phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, cấu trúc của luận văn gồm 2 chương 5 tiết. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN- THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP CƠ SỞ 1. Hệ thống chính trị và hệ thống chính trị cấp cơ sở 1. Khái niệm hệ thống chính trị Hệ thống chính trị không phải là khái niệm đầu tiên được sử dụng khi muốn nói tới một thiết chế chính trị nào đó.
Các triết gia vĩ đại như: Mác, Ăngghen, Lênin cũng chưa sử dụng tới khái niệm này, thay vào đó, các ông có nhiều cách nói khác nhau như: hình thức chính trị, thiết chế chính trị, thể chế chính trị và xã hội, cơ cấu chính trị, cơ cấu chính quyền, kết cấu chính trị của xã hội,… “Trong sách báo mácxít ở các nước xã hội chủ nghĩa (kể cả ở nước ta) trong nhiều chục năm cũng không có khái niệm này, mà người ta thường thấy khái niệm hệ thống chuyên chính vô sản. Cho đến những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô trong các sách báo nghiên cứu pháp lý, các nhà luật học Xôviết mới dùng khái niệm hệ thống chính trị” [11,tr. Trong khi đó ở các nước tư bản chủ nghĩa, từ những năm 50 của thế kỷ XX đã sử dụng tới khái niệm này. Ở nước ta, lần đầu tiên Việt Nam sử dụng khái niệm hệ thống chính trị là trong Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy, Ban Chấp hành Trung ương khóa VI (3-1989) thay thế cho khái niệm “hệ thống chuyên chính vô sản” vẫn được dùng trước đây.
Kể từ đó tới nay, khái niệm này được sử dụng rộng rãi trong tất cả văn kiện cũng như sách báo ở nước ta và có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm này như sau: Quan điểm đầu tiên xem hệ thống chính trị chỉ bao gồm những tổ chức chính trị - xã hội mang bản chất của giai cấp cầm quyền, hoặc phục vụ cho quyền lực chính trị của giai cấp đó. Nếu hiểu như vậy, hệ thống chính trị chỉ là cách gọi khác của phạm trù “hệ thống chuyên chính của giai cấp cầm quyền”. Đó là những phạm trù đồng nhất xét cả về ngoại diên lẫn nội hàm của chúng. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan điểm thứ hai thì xem hệ thống chính trị là một phạm trù có ngoại diên rộng hơn sơ với phạm trù hệ thống chuyên chính của giai cấp cầm quyền.
Trong hệ thống chính trị, ngoài sự có mặt của hệ thống chuyên chính của giai cấp cầm quyền với tư cách là bộ phận cơ bản, quan trọng nhất, thể hiện bản chất và chức năng cơ bản của toàn bộ hệ thống còn có các tổ chức, các thiết chế chính trị hợp pháp khác. Quan điểm thứ ba coi hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là một chỉnh thể bao gồm Nhà nước chuyên chính vô sản, đảng cộng sản cùng các tổ chức chính trị xã hội hợp pháp và mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố đó nhằm đảm bảo quyền lực của nhân dân. Như vậy, nếu xét về bản chất của hệ hống chính trị xã hội chủ nghĩa chính là hệ thống chuyên chính vô sản, nhưng nếu xét về tính chỉnh thể của các yếu tố cấu thành, thì hệ thống chuyên chính vô sản là mộ bộ phận quan trọng nhất của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa. Quan điểm thứ tư là phân biệt hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa với hệ thống chính trị trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Theo quan điểm này luận giải, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa và hệ thống chính trị trong thời kì quá độ ở nước ta có sự đồng nhất về cơ bản. Nhưng khi xét chi tiết, giữa chúng vẫn có điểm khác biệt. Điểm khác biệt này được quyết định bởi sự thay đổi trong nền tảng kinh tế và cơ sở xã hội của hệ thống chính trị tương ứng. Quan điểm thứ năm cho rằng hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức.
các thiết chế chính trị - xã hội và các mối quan hệ giữa chúng với nhau hợp thành cơ chế chính trị của một chế độ xã hội. Cơ chế này giúp cho việc thực hiện quyền lực chính trị của giai cấp thống trị trong quan điểm với các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác. Quan điểm thứ sáu, một cách khái quát, hệ thống chính trị có thể hiểu là một cơ chế xác định nhờ đó mà giai cấp thực hiện quyền lực của mình đối với toàn xã hội. Hệ thống này bao trùm và điều chỉnh quan hệ vấn đề quyền 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lực giữa các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các nhóm xã hội, các dân tộc, sắc tộc, giữa tập thể và cá nhân.
Quan điểm thứ bảy, hệ thống chính trị là một cơ cấu bao gồm Nhà nước, các đảng phái, các đoàn thể, các tổ chức chính trị - xã hội tồn tại và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, được chế định theo tư tưởng của giai cấp cầm quyền nhằm tác động vào các quá trình kinh tế - xã hội, với mục đích duy trì và phát triển xã hội đó. Quan điểm thứ tám, hệ thống chính trị, tổng thể những tổ chức thực hiện quyền lực chính trị được xã hội chính thức thừa nhận. Quan điểm thứ chín, hệ thống chính trị ở nước ta bao gồm Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị-xã hội, trong đó Đảng giữ vai trò lãnh đạo, Nhà nước đóng vai trò quan lý, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân. Quan điểm cuối cùng, mô hình tổng thể hệ thống chính trị của xã hội ta bao gồm: Đảng Cộng Sản Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tổng liên đoàn lao động Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam và Hội Cựu chiến binh Việt Nam.
Trong đó Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là tổ chức thành viên, vừa là lực lượng lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; 5 đoàn thể nhân dân vừa tồn tại độc lập, vừa là các tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Và mô hình ổ chức này được thành lập giống nhau ở 4 cấp tương ứng với các cấp hành chính địa phương. Từ những ý kiến khác nhau về hệ thống chính trị nêu trên, có thể nhận thấy rằng, tuy có nhiều ý kiến khác nhau nhưng mỗi quan điểm đều có ưu và nhược điểm nhất định. Dưới giác độ chính trị học, một định nghĩa đúng về khái niệm này cần đảm bảo được các yêu cầu sau: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một là, “phục vụ cho mục đích nhận thức về hệ thống các tổ chức, thiết chế có vai trò thực tế và được thừa nhận trong việc thực hiện quyền lực chính trị hoặc tham gia quyền lực chính trị một cách thường xuyên”[11, tr.
Hai là, “phải đủ tính khái quát để không chỉ phản ánh hiện thực chính trị ở một hay một nhóm nước mà còn phản ánh được hiện thực chính trị ở nhiều quốc gia có chế độ chính trị - xã hội khác nhau”[11, tr. Từ đó, có thể hiểu: “Hệ thống chính trị là một bộ phận của cấu trúc thượng tầng xã hội, bao gồm các tổ chức, các thiết chế hợp pháp, có quan hệ về mục đích, chức năng thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyền lực chính trị”[11, tr. Khái niệm trên là khái niệm chung về hệ thống chính trị, tuy nhiên, đối với nước ta còn nằm trong chủ nghĩa xã hội thì cần phải làm rõ thêm hệ khái niệm hệ thống chính trị trong chủ nghĩa xã hội. Đó là “tổng thể các lực lượng chính trị bao gồm đảng phái chính trị, Nhà nước, các đoàn thể mang tính chất chính trị - xã hội, các tổ chức quần chúng khác hoạt động theo một cơ chế phù hợp với quy luật phát triển của xã hội, thực hiện đuờng lối mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội” [11, tr.
Khái niệm hệ thống chính trị cấp cơ sở Để hiểu được khái niệm hệ thống chính trị cấp cơ sở là gì, trước tiên, cần làm rõ khái niệm cơ sở. “Cơ sở là một khái niệm đa nghĩa, xét về mặt loại hình. Đó là cơ sở xã hội, là những không gian xã hội, nơi diễn ra các hoạt động sống của con người, nơi hình thành những tập thể, cộng đồng người để thực hiện các hoạt động lao động, sinh hoạt, giao tiếp thông qua các quan hệ xã hội, các tổ chức và thiết chế”[8, tr. “Bức tranh về cơ sở là rất phong phú, đa dạng từ một cộng đồng người tập hợp lại theo lứa tuổi, giới tính, công việc, sở thích, nghề nghiệp với các hình thức nhóm, có nhóm nhỏ và nhóm lớn theo góc nhìn xã hội học và tâm lí học.
Gia đình, các tế bào hợp thành xã hội cũng có thể và cần phải được 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu như một cơ sở, đó là cơ sở tập hợp người được tổ chức theo quan hệ huyết thống. Cơ sở còn được hình dung như một cơ quan, một xí nghiệp, doanh nghiệp, công ty, một bệnh viện, trường học, một viện nghiên cứu…Đó là những cơ sở hoạt động sản xuất kinh doanh, hoạt động văn hóa – giáo dục, khoa học – công nghệ, hoạt động xã hội, dịch vụ công cộng” [8, tr. Tuy nhiên loại hình cơ sở này không nằm trong phạm vi nghiên cứu của đề tài. Khái niệm cơ sở được nghiên cứu ở đây là một cấp quản lý trong bốn cấp của quản lý hành chính nhà nước hiện hành ở nước ta.
Ở đó, có hệ thống chính trị, tức là hệ thống chính trị cơ sở. Nói một cách khác đó là một cấp độ cơ sở của hệ thống chính trị. Bốn cấp quản lý hành chính nhà nước đó chính là: “Trung ương; tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; quận huyện và xã – phường – thị trấn. Tỉnh, thành với hệ thống 63 đơn vị hành chính tỉnh, thành hiện nay ở nước ta được quy ước là cấp địa phương.
Quận (của thành phố trực thuộc Trung ương), bao gồm cả thị xã và huyện. Đây là một cấp trực thuộc tỉnh, thành đồng thời quan hệ trực tiếp với xã, phường, thị trấn.Thông thường quận - huyện cũng nằm trong cấp địa phương.