chương 1: Bước vào ngưỡng cửa thế kỷ mới với những khó khăn chồng chất, tình trạng khủng hoảng toàn diện về kinh tế - xã hội sau gần một nhiệm kỳ thử nghiệm và tiến hành đường lối cải cách thị trường dưới sự cầm quyền của Tổng thống B.Yeltsin, nước Nga đang đứng trên bờ vực thẳm. Cuộc chuyển giao quyền lực giữa Boris Yeltsin và Vladimir Putin ngày 31/12/1999 đã mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử nước Nga - thời kỳ hồi sinh và trỗi dậy nhờ những cải cách kinh tế một cách triệt để của vị tổng thống mới. Cùng với đó, xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ lôi cuốn mọi quốc gia đã đặt Liên bang Nga trước thách thức cần phải cải cách nền kinh tế để có thể tham gia vào quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng ấy. Công cuộc cải cách kinh tế của Liên bang Nga trong những năm đầu thế kỷ XXI diễn ra trong bối cảnh tình hình quốc tế có nhiều thay đổi, vừa có những khó khăn thách thức, đồng thời lại tạo ra những cơ hội thuận lợi để nước Nga cất cánh.
Nghiên cứu về chính sách cải cách kinh tế và những thành tựu đạt được dưới thời Tổng thống Putin và Medvedev (2000 - 2012) thực sự mang đến những hiểu biết thú vị. 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƯƠNG 2: CẢI CÁCH KINH TẾ LIÊN BANG NGA 2000 - 2012: THÀNH TỰU VÀ TỒN TẠI Putin cho rằng: “Nước Nga không thuộc vào hàng những nước có trình độ kinh tế xã hội cao nhất trong thế giới đương đại, nước Nga đang đứng trước một vấn đề kinh tế và xã hội vô cùng phức tạp”. Thế và lực của nền kinh tế Nga trước mắt không tương xứng với địa vị quốc tế trước đây. Nói một cách hình tượng, Nga là “con gấu Bắc Cực đang ngủ đông”.
Đặc biệt, ngày 17/8/1998, cơn lốc tài chính ác liệt đã cuốn trôi nước Nga, làm cho nền kinh tế Nga vốn khó khăn lại càng trở nên trầm trọng hơn: Biên độ dao động của đồng rup xấu đi, hệ thống ngân hàng bị phá vỡ, tình hình sản xuất rơi vào tình trạng trượt dốc mạnh, nền kinh tế quốc dân đứng trước nguy cơ tan vỡ13. Năm 1999, nền kinh tế Nga đã xuất hiện những “điểm sáng” mới và có dấu hiệu “phục hồi có giới hạn”. Từ tháng 1 - 9/1999, tổng sản lượng công nghiệp của Nga tăng trưởng 7%, đã khống chế được xu thế biến động cao của đồng rup, thị trường tiền tệ bắt đầu khôi phục… Mặc dù vậy, viễn cảnh của kinh tế Nga vẫn chưa thể lạc quan, vẫn bị hạn chế bởi rất nhiều nhân tố, để thực sự thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng vẫn cần một quá trình lâu dài. Ngân hàng đầu tư Gotman Sacrasi (Mỹ) dự đoán một cách lạc quan rằng, năm 2000, GDP của Nga tăng trưởng 1,1%, trong đó công nghiệp tăng trưởng 7,9% và nhận định: “Tiến trình cải cách TBCN lần thứ hai của Nga đã bắt đầu”.
Các nhà kinh tế học Nga cũng lạc quan dự đoán rằng, năm 2000 - 2001, kinh tế nước Nga sẽ sôi động trở lại, tỷ lệ tăng trưởng cả nước sẽ không dưới 4%. Acanbechia - Viện sĩ khoa học kinh tế quốc gia Nga - cho biết, năm 1998, thu nhập bình quân đầu người ở Nga chưa đạt tới 2.000 USD, trong khi ở Mỹ, Đức và Nhật vào khoảng 25. Trong khoảng 6 tỷ người sống trên hành tinh vào thời điểm đó, có khoảng 1 tỷ người sống trong các quốc gia có thu nhập hơn 10. Nếu muốn bước vào hàng ngũ này thì trong vòng 20 năm tiếp theo, mức tăng trưởng của Nga không được phép thấp hơn 6%.
Nhà kinh tế học Joseph Bakaleynik - Chủ tịch công ty dầu lửa Tyumen - nhận định, dù tỷ lệ tăng trưởng của Nga có đạt tới 8% thì nước này cũng cần phải mất 15 năm mới đuổi kịp Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Có thể thấy, cho dù tốc độ 13 Lý Cảnh Long (2011), Putin - Từ Trung tá KGB đến Tổng thống Liên bang Nga, NXB Lao động, tr.462 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phát triển có lạc quan, muốn trở thành một cường quốc kinh tế, nước Nga cần phải nỗ lực phấn đấu không biết mệt mỏi trong khoảng vài chục năm nữa. Trong diễn văn “Nước Nga trong buổi giao thời của thiên niên kỷ”, Putin cũng đã nhận thức được vấn đề này. Trong diễn văn này, Putin nhiều lần nhấn mạnh rằng, cần phải hoàn thiện chế độ thu thuế, tiến hành cải cách ngân hàng và tăng đầu tư nước ngoài… và cho rằng, những chính sách này có thể đảm bảo cho cuộc cải cách kinh tế của Nga thành công.
Điều này chứng tỏ, ông sẽ tiếp tục thực hiện quyết tâm cải cách, mở cửa và phát triển kinh tế thị trường14. Kinh tế Nga giai đoạn tăng trưởng vượt bậc 2000 - 2008 2. Chính sách cải cách kinh tế của Tổng thống Putin Ngay khi trở thành người đứng đầu nước Nga, Tổng thống V.Putin đã nhận thức rõ về điều kiện, hoàn cảnh, vị thế của Liên bang Nga trong một thế giới diễn biến đầy phức tạp và đang trong quá trình hình thành một trật tự thế giới mới. Ông Putin xác định: “Mỗi quốc gia bao gồm cả Liên bang Nga đều nhất thiết phải tìm tòi con đường cải cách của mình.
Điều này đối với nước Nga không phải là thuận lợi…”15. Vì thế, Putin đã quyết định thành lập Trung tâm nghiên cứu chiến lược, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học, các chuyên gia nghiên cứu kinh tế - xã hội nổi tiếng nhằm giúp Tổng thống và Chính phủ trong việc hoạch định đường lối phát triển kinh tế - xã hội của đất nước với quyết tâm khôi phục lại đất nước về mọi mặt và từng bước lấy lại vị thế cường quốc của nước Nga. Trong Thông điệp Liên bang đầu tiên trình bày trước Quốc hội Nga ngày 8/7/2000, Tổng thống Putin đã khẳng định: “Nga cần một hệ thống kinh tế có khả năng cạnh tranh, có hiệu quả, công bằng về xã hội, điều đó sẽ đảm bảo cho sự phát triển ổn định. Nền kinh tế ổn định là đảm bảo chủ yếu cho xã hội dân chủ và là cơ sở của mọi nền tảng cho Nhà nước hưng thịnh và được kính trọng trên thế giới”16.
Việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của nước Nga được xác định là nhiệm vụ vô cùng quan trọng trong chính sác của Tổng thống Putin. Ông khẳng định, nước Nga cần phải có chiến lược cho sự phát triển dài hạn, có những mục tiêu và biện pháp rõ ràng. Dưới thời Putin, Nga thực hiện cải cách kinh tế theo mô hình kết hợp giữa kinh 14 Lý Cảnh Long (2011), Putin - Từ Trung tá KGB đến Tổng thống Liên bang Nga, NXB Lao động,tr.464 15 Putin V (2000), Nước Nga trong buổi giao thời giữa hai thiên niên kỷ, Đại sứ quán Liên bang Nga tại Việt Nam, Hà Nội, tr.3 16 Putin V (2000), Thông điệp Liên bang, Tài liệu tham khảo đặc biệt, Thông tấn xã Việt Nam, số 14, 17/7, tr. 23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tế thị trường với sự can thiệp của Nhà nước.
Chính sách cải cách kinh tế Liên bang Nga thời đại Putin gồm các đặc điểm17: Thứ nhất, thực hiện mô hình kinh tế thị trường và vai trò điều tiết có mức độ của Nhà nước.Để thực hiện mô hình này, chính quyền của Tổng thống Putin đã tăng cường vai trò của Nhà nước đối với đời sống kinh tế, đặc biệt là tăng cường điều phối và khống chế tầm vĩ mô đối với lĩnh vực tài chính và tiền tệ. Về mặt tiền tệ, nhiệm vụ hàng đầu của Chính phủ là tăng cường chức năng của ngân hàng và ổn định tỷ giá của đồng rup, tiến hành chỉnh đốn một cách chặt chẽ hệ thống ngân hàng, biện pháp chủ yếu là tổ chức lại cơ cấu ngân hàng. Đối với chính sách cải cách hệ thống ngân hàng, từ thời Boris Yeltsin, Nga đã tiến hành cải cách nhưng nhìn chung hệ thống ngân hàng vẫn còn nhỏ hẹp và kém phát triển. Ngay từ năm 2000, Chính phủ Nga đã chú trọng cải cách hệ thống ngân hàng, phát triển hệ thống này theo hai cấp, cải cách ngân hàng thương mại theo hướng tích tụ tập trung tư bản, hình thành những ngân hàng hạt nhân, giảm bớt số lượng các ngân hàng kém hiệu quả.
Một trong những ưu tiên của cải cách hệ thống ngân hàng Liên bang Nga là việc tiếp tục củng cố, tăng cường hiệu quả của hệ thống ngân hàng, tạo chỗ dựa tin cậy cho người dân Nga khi gửi tiền vào ngân hàng. Từ đó dần hình thành một khu vực ngân hàng nòng cốt, trong đó Ngân hàng Trung ương giám sát chặt chẽ hoạt động của các ngân hàng một cách đúng pháp lý, an toàn và lành mạnh. Hiệu quả của việc thực hiện cải cách hệ thống ngân hàng đã dần tạo nên một môi trường cạnh tranh bình đẳng, theo đúng pháp lý… Do đó, lòng tin của người dân đối với các ngân hàng đã được cải thiện rõ rệt. Để ổn định tỷ giá đồng rup, Chính phủ cần tăng cường quản lý đối với xuất khẩu thu ngoại hối, quy định các xí nghiệp xuất khẩu phải thu về 75% ngoại hối trong tổng số hàng xuất khẩu nhằm tăng việc cung ứng ngoại hối và tăng dự trữ quốc gia.
Sau khi nhậm chức tổng thống, Putin đã ký sắc lệnh yêu cầu các xí nghiệp, đơn vị xuất khẩu nhất thiết phải theo sự báo cáo tài chính của các quan chức hữu quan, tiến hành giao dịch số ngoại tệ mạnh thu về sau khi xuất khẩu. Về mặt tài chính, Nhà nước tăng cường công tác quản lý thu thuế, thi hành kỷ luật tài chính nghiêm khắc. Tổng thống Putin nhấn mạnh, nhất thiết phải xây 17 Lý Cảnh Long (2011), Putin - Từ Trung tá KGB đến Tổng thống Liên bang Nga, NXB Lao động, tr.465 24 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dựng một hệ thống tiền tệ có hiệu quả. Do đó, thứ nhất, phải nâng cao hiệu lực của dự toán chính sách kinh tế quan trọng nhất của Nhà nước.
Hai là, cần thi hành cải cách thu thuế. Ba là, xóa bỏ hiện tượng nợ kéo dài, ngăn chặn triệt để các phương thức thanh toán đối với hàng hóa và các hàng giả khác. Bốn là, bảo đảm tỷ lệ lạm phát ở mức thấp nhất và ổn định tỷ suất đồng rup. Năm là, xây dựng thị trường chứng khoán văn minh để nó trở thành kênh lưu thông tiền tệ.
Sáu là, cần phải tổ chức lại hệ thống ngân hàng. Ngay dưới thời Tổng thống tiền nhiệm Boris Yeltsin, cải cách hệ thống thuế cho phù hợp với cải cách thị trường ở Liên bang Nga đã được thực hiện về cơ bản.