đặt vấn đề khác nhau. Từ những việc làm nhỏ nhất, đến những công trình vĩ đại nhất của con người đều được coi là văn hoá. Tuỳ cách tiếp cận mà các nhà khoa học khai thác văn hoá theo các khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, hiểu một cách khái quát nhất, chung nhất: văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, nhằm phục vụ nhu cầu đời sống của chính bản thân con người.
Như vậy, văn hoá là những giá trị vật chất và cùng với nó là những quan hệ xã hội, ý thức xã hội, tư tưởng, những quy tắc xử sự, năng lực, thị hiếu, nhu cầu của con người v.v Văn hoá là thước đo, là biểu hiện trình độ phát triển của nhân loại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định; là bộ mặt tinh thần và nó phản ánh bản sắc, trình độ phát triển của mỗi dân tộc, mỗi đất nước. Văn hoá, hiểu theo nghĩa hẹp là văn hoá tinh thần, nó phản ánh những giá trị được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần của con người. Trước hết là tư tưởng, lý luận, là hệ thống các giá trị, quy tắc và chuẩn mực quan hệ xã hội. Với cách hiểu như vậy, văn hoá bao gồm cả nghệ thuật, khoa học, giáo dục, đạo đức v.
Quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hoá được nêu rõ: “Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và nó đòi hỏi sự sinh tồn”1. Như vậy, theo quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hoá được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Nếu nhìn từ góc độ chính trị - xã hội, chúng ta có thể hiểu, văn hoá chứa đựng và thể hiện trong các dạng vật chất như: của cải vật chất, vật thể, văn hoá, nghệ thuật, hành vi ứng xử của con người… và văn hoá phản ánh kiểu sinh hoạt tinh thần của một xã hội, một dân tộc hay một giai cấp nhất định trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Văn hoá xã hội chủ nghĩa là nền văn hoá có trình độ phát triển cao nhất, mới về chất trong sự phát triển của lịch sử xã hội loài người.
Đó là nền văn hoá do Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo, thể hiện đầy đủ tính cách mạng, tính dân tộc và tính nhân dân sâu sắc. Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là sự biến đổi cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá nhằm xác lập hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin, xây dựng con người xã hội chủ nghĩa với đạo đức, lối sống mới, xây dựng nền văn hoá mới trong toàn bộ tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Tính tất yếu của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá Cuộc cách mạng xã hội mà giai cấp công nhân tiến hành là cuộc cách mạng khác hẳn về chất so với các cuộc cách mạng trước đó. Đây không phải là cuộc cách mạng đơn thuần để thay đổi chính quyền từ tay giai cấp này sang tay giai cấp khác.
Việc giành được chính quyền về tay giai cấp công nhân mới chỉ là bước đi đầu tiên trong suốt chặng đường dài để giai cấp công nhân thực hiện được mục tiêu cuối cùng của mình. Giành được chính quyền, cuộc cách mạng chính trị về cơ bản đã thắng lợi- chế độ mới xã hội chủ nghĩa được xác lập, giai cấp công nhân và nhân dân lao động là người làm chủ xã hội mới. Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa do giai cấp công nhân lãnh đạo bước sang một giai đoạn mới, điều kiện mới trên quy mô rộng lớn, với những nhiệm vụ mới mẻ, phức tạp - đó là thời kỳ cải biến 1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. cách mạng sâu sắc trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội.
Chính vì vậy, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một vấn đề khách quan, là tất yếu lịch sử. Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là tất yếu khách quan vì nó là một bộ phận và là bộ phận không thể thiếu của sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng nhu cầu và phù hợp với sự phát triển của phương thức sản xuất mới - phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng và văn hoá là một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu sự tác động của cơ sở hạ tầng và do phương thức sản xuất vật chất quyết định. Do vậy, khi một phương thức sản xuất mới được xác lập, thì tất yếu phải xây dựng tư tưởng và văn hoá phù hợp với nó.
Hay nói một cách khác, sự thay đổi phương thức sản xuất tinh thần cho phù hợp với phương thức sản xuất vật chất là cần thiết, là tất yếu khách quan. Trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” Mác - Ăngghen đã viết: “Lịch sử tư tưởng chứng minh gì, nếu không phải là chứng minh rằng sự sản xuất tinh thần cũng biến đổi theo sự sản xuất vật chất”1. Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng sâu sắc và triệt để trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là để xác lập hệ tư tưởng nền tảng chi phối sự hình thành và phát triển chủ nghĩa xã hội: đó là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.Ăngghen đã khẳng định: “Những tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng chỉ là những tư tưởng của giai cấp thống trị”1.
Trong chủ nghĩa tư bản, giai cấp công nhân và nhân dân lao động là người lao động làm thuê, bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột cả về vật chất lẫn tinh thần. Cách mạng xã hội chủ nghĩa đã giải phóng cho người lao động ra khỏi ánh áp bức, bóc lột của chế độ xã hội cũ, đưa họ lên vị trí của người chủ xã hội mới. Song, không phải ngay lập tức người lao động có thể có ngay được trình độ làm chủ hoàn chỉnh. Chính vì lẽ đó, cách mạng xã hội chủ nghĩa phải tiến hành cải biến cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá để giải phóng họ ra khỏi những ảnh hưởng của tư tưởng, ý thức mà xã hội cũ đã thống trị họ.
Trên cơ sở đó, xây dựng và sáng 1, 2 Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. tạo những giá trị văn hoá, đời sống tinh thần thực sự là của mình- của chế độ xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa. Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân. Tư tưởng và văn hoá là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, phản ánh tư tưởng và lợi ích của Đảng, của giai cấp thống trị.
Chính vì vậy, tư tưởng và văn hoá là một mặt trận nóng bỏng trong cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi. Dưới chủ nghĩa xã hội, tư tưởng và văn hoá là một bộ phận gắn liền với chính sách của Đảng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Do vậy, tư tưởng và văn hoá là công cụ, là phương tiện để phản ánh, tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; xây dựng cái mới, cái đẹp, cái điển hình để hướng con người tới cái “chân, thiện, mỹ”. Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá còn nhằm để cải tạo tư tưởng, tâm lý, ý thức và đời sống tinh thần lạc hậu của chế độ cũ để lại, tạo điều kiện cho cái mới phát triển.
Đối với những nước lạc hậu, chậm phát triển, đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, ảnh hưởng của những tàn dư của xã hội cũ càng phức tạp, nặng nề hơn. Do đó, cuộc đấu tranh để cải tạo nó càng trở nên quyết liệt hơn. Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một mặt trận của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân. Chính vì vậy, đây phải thực sự là cuộc đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái, những tư tưởng lệch lạc, những luận điệu xuyên tạc và chống phá của kẻ thù.
Có thể nói rằng, trên mặt trận tư tưởng và văn hoá, hàng ngày, hàng giờ kẻ thù luôn luôn tìm cách thâm nhập, hoạt động chống phá cách mạng bằng nhiều âm mưu và thủ đoạn. Chỉ một chút lơ là, mất cảnh giác là chúng ta có thể mắc phải những sai lầm, khuyết điểm. Trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, tư tưởng và văn hoá thực sự là một lĩnh vực diễn ra cuộc đấu tranh hết sức gay go, quyết liệt và nhạy cảm, là một nội dung quan trọng của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Tiến hành cách mạng tư tưởng và văn hoá nhằm đấu tranh để loại bỏ những tàn dư, thói hư, tật xấu, cái thấp hèn, xoá tình trạng áp bức, bất bình đẳng của xã hội cũ còn để lại.
Đồng thời, cuộc đấu tranh ấy cũng nhằm xây dựng hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, một lối sống cao đẹp, có đạo đức trong sáng, lương tâm và phẩm giá của con người được đề cao. Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là tất yếu còn bởi vì xây dựng nền văn hoá mới vừa là mục đích, vừa là động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa. Mục đích cao cả của chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản là thoả mãn nhu cầu đời sống vật chất và những nhu cầu về đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân lao động. Cách mạng tư tưởng và văn hoá của chủ nghĩa xã hội còn nhằm giáo dục nâng cao trình độ văn hoá, trình độ giác ngộ cách mạng, ý thức đạo đức xã hội chủ nghĩa, tạo điều kiện để nâng cao trình độ phát triển toàn diện con người.
Đó là sức mạnh cần thiết để giai cấp công nhân và đông đảo các tầng lớp lao động trong xã hội chiến thắng nghèo nàn và lạc hậu. Sự phát triển của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển sản xuất, nâng cao năng suất lao động.