí Minh; số liệu thống kê tội phạm hình sự giai đoạn 2003-2007 của Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và 24 quận huyện; số liệu thống kê giai đoạn 2004-2009 của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh; số liệu giai đoạn 2007-2008 của Tòa án nhân dân tối cao; dữ liệu thống kê giai đoạn 2004-2008 của tác giả Phạm Văn Tỉnh; và số liệu nghiên cứu xã hội học tội phạm của Wolfgang tại Hamburg (1969-1970).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận cơ bản về khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản và tội cướp giật tài sản

Chương này tập trung xác lập hệ thống khái niệm, tiêu chí phân loại và ý nghĩa khoa học của việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân:

• Khái niệm nạn nhân và khía cạnh nạn nhân: Nạn nhân của tội phạm là cá nhân hay tổ chức chịu thiệt hại trực tiếp về tính mạng, sức khỏe, tinh thần, tình cảm, tài sản hoặc các quyền và lợi ích hợp pháp khác do hành vi phạm tội gây ra. Trong khi đó, "khía cạnh nạn nhân của tội phạm" được định nghĩa là tổng hợp các đặc điểm của nạn nhân, các tình huống và hoàn cảnh phạm tội do chính nạn nhân tạo ra hoặc gắn liền với nạn nhân, đóng vai trò trong cơ chế của hành vi phạm tội, góp phần làm phát sinh tội phạm cụ thể gây thiệt hại cho chính họ.
• So sánh khía cạnh nạn nhân giữa hai tội danh:
  • Điểm giống nhau: Đều hướng tới khách thể quyền sở hữu tài sản; nạn nhân thường có hành vi cẩu thả, mất cảnh giác (sơ hở khi rút tiền ngân hàng, vừa đi xe vừa dùng điện thoại, để tài sản trong giỏ xe, đeo trang sức lộ liễu, không khóa cổ xe); nhóm nạn nhân dễ tổn thương chiếm tỷ lệ cao gồm phụ nữ, người già, trẻ em, người có thể trạng yếu, hoặc người làm công việc đặc thù ban đêm (lái xe taxi, xe ôm, công nhân làm ca đêm). Nạn nhân còn thể hiện tâm lý tiêu cực sau khi bị hại như không tố giác, mê tín dị đoan ("của đi thay người"), sợ trả thù, không tin tưởng cơ quan bảo vệ pháp luật.
  • Điểm khác nhau: Tội cướp tài sản (Điều 133 BLHS) sử dụng vũ lực hoặc đe dọa vũ lực ngay tức khắc, thường nhằm vào các gia đình có điều kiện kinh tế, cơ sở kinh doanh vàng bạc, kho bạc, nhà riêng biệt lập; nhiều trường hợp nạn nhân có hành vi tiêu cực hoặc bất hợp pháp trước đó (mua dâm, ngoại tình, đánh bạc, buôn lậu) và có thể có mối quan hệ quen biết với người phạm tội (người giúp việc, bạn quen biết). Ngược lại, tội cướp giật tài sản (Điều 136 BLHS) mang đặc trưng công khai và nhanh chóng tẩu thoát, chủ yếu diễn ra ở nơi công cộng hoặc tuyến giao thông; thủ phạm nhắm vào tài sản hiện hữu mang theo người mà không cần tìm hiểu hoàn cảnh gia đình nạn nhân, và giữa nạn nhân với thủ phạm hầu hết là người hoàn toàn xa lạ.
• Phân loại khía cạnh nạn nhân:
  • Theo nội dung: Hành vi của nạn nhân (sơ hở, mất cảnh giác, hoặc hành vi tiêu cực trái pháp luật/đạo đức); Đặc điểm nhân thân (giới tính, lứa tuổi, thể trạng sức khỏe, hoàn cảnh kinh tế, nghề nghiệp); Mối quan hệ giữa nạn nhân và người phạm tội (quen biết hoặc không quen biết).
  • Theo mức độ tác động: Khía cạnh tác động tích cực (chủ động làm phát sinh nguyên nhân thông qua hành vi kích thích, sơ hở lớn hoặc hành vi sai trái); Khía cạnh ảnh hưởng thụ động (tạo điều kiện thuận lợi từ đặc điểm thể chất, giới tính, tuổi tác).
  • Theo lỗi của nạn nhân: Khía cạnh thể hiện lỗi (lỗi cố ý khi thực hiện hành vi vi phạm đạo đức/pháp luật như mua dâm, đánh bạc; lỗi vô ý do cẩu thả, chủ quan trong quản lý tài sản); Khía cạnh không có lỗi (yếu tố sinh học, thể chất, nghề nghiệp hợp pháp).
• Ý nghĩa nghiên cứu: Khẳng định giá trị về mặt lý luận tội phạm học, ý nghĩa thực tiễn trong giảm thiểu chi phí điều tra xử lý, ý nghĩa hoàn thiện lập pháp hình sự (định khung, xác định tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ tại Điều 48 BLHS) và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nạn nhân trong tố tụng hình sự.

Chương 2: Khía cạnh nạn nhân của tội cướp tài sản, tội cướp giật tài sản ở Việt Nam

Chương 2 phân tích thực trạng dữ liệu thực chứng và cơ chế tác động của khía cạnh nạn nhân:

• Tình hình tội phạm và nạn nhân:
  • Nhóm tội cướp và cướp giật tài sản chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu tội phạm xâm phạm sở hữu. Tác giả dẫn chứng số liệu của Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2003-2007:

Tội danh (Bộ luật Hình sự)	Số vụ	Tỷ lệ số vụ (%)	Số bị can	Tỷ lệ bị can (%)
Cướp tài sản (Điều 133)	1.983	7,01%	4.136	11,75%
Cướp giật tài sản (Điều 136)	7.752	27,42%	11.338	32,24%
Trộm cắp tài sản (Điều 138)	13.689	48,42%	14.035	39,91%
Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 139)	2.459	8,70%	2.923	8,31%
Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 140)	1.999	7,08%	2.054	5,84%
Cưỡng đoạt tài sản (Điều 135)	307	1,09%	584	1,66%
Công nhiên chiếm đoạt tài sản (Điều 137)	81	0,29%	105	0,30%
Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (Điều 134)	6	0,02%	20	0,057%
Tổng cộng	28.276	100%	35.195	100%

• Thiệt hại do tội cướp tài sản gây ra tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2003-2007 được đối chiếu theo báo cáo của Công an Thành phố Hồ Chí Minh:

Năm	Tài sản thiệt hại (tỷ đồng)	Tỷ trọng tài sản (%)	Số người bị thương	Tỷ trọng sức khỏe (%)	Số người chết	Tỷ trọng tính mạng (%)
2003	2,8 / 50,0	5,60%	300 / 657	45,66%	16 / 128	12,50%
2004	3,0 / 65,0	4,62%	210 / 527	39,85%	20 / 160	12,50%
2005	3,5 / 80,871	4,33%	270 / 809	33,37%	26 / 165	15,76%
2006	3,8 / 112,3	3,38%	320 / 577	55,46%	21 / 104	20,19%
2007	4,5 / 104,6	4,30%	350 / 506	69,17%	20 / 128	15,63%
Tổng cộng	17,6 / 412,771	4,26%	1.450 / 3.076	47,14%	103 / 658	15,07%

• Vấn nạn cướp giật tài sản của người nước ngoài: Dẫn báo cáo của Công an Thành phố Hồ Chí Minh, đầu năm 2012 xảy ra 56 vụ (tăng 21 vụ, tương đương tăng 60% so với cùng kỳ), tập trung 75% tại khu vực trung tâm (42 vụ), riêng Quận 1 xảy ra 34 vụ (chiếm 60,71%).
• Đặc điểm của nạn nhân:
  • Hành vi tiêu cực: Mua dâm, quan hệ bất chính dẫn tới việc rơi vào bẫy dàn cảnh đánh ghen chiếm đoạt tài sản; đánh bạc thắng tiền bị các đối tượng thua bạc cướp lại; chiếm đoạt tài sản trước dẫn tới bị cướp trả thù (vụ Ngô Sĩ Tú bị đàn em của Hoành cướp xe máy Hayate); quen biết qua mạng internet và quan hệ đồng tính dẫn tới bị sát hại cướp tài sản (vụ đối tượng Đông và Thái cướp xe máy Attila, nhẫn vàng 18k và điện thoại của Tâm tại khu tái định cư Tân Hương ngày 27/4/2012).
  • Mối quan hệ: Dẫn chứng số liệu nghiên cứu của Wolfgang tại Hamburg (1969-1970) chỉ ra trong tội cướp tài sản, tỷ lệ không quen biết giữa thủ phạm và nạn nhân chiếm 72%. Tại Việt Nam, tính chất xa lạ này thể hiện rất rõ ở tội cướp giật trên các tuyến giao thông công cộng.
• Vị trí, vai trò của khía cạnh nạn nhân trong cơ chế tâm lý xã hội của tội phạm: Cơ chế hành vi phạm tội gồm ba khâu liên hoàn:
  1. Khâu hình thành động cơ: Nhu cầu tiêu cực của người phạm tội gặp tình huống sơ hở từ nạn nhân (để tài sản hớ hênh, phụ nữ đi một mình) làm nảy sinh động cơ chiếm đoạt.
  2. Khâu kế hoạch hóa việc thực hiện: Người phạm tội tính toán phương thức tiếp cận, lợi dụng đặc điểm nhân thân yếu thế của nạn nhân hoặc dàn cảnh tạo lòng tin nhằm vô hiệu hóa sự tự vệ.
  3. Khâu trực tiếp thực hiện: Người phạm tội lợi dụng triệt để thời điểm nạn nhân mất cảnh giác nhất để dùng vũ lực hoặc giật nhanh tài sản rồi tẩu thoát. Trường hợp khía cạnh nạn nhân làm biến đổi tiến trình phạm tội: Nếu cơ sở kinh doanh trang bị hệ thống an ninh nghiêm ngặt (lắp camera, bảo vệ chuyên nghiệp, kính cường lực) thì có thể làm người phạm tội từ bỏ ý định ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội hoặc tự ý nửa chừng chấm dứt hành vi.
• Dự báo tình hình tội phạm từ khía cạnh nạn nhân: Sự phát triển đô thị làm gia tăng các mục tiêu kinh tế lớn. Thống kê tại Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 1.513 tiệm kinh doanh vàng, bạc, đá quý; 505 chi nhánh ngân hàng; 183 điểm thu đổi ngoại tệ; 72 điểm rút tiền ATM và 06 kho bạc. Đây là những mục tiêu tiềm ẩn nguy cơ cao nếu thiếu các biện pháp bảo vệ chuyên trách, cùng với các vụ án trọng điểm tại tiệm vàng ở Bắc Giang (vụ Lê Văn Luyện) và tiệm vàng Kiệm Huyền tại Hưng Yên (tháng 5/2012).

Chương 3: Phòng ngừa tội phạm cướp tài sản và cướp giật tài sản từ việc nghiên cứu khía cạnh nạn nhân của tội phạm

Căn cứ vào danh mục mục lục và phần mở đầu của khóa luận, nội dung Chương 3 được kết cấu thành hai phần chính:

• Cơ sở lý luận về phòng ngừa tội phạm và cơ chế tác động của các biện pháp phòng ngừa từ phía nạn nhân: Phân tích cơ chế tác động nhằm triệt tiêu các điều kiện thuận lợi và nguyên nhân xuất phát từ hành vi, lối sống sơ hở của nạn nhân tiềm năng.
• Hệ thống giải pháp phòng ngừa cụ thể:
  • Đối với các cơ quan thực thi và bảo vệ pháp luật: Nâng cao chất lượng tuyên truyền phương thức, thủ đoạn phạm tội; tuần tra kiểm soát tại các địa bàn trọng điểm; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại để khuyến khích tố giác tội phạm.
  • Đối với bản thân các cá nhân và tổ chức sở hữu tài sản: Nâng cao ý thức tự bảo vệ tài sản, khắc phục tâm lý chủ quan khi tham gia giao thông hoặc giao dịch ngân hàng; lắp đặt các thiết bị an ninh kỹ thuật (hệ thống camera giám sát, kính cường lực, lực lượng bảo vệ) tại các điểm kinh doanh vàng bạc, tài chính; loại bỏ các hành vi tiêu cực lệch chuẩn xã hội để tránh rơi vào bẫy dàn cảnh cướp tài sản.

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận đạt được các kết quả khoa học và đóng góp cụ thể:

• Làm sáng tỏ các số liệu thực chứng về mức độ thiệt hại: Phân tích dữ liệu cho thấy tội cướp tài sản tuy chiếm tỷ trọng nhỏ về số vụ (7,01% tại TP.HCM giai đoạn 2003-2007) nhưng gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về người, chiếm tới 47,14% tổng số người bị thương tật và 15,07% tổng số người chết do toàn bộ các tội phạm trật tự xã hội gây ra trên cùng địa bàn.
• Xác lập mô hình lý luận về vai trò của nạn nhân trong cơ chế tâm lý xã hội: Chứng minh khía cạnh nạn nhân không chỉ giữ vai trò điều kiện hỗ trợ mà trong nhiều tình huống cụ thể (nạn nhân vi phạm đạo đức, đánh bạc, dàn cảnh mua dâm) còn đóng vai trò là nguyên nhân trực tiếp kích thích động cơ phạm tội.
• Đóng góp về mặt học thuật tự nêu: Đây là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận hành vi cướp tài sản và cướp giật tài sản dưới góc độ khoa học nạn nhân học, góp phần lấp khoảng trống lý luận về nạn nhân trong tội phạm học thực nghiệm.
• Kiến nghị hoàn thiện chính sách: Đề xuất nhà nước thành lập Trung tâm dữ liệu quốc gia về nạn nhân của tội phạm, bổ sung cơ chế bảo vệ nhân chứng, người bị hại và thiết lập quỹ hỗ trợ, bồi thường thiệt hại cho nạn nhân trong pháp luật tố tụng hình sự.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Hệ thống thống kê tư pháp hình sự tại thời điểm nghiên cứu chưa có danh mục theo dõi chuyên biệt về các chỉ số nạn nhân và mức độ thiệt hại thực tế, tác giả phải sử dụng phương pháp giả định dựa trên số vụ xét xử (ước tính tối thiểu 205.556 nạn nhân từ 205.556 vụ án xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt theo thống kê của Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2007-2008).
  • Khóa luận chưa bao quát toàn bộ các tội danh xâm phạm sở hữu khác mà tập trung giới hạn vào hai tội danh có tính chất chiếm đoạt điển hình là cướp và cướp giật tài sản.
  • Tỷ lệ tội phạm ẩn đối với các hành vi cướp giật nơi công cộng còn cao, dẫn tới một số số liệu xét xử chưa phản ánh tuyệt đối quy mô thực tế của nạn nhân trong xã hội.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát nạn nhân học sang các loại tội phạm phi bạo lực hoặc tội phạm xâm phạm sở hữu sử dụng công nghệ cao.
  • Nghiên cứu sâu hơn về tâm lý hậu sang chấn của nạn nhân và hoàn thiện các quy định pháp luật bồi thường nhà nước đối với nạn nhân bị xâm hại tính mạng, sức khỏe do tội phạm bạo lực gây ra.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Khóa luận là tài liệu nghiên cứu hữu ích cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Hình sự và Tội phạm học; cán bộ điều tra thuộc lực lượng Công an nhân dân, Kiểm sát viên, Thẩm phán trong quá trình đánh giá tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội và xác định tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; cán bộ tham mưu xây dựng chiến lược phòng chống tội phạm tại các đô thị lớn.
• Nội dung đáng tham khảo: Khung phân loại chi tiết khía cạnh nạn nhân (Chương 1); Phân tích ba khâu của cơ chế tâm lý xã hội hành vi phạm tội gắn với tình huống nạn nhân (Chương 2); Hệ thống bảng biểu tổng hợp cơ cấu tội phạm sở hữu và mức độ thiệt hại về người và tài sản tại Thành phố Hồ Chí Minh (Chương 2).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "nạn nhân của tội phạm" khác với "khía cạnh nạn nhân của tội phạm" như thế nào theo khóa luận? "Nạn nhân của tội phạm" là cá nhân hoặc tổ chức cụ thể gánh chịu những thiệt hại thực tế về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hoặc tài sản do hành vi phạm tội trực tiếp gây ra. Trong khi đó, "khía cạnh nạn nhân của tội phạm" là tổng hợp các đặc điểm (nhân thân, hành vi, mối quan hệ) và các tình huống, hoàn cảnh do chính nạn nhân tạo ra hoặc gắn liền với nạn nhân, đóng vai trò trong cơ chế phát sinh hành vi phạm tội, là nguyên nhân hoặc điều kiện dẫn tới việc nạn nhân bị xâm hại.

2. Khía cạnh nạn nhân tác động như thế nào đến ba khâu trong cơ chế tâm lý xã hội của tội cướp và cướp giật tài sản? Ở khâu hình thành động cơ, sự sơ hở hoặc hành vi tiêu cực của nạn nhân kích thích lòng tham và ý định phạm tội; ở khâu kế hoạch hóa, đặc điểm thể trạng yếu thế, sự thiếu phòng bị hoặc việc không quen biết của nạn nhân giúp người phạm tội lựa chọn thủ đoạn, thời gian và phương tiện tiếp cận; ở khâu thực hiện hành vi, thời điểm nạn nhân mất cảnh giác nhất là điều kiện để thủ phạm nhanh chóng ra tay chiếm đoạt tài sản và trốn thoát.

3. Số liệu thực chứng tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2003-2007 phản ánh mức độ nghiêm trọng về thiệt hại do tội cướp tài sản gây ra như thế nào? Trong giai đoạn 2003-2007, tội cướp tài sản tại Thành phố Hồ Chí Minh đã gây thiệt hại 17,6 tỷ đồng (chiếm 4,26% tổng thiệt hại tài sản), làm bị thương 1.450 người (chiếm 47,14% tổng số người bị thương) và làm chết 103 người (chiếm 15,07% tổng số người chết) do các tội phạm về trật tự xã hội trên địa bàn gây ra.

4. Khóa luận phân loại khía cạnh nạn nhân dựa trên những căn cứ nào? Tác giả phân loại dựa trên ba căn cứ: căn cứ vào nội dung (hành vi, đặc điểm nhân thân, mối quan hệ với thủ phạm); căn cứ vào mức độ tác động trong cơ chế phạm tội (tác động tích cực đóng vai trò nguyên nhân, tác động thụ động đóng vai trò điều kiện); và căn cứ vào lỗi của nạn nhân (có lỗi cố ý/vô ý hoặc không có lỗi).

5. Đặc điểm mối quan hệ giữa nạn nhân và người phạm tội trong tội cướp giật tài sản có điểm gì đặc thù? Trong tội cướp giật tài sản, mối quan hệ giữa người phạm tội và nạn nhân phần lớn là không quen biết (người hoàn toàn xa lạ). Người phạm tội chủ yếu hoạt động tại nơi công cộng hoặc tuyến giao thông, nhắm vào tài sản hiện hữu dễ giật lấy nhằm mục đích chiếm đoạt nhanh chóng và tẩu thoát để tránh bị nhận diện, che giấu hành vi phạm tội.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Nga đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận nạn nhân học và ứng dụng phân tích thực chứng đối với tội cướp tài sản và cướp giật tài sản tại Việt Nam. Công trình làm rõ vị trí, vai trò của khía cạnh nạn nhân trong cả ba giai đoạn của cơ chế tâm lý xã hội hành vi phạm tội thông qua các số liệu thống kê tư pháp cụ thể. Trên cơ sở đó, khóa luận xác lập luận cứ khoa học cho định hướng chuyển dịch công tác phòng ngừa tội phạm sang lấy nạn nhân tiềm năng làm đối tượng trọng tâm, đồng thời đề xuất các giải pháp kỹ thuật và pháp lý thiết thực nhằm kiềm chế tội phạm chiếm đoạt tài sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KHÍA CẠNH NẠN NHÂN CỦA TỘI CƢỚP TÀI SẢN VÀ TỘI CƢỚP GIẬT TÀI SẢN 1. Khái niệm và phân loại khía cạnh nạn nhân của tội cƣớp tài sản và tội cƣớp giật tài sản 1. Khái niệm khía cạnh nạn nhân của tội cƣớp tài sản và tội cƣớp giật tài sản Để hiểu rõ khái niệm “khía cạnh nạn nhân” của tội phạm nói chung, “khía cạnh nạn nhân” của tội phạm cướp tài sản, cướp giật tài sản nói riêng, điều đầu tiên chúng ta phải làm rõ khái niệm thế nào là “nạn nhân” của tội phạm. Cơ chế thực hiện hành vi phạm tội (đối với các tội phạm có nạn nhân) có sự tác động qua lại giữa người thực hiện hành vi phạm tội và nạn nhân của tội phạm.

Là người bị thiệt hại trực tiếp từ hành vi phạm tội, nạn nhân đóng vai trò như mắt xích quan trọng giúp cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử người phạm tội nhanh chóng, thuận lợi và chính xác. Vì vậy, nghiên cứu về nạn nhân ở góc độ tội phạm học, cần quan niệm đúng đối tượng nào là nạn nhân của tội phạm, đối tượng nào không phải nạn nhân của tội phạm. Từ đó có thể nhận thức đúng đắn tính chất của tình hình tội phạm nhằm xây dựng được các định hướng phòng ngừa tội phạm một cách hữu hiệu. Từ thời xa xưa thuật ngữ “nạn nhân” đã được biết đến và sử dụng một cách rộng rãi trong đời sống con người.

Thời bấy giờ, do quan niệm con người phụ thuộc vào chúa trời, thần thánh nên để đảm bảo cuộc sống bình yên, mùa màng ổn định, con người hàng năm thường phải đem giết những phụ nữ trẻ đẹp hay súc vật để làm lễ vật tế thần thánh, chúa trời. Những phụ nữ hay súc vật phải chịu đau đớn, hy sinh vì sự bình yên của mọi người. Thuật ngữ “nạn nhân” vì vậy trong nhiều ngôn ngữ là danh từ “giống cái” như trong ngôn ngữ Tây Ban Nha “nạn nhân” là “la victima”, tiếng Pháp là “la victime” [2-tr. Khi xã hội phát triển hình thức tế thần này dần bị loại bỏ, vì vậy khái niệm nạn nhân cũng đã thay đổi.

Khái niệm nạn nhân ngày nay được sử dụng với nghĩa khác hơn nhiều, đó là thuật ngữ dùng để chỉ những người bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản, tinh thần… Với ý nghĩa như vậy khái niệm “nạn nhân” ngày càng phong phú với nhiều cách hiểu khác nhau 1 như: Nạn nhân của thiên tai, nạn nhân của tại nạn (giao thông, lao động), nạn nhân của dịch bệnh, nạn nhân chiến tranh và nạn nhân của tội phạm. Các quan điểm về nạn nhân hiện nay, tuy chưa thống nhất nhưng nhìn chung đều xác định nạn nhân của tội phạm theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp, nạn nhân của tội phạm được xác định là những cá nhân bị hành vi phạm tội xâm phạm gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hay thiệt hại về kinh tế. Quan điểm này đã được Hans von Hentig, một trong những người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu nạn nhân sử dụng từ những năm 1962.

Ông đã sử dụng hai khái niệm để chỉ nạn nhân là “Geschdigten” (tạm dịch là những người bị thiệt hại về tài sản) và “Verletzten” (tạm dịch là người bị xâm hại sức khỏe) để chỉ nạn nhân của tội phạm. Theo ông nạn nhân của tội phạm chỉ là những người bị hành vi phạm tội gây thiệt hại đối với các quyền và lợi ích hợp pháp và trên thực tế phải chịu đựng những thiệt hại về vật chất, sức khỏe, tính mạng, tinh thần. Một nhà nghiên cứu khác là Haiz Zipf cũng cho rằng, nạn nhân của tội phạm trong tội phạm học là tất cả những người bị hành vi phạm tội xâm hại, bất kể người phạm tội có bị truy cứu trách nhiệm hình sự (trong trường hợp người bị hại không yêu cầu khởi tố vụ án) hay không. Học giả Willem Hendrink Nagel cũng có đồng quan điểm khi cho rằng nạn nhân của tội phạm là những người bị người phạm tội xâm phạm các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ.

Như vậy, các quan điểm kể trên đều chỉ xác định nạn nhân theo nghĩa hẹp: Nạn nhân của tội phạm chỉ bao gồm các cá nhân con người phải gánh chịu những hậu quả trực tiếp do hành vi phạm tội gây ra về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hay tài sản. Bên cạnh quan điểm của các nhà khoa học trên, các nhà khoa học nghiên cứu nạn nhân theo nghĩa rộng lại cho rằng: nạn nhân của tội phạm bao gồm cả cá nhân và các tổ chức bị hành vi phạm tội xâm hại. Người đầu tiên xác định nạn nhân của tội phạm bao gồm các tổ chức là học giả Frits R. Paasch khi ông bàn đến nạn nhân của các tội phạm về kinh tế không chỉ là các cá nhân con người (thể nhân) mà còn bao gồm các pháp nhân bị xâm hại về các quyền và lợi ích được pháp luật ghi nhận.

2 Quan điểm này được Schneider (trong tác phẩm Viktimologie-Wissenschaft vom Verbrechensopfer, Tbingen 1975) ủng hộ và mở rộng khái niệm nạn nhân thêm một loại gọi là “nạn nhân trừu tượng” trong tác phẩm, ông cho rằng không có tội phạm nào không có nạn nhân. Các công trình nghiên cứu nạn nhân của tội phạm hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp tuy đã làm nổi bật khá rõ những nét cơ bản liên quan đến khái niệm nạn nhân của tội phạm nhưng vẫn có điểm hạn chế lớn đó là chưa đi sâu nghiên cứu mối quan hệ giữa nạn nhân và hành vi phạm tội mà trên thực tế có nhiều trường hợp, nạn nhân đóng vai trò vô cùng quan trọng trong cơ chế hành vi phạm tội. Trước thực tiễn này, một số nhà khoa học đã nghiên cứu tìm hiểu những đặc điểm thuộc về nạn nhân có tác động tới cơ chế hành vi phạm tội. Một số quan điểm tiêu biểu về mối quan hệ giữa nạn nhân và người phạm tội trên thế giới hiện nay có thể kể đến như: Theo Hans Von Hentig (nhà bác học người Đức, người đầu tiên có những nghiên cứu hệ thống về người bị hại), ông cho rằng: “người phạm tội có thể là con thú nhưng nạn nhân có thể giúp kẻ phạm tội bằng cách sẵn sàng làm con mồi trước khi bị săn”, nạn nhân như là người đã “tạo hình và nặn ra kẻ phạm tội”.

Theo các nhà tội phạm học Mác-xít thì “đặc điểm tiêu cực của tội phạm không có sẵn trong cấu tạo cơ thể con người mà được hình thành trong trong môi trường sống không được thuận lợi” [12-tr.193], hay “nhiều nạn nhân của tội phạm góp phần vào tình trạng trở thành nạn nhân của chính họ như nó đã xảy ra, do hành vi kích động hoặc khích thích kẻ phạm tội hoặc bằng cách tạo ra hay gợi tình huống có thể dẫn đến tội phạm” [1-tr. Như vậy, theo quan điểm của các nhà tội phạm học trên thế giới, nạn nhân thường là nguyên nhân hoặc điều kiện ảnh hưởng tới cơ chế hành vi phạm tội. Nạn nhân được coi là yếu tố thụ động (nhân thân) hoặc chủ động (hành vi xử sự) tác động lên chính sách pháp luật hình sự đối với việc định tội, làm tăng hay giảm, loại trừ trách nhiệm hình sự. Tại Việt Nam, theo Đại từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2000, trang 656, khái niệm “nạn nhân” bao gồm: người bị hại và người, tổ chức gánh chịu hậu quả từ bên ngoài đưa tới.

Hay theo giáo trình tội phạm học của Đại học luật Hà Nội, 2004, trang 172 cho rằng “nạn nhân” là danh từ chỉ người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần và tài sản do tội phạm gây ra. 3 Các quan điểm về nạn nhân của tội phạm đã được các nhà nghiên cứu tội phạm học đưa ra tranh luận sôi nổi từ giữa thế kỷ XX, tuy còn nhiều quan điểm chưa thống nhất nhưng nhìn chung các tác giả đều nhất trí với khái niệm “nạn nhân của tội phạm là cá nhân hay tổ chức phải chịu những thiệt hại trực tiếp về tính mạng, sức khỏe, tinh thần, tình cảm, tài sản hoặc các quyền và lợi ích hợp pháp khác do hành vi phạm tội gây ra” [22-tr. Xuất phát từ khái niệm trên, nhận thấy nạn nhân của tội phạm có những đặc điểm sau: - Đối tượng được coi là nạn nhân của tội phạm chỉ có thể là cá nhân, tổ chức. - Cá nhân, tố chức trở thành nạn nhân của tội phạm là do hành vi phạm tội trực tiếp xâm hại.

- Thiệt hại mà nạn nhân của tội phạm phải gánh chịu rất đa dạng, có thể là thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc các thiệt hại khác. Tội phạm học nghiên cứu nạn nhân dưới góc độ là chủ thể của loại tình huống, hoàn cảnh liên quan tới nạn nhân hoặc do nạn nhân tạo ra tác động tới cơ chế hành vi phạm tội. Nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể là sự tác động giữa các đặc điểm cá nhân người phạm tội với những tình huống, hoàn cảnh khách quan bên ngoài dẫn đến việc thực hiện tội phạm cụ thể. Vì vậy, để tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể phải xuất phát từ người phạm tội: mang những đặc điểm, phẩm chất tiêu cực như tham lam, muốn những lợi ích vượt quá giới hạn năng lực của bản thân, ham muốn trái đạo đức, trái phát luật… Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, những đặc điểm tiêu cực của người phạm tội không có sẵn trong cơ thể con người mà được hình thành trong môi trường sống không được thuận lợi “những đặc điểm, tính chất của nhân thân không phải do bẩm sinh di truyền mà là kết quả của quá trình xã hội hóa cá nhân trước đây; nguồn gốc của nó nằm ở môi trường xã hội.

Từ những điều kiện sống, điều kiện giáo dục và những điều kiện khác không thuận lợi cho việc hình thành cá nhân là nguyên nhân cơ bản làm nảy sinh những quan điểm sai lệch về đạo đức, về pháp luật, về sự định hướng giá trị, có lối sống không lành mạnh, có khuynh hướng chống đối xã hội ở những mức độ khác nhau” [11-tr. Tội phạm xảy ra trong không gian, thời gian xác định với những tình huống cụ thể.